शङ्खचूडवधकथनम् / The Account of Śaṅkhacūḍa’s Slaying
অধ্যায় ২৭ত সনৎকুমাৰে ব্যাসক কয়—এই কাহিনী কেৱল শ্ৰৱণমাত্ৰে দৃঢ় শিৱভক্তি স্থিৰ কৰে আৰু পাপ নাশ কৰে। দেৱতাক উপদ্ৰৱ কৰা দৈত্যবীৰ শঙ্খচূড়ৰ পৰিচয় দিয়া হয় আৰু ইঙ্গিত থাকে যে ৰণক্ষেত্ৰত শিৱৰ ত্ৰিশূলেই তাৰ বধ হ’ব। তাৰ পিছত পুৰাণীয় কাৰণ-ধাৰাত বংশবিৱৰণ—মৰীচিপুত্ৰ কশ্যপ ধৰ্মনিষ্ঠ প্ৰজাপতি; দক্ষে কশ্যপক তেৰজনী কন্যা দিয়ে, যিসকলৰ পৰা সৃষ্টিৰ বিশাল বিস্তাৰ ঘটে (অপাৰ হোৱাৰ বাবে সংক্ষিপ্ত)। কশ্যপৰ পত্নীসকলৰ ভিতৰত দনু প্ৰধান; তাৰ বংশত বিপ্ৰচিত্তি আৰু তাৰ পুত্ৰ দম্ভ—ধাৰ্মিক, সংযমী আৰু বিষ্ণুভক্ত—বুলি উল্লেখ কৰি শঙ্খচূড়-সংঘাতৰ নৈতিক পটভূমি স্থাপন কৰা হয়।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । अथान्यच्छंभुचरितं प्रेमतः शृणु वै मुने । यस्य श्रवणमात्रेण शिवभक्तिर्दृढा भवेत्
সনৎকুমাৰ ক’লে—হে মুনি! এতিয়া প্ৰেমভৰে শম্ভুৰ আন এটা পবিত্ৰ চৰিত্ৰ শুনা; যাৰ কেৱল শ্ৰৱণমাত্ৰেই শিৱভক্তি দৃঢ় আৰু অচল হয়।
Verse 2
शंखचूडाभिधो वीरो दानवो देवकंटकः । यथा शिवेन निहतो रणमूर्ध्नि त्रिशूलतः
শঙ্খচূড় নামৰ সেই বীৰ দানৱ, দেৱসকলৰ কণ্টকস্বরূপ উপদ্ৰৱকাৰী—ৰণভূমিৰ শিৰোভাগত শিৱৰ ত্ৰিশূলাঘাতে কেনেকৈ নিহিত হ’ল।
Verse 3
तच्छंभुचरितं दिव्यं पवित्रं पापनाशनम् । शृणु व्यास सुसंप्रीत्या वच्मि सुस्नेहतस्तव
হে ব্যাস! সেই দিব্য, পবিত্ৰ আৰু পাপনাশক শম্ভুচৰিত পৰম আনন্দে শুনা; তোমাৰ প্ৰতি স্নেহবশত মই তাক বৰ্ণনা কৰিছোঁ।
Verse 4
मरीचेस्तनयो धातुः पुत्रो यः कश्यपो मुनिः । स धर्मिष्ठस्सृष्टिकर्त्ता विध्याज्ञप्तः प्रजापतिः
মৰীচিৰ পুত্ৰ ধাতা আছিল, আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ মুনি কশ্যপ। সেই কশ্যপ পৰম ধৰ্মিষ্ঠ; ব্ৰহ্মাৰ আজ্ঞাৰে সৃষ্টিকাৰ্যত নিযুক্ত প্ৰজাপতি হ’ল।
Verse 5
दक्षः प्रीत्या ददौ तस्मै निजकन्यास्त्रयोदश । तासां प्रसूतिः प्रसभं न कथ्या बहुविस्तृताः
দক্ষই প্ৰীতিত তাক নিজৰ তেৰজনী কন্যা দিলে। তেওঁলোকৰ পৰা উৎপন্ন সন্ততি অতি বিস্তৃত; সম্পূৰ্ণ বৰ্ণনা কৰা সম্ভৱ নহয়।
Verse 6
यत्र देवादिनिखिलं चराचरमभूज्जगत् । विस्तरात्तत्प्रवक्तुं च कः क्षमोऽस्ति त्रिलोकके
যাৰ ভিতৰত দেৱাদিৰ সৈতে সমগ্ৰ চৰাচৰ জগত্ উৎপন্ন হৈছে—সেই তত্ত্বক বিস্তাৰে বৰ্ণনা কৰিবলৈ ত্ৰিলোকত কোন সমৰ্থ?
Verse 7
प्रस्तुतं शृणु वृत्तांतं शंभुलीलान्वितं च यत् । तदेव कथयाम्यद्य शृणु भक्तिप्र वर्द्धनम्
এতিয়া প্ৰস্তুত বৃত্তান্ত শুনা, যি শম্ভুৰ লীলাৰে সমন্বিত। সেই কথাই আজি মই কওঁ—শুনা, ই ভক্তি বৃদ্ধি কৰে।
Verse 8
तासु कश्यपत्नीषु दनुस्त्वेका वरांगना । महारूपवती साध्वी पतिसौभाग्यवर्द्धिता
কাশ্যপৰ সেই পত্নীসকলৰ মাজত দনু একাই শ্ৰেষ্ঠা নাৰী—মহাৰূপৱতী, সাধ্বী, আৰু স্বামীৰ সৌভাগ্যবর্ধিনী।
Verse 9
आसंस्तस्या दनोः पुत्रा बहवो बलवत्तराः । तेषां नामानि नोच्यंते विस्तारभयतो मुने
হে মুনি, দনুৰ বহু পুত্ৰ আছিল, অতি বলৱান। বিস্তাৰৰ ভয়ত তেওঁলোকৰ নাম ইয়াত কোৱা নহয়।
Verse 10
तेष्वेको विप्रचित्तिस्तु महाबलपराक्रमः । तत्पुत्रो धार्मिको दंभो विष्णुभक्तो जितेन्द्रियः
তেওঁলোকৰ মাজত এজন আছিল বিপ্ৰচিত্তি—মহাবল আৰু মহাপৰাক্ৰমশালী। তেওঁৰ পুত্ৰ দম্ভ আছিল ধৰ্মনিষ্ঠ, বিষ্ণুভক্ত আৰু জিতেন্দ্ৰিয়।
Verse 11
नासीत्तत्तनयो वीरस्ततश्चिंतापरोऽभवत् । शुक्राचार्यं गुरुं कृत्वा कृष्णमंत्रमवाप्य च
সেই বীৰৰ কোনো পুত্ৰ নাছিল, সেয়ে তেওঁ চিন্তাভাৰত পৰিল। তেতিয়া শুক্ৰাচাৰ্যক গুৰু কৰি তেওঁ কৃষ্ণমন্ত্ৰো লাভ কৰিলে।
Verse 12
तपश्चकार परमं पुष्करे लक्षवर्षकम् । कृष्णमंत्रं जजापैव दृढं बद्धासनं चिरम्
তেওঁ পুষ্কৰত লক্ষ বছৰ পৰম তপস্যা কৰিলে। দৃঢ় বদ্ধাসনত দীঘলীয়া সময় বহি অচঞ্চল সংকল্পে কৃষ্ণমন্ত্ৰ জপ কৰি থাকিল।
Verse 13
तपः प्रकुर्वतस्तस्य मूर्ध्नो निस्सृत्य प्रज्व लत् । विससार च सर्वत्र तत्तेजो हि सुदुस्सहम्
তপস্যা কৰি থাকোঁতে তেওঁৰ মূৰৰ পৰা জ্বলি উঠা তেজ নিৰ্গত হ’ল। সেই শক্তি সৰ্বত্ৰ বিয়পি পৰিল, কিয়নো সেই অগ্নিময় দীপ্তি আছিল অতিশয় দুঃসহ।
Verse 14
तेन तप्तास्सुरास्सर्वे मुनयो मनवस्तथा । सुनासीरं पुरस्कृत्य ब्रह्माणं शरणं ययुः
সেই দুখ-তাপে দগ্ধ হৈ সকলো দেৱতা, মুনি আৰু মনুগণে—ইন্দ্ৰক আগত ৰাখি—ব্ৰহ্মাৰ শৰণ ল’লে।
Verse 15
प्रणम्य च विधातारं दातारं सर्वसंपदाम् । तुष्टुवुर्विकलाः प्रोचुः स्ववृत्तांतं विशेषतः
সকলো সমৃদ্ধিৰ দাতা বিধাতাক প্ৰণাম কৰি ব্যাকুল লোকসকলে তেওঁৰ স্তৱ কৰিলে; তাৰ পিছত তেওঁলোকৰ সৈতে যি ঘটিছিল তাৰ বৃত্তান্ত বিশেষকৈ বিস্তাৰে ক’লে।
Verse 16
तदाकर्ण्य विधातापि वैकुंठं तैर्ययौ सह । तदेव विज्ञापयितुं निखिलेन हि विष्णवे
সেয়া শুনি বিধাতা ব্ৰহ্মাও তেওঁলোকৰ সৈতে বৈকুণ্ঠলৈ গ’ল, যাতে যি দৰে ঘটিছিল সেই সমগ্ৰ বিষয়টো ভগৱান বিষ্ণুক যথাযথভাৱে নিবেদন কৰিব পাৰে।
Verse 17
तत्र गत्वा त्रिलोकेशं विष्णुं रक्षाकरं परम् । प्रणम्य तुष्टुवुस्सर्वे करौ बद्ध्वा विनम्रकाः
তাত গৈ তেওঁলোকে সকলোৱে ত্ৰিলোকেশ্বৰ, পৰম ৰক্ষাকৰ্তা ভগৱান বিষ্ণুৰ ওচৰলৈ গ’ল। হাত জোৰি বিনয়ে প্ৰণাম কৰি তেওঁক স্তৱ কৰিলে।
Verse 18
देवा ऊचुः । देवदेव न जानीमो जातं किं कारणं त्विह । संतप्तास्स कला जातास्तेजसा केन तद्वद
দেৱসকলে ক’লে—হে দেবদেব! ইয়াত কি ঘটিল আৰু তাৰ কাৰণ কি, আমি নাজানোঁ। আমাৰ কলা/শক্তিসমূহ দগ্ধ হৈছে—কাৰ তেজে এনে হ’ল? কৃপা কৰি কওক।
Verse 19
तप्तात्मनां त्वमविता दीनबंधोऽनुजीविनाम् । रक्षरक्ष रमानाथ शरण्यश्शरणागतान्
তপ্ত হৃদয়ৰ লোকসকলৰ তুমি ৰক্ষক, আৰু তোমাৰ কৃপাত জীৱন ধৰা দীনজনৰ তুমি বন্ধু। হে ৰমানাথ! ৰক্ষা কৰা, ৰক্ষা কৰা—শৰণাগতসকলৰ তুমি পৰম শৰণ্য।
Verse 20
सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचो विष्णुर्ब्रह्मादीनां दिवौकसाम् । उवाच विहसन्प्रेम्णा शरणागतवत्सलः
সনৎকুমাৰ ক’লে—ব্ৰহ্মা আদি দেৱসকলৰ বাক্য শুনি, শৰণাগতবৎসল বিষ্ণুৱে প্ৰেমময় হাঁহিৰে কথা ক’লে।
Verse 21
विष्णुरुवाच । सुस्वस्था भवताव्यग्रा न भयं कुरुतामराः । नोपप्लवा भविष्यन्ते लयकालो न विद्यते
বিষ্ণুৱে ক’লে—হে দেৱসকল, সুস্থিৰ আৰু নিৰ্ব্যগ্ৰ হওক; ভয় নকৰিবা। কোনো উপদ্ৰৱ নহ’ব; এইটো প্ৰলয়কাল নহয়।
Verse 22
दानवो दंभनामा हि मद्भक्तः कुरुते तपः । पुत्रार्थी शमयिष्यामि तमहं वरदानतः
“দম্ভ নামৰ এজন দানৱ মোৰ ভক্ত; সি তপস্যা কৰি আছে। পুত্ৰকামনাৰে, মই বৰ দান কৰি তাক সন্তুষ্ট কৰিম।”
Verse 23
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तास्ते सुरास्सर्वे धैर्यमालंब्य वै मुने । ययुर्ब्रह्मादयस्सुस्थास्स्वस्वधामानि सर्वशः
সনৎকুমাৰ ক’লে—হে মুনি, এইদৰে কোৱা শুনি সকলো দেৱে ধৈৰ্য ধৰি স্থিৰ হ’ল; ব্ৰহ্মা আদি সকলেও সুস্থচিত্তে নিজ নিজ ধামলৈ গ’ল।
Verse 24
अच्युतोऽपि वरं दातुं पुष्करं संजगाम ह । तपश्चरति यत्रासौ दंभनामा हि दानवः
অচ্যুত (বিষ্ণু)ও বৰ দিবলৈ পুষ্কৰলৈ গ’ল, য’ত দম্ভ নামৰ সেই দানৱে ঘোৰ তপস্যা কৰি আছিল।
Verse 25
तत्र गत्वा वरं ब्रूहीत्युवाच परिसांत्वयन् । गिरा सूनृतया भक्तं जपंतं स्वमनुं हरिः
তাত গৈ হৰি (বিষ্ণু) সান্ত্বনা দি মধুৰ আৰু সত্য বাক্যৰে ক’লে—“বৰ বিচাৰা।” সেই ভক্তে নিজৰ মন্ত্ৰ নিৰন্তৰ জপ কৰি আছিল।
Verse 26
तच्छ्रुत्वा वचनं विष्णोर्दृष्ट्वा तं च पुरः स्थितम् । प्रणनाम महाभक्त्या तुष्ट्वाव च पुनः पुनः
বিষ্ণুৰ বাক্য শুনি আৰু তেওঁক সন্মুখত থিয় হৈ থকা দেখি, সি মহাভক্তিৰে প্ৰণাম কৰিলে আৰু বাৰে বাৰে স্তৱ কৰি তেওঁক সন্তুষ্ট কৰিলে।
Verse 27
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडोत्पत्तिवर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ পঞ্চম যুদ্ধখণ্ডত ‘শঙ্খচূড়ৰ উৎপত্তিৰ বৰ্ণনা’ নামৰ সাতাশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 28
स्वभक्तं तनयं देहि महाबल पराक्रमम् । त्रिलोकजयिनं वीरमजेयं च दिवौकसाम्
মোক আপোনাৰেই ভক্ত এজন পুত্ৰ দান কৰক—যি মহাবল আৰু পৰাক্ৰমে সমৃদ্ধ, ত্ৰিলোকজয়ী বীৰ, আৰু স্বৰ্গৰ দেৱতাসকলৰো অজেয়।
Verse 29
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तो दानवेन्द्रेण तं वरं प्रददौ हरिः । निवर्त्य चोग्रतपसस्ततस्सोंतरधान्मुने
সনৎকুমাৰ ক’লে—দানৱেন্দ্ৰে এনেদৰে কোৱাত হৰিয়ে তাক সেই বৰ দান কৰিলে। তাৰ পিছত তাৰ উগ্ৰ তপস্যা নিবৃত্ত কৰি, হে মুনি, তেওঁ সেই স্থানৰ পৰা অন্তৰ্ধান হ’ল।
Verse 30
गते हरौ दानवेन्द्रः कृत्वा तस्यै दिशे नमः । जगाम स्वगृहं सिद्धतदाः पूर्ण मनोरथः
হৰি গ’লত দানৱেন্দ্ৰে সেই দিশালৈ প্ৰণাম কৰিলে। তাৰ পিছত সিদ্ধ হৈ, পূৰ্ণ মনোৰথ আৰু তৃপ্ত ইচ্ছাৰে নিজৰ গৃহলৈ উভতি গ’ল।
Verse 31
कालेनाल्पेन तत्पत्नी सगर्भा भाग्यवत्यभूत् । रराज तेजासात्यंतं रोचयंती गृहांतरम्
অল্প সময়তে তাৰ পত্নী ভাগ্যৱতী হৈ গৰ্ভৱতী হ’ল। অতি তেজে দীপ্ত হৈ গৃহৰ অন্তঃকক্ষসমূহ আলোকিত কৰি সি শোভা পাই উঠিল।
Verse 32
सुदामानाम गोपो यो कृष्णस्य पार्षदाग्रणीः । तस्या गर्भे विवेशासौ राधाशप्तश्च यन्मुने
হে মুনে! সুধামা নামৰ সেই গোপ, যি কৃষ্ণৰ পাৰ্ষদসকলৰ মাজত অগ্ৰগণ্য, ৰাধাৰ শাপৰ ফলত তাইৰ গৰ্ভত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 33
असूत समये साध्वी सुप्रभं तनयं ततः । जातकं सुचकारासौ पिताहूय मुनीन्बहून्
প্ৰসৱসময়ত সেই সাধ্বীয়ে এক দীপ্তিমান পুত্ৰ জন্ম দিলে। তাৰ পিছত পিতাই বহু মুনিক আহ্বান কৰি জাতকৰ্ম আদি শুভ জন্ম-সংস্কাৰ বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন কৰালে।
Verse 34
उत्सवस्सुमहानासीत्तस्मिञ्जाते द्विजोत्तम । नाम चक्रे पिता तस्य शंख चूडेति सद्दिने
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, তেওঁৰ জন্মত অতি মহান উৎসৱ হৈছিল। সেই শুভ দিনাই পিতাই নামকৰণ কৰি তেওঁৰ নাম “শঙ্খচূড়” ৰাখিলে।
Verse 35
पितुर्गेहे स ववृधे शुक्लपक्षे यथा शशी । शैशवेभ्यस्तविद्यस्तु स बभूव सुदीप्तिमान्
সেই পিতৃগৃহত শুক্লপক্ষৰ চন্দ্ৰৰ দৰে বৃদ্ধি পালে। শৈশৱৰে পৰা বিদ্যাৰ নানা শাখা আয়ত্ত কৰি বুদ্ধি-তেজত অতি দীপ্তিমান হ’ল।
Verse 36
स बालक्रीडया नित्यं पित्रोर्हर्षं ततान ह । प्रियो बभूव सर्वेषां कुलजानां विशेषतः
সেই নিত্য বালক্ৰীড়াৰে পিতৃ-মাতৃৰ আনন্দ বৃদ্ধি কৰিছিল। আৰু বিশেষকৈ নিজৰ কুল-পরিয়ালৰ সকলোৰে অতি প্ৰিয় হৈ উঠিল।
Frequently Asked Questions
It announces and contextualizes the slaying of the demon-hero Śaṅkhacūḍa by Śiva on the battlefield, while building the background through dānava genealogy.
The chapter explicitly treats hearing Śiva’s deeds as transformative—śravaṇa alone is said to strengthen firm Śiva-bhakti and function as a purifier (pāpanāśana).
Śiva is emphasized as the decisive divine agent whose triśūla ends adharma; the narrative also stresses Purāṇic causality through prajāpati lineage (Kaśyapa, Danu, Vipracitti, Dambha).