त्रिपुरमोहनम् (Tripuramohana — “The Delusion/Enchanting of Tripura”)
অধ্যায় ৫ত ব্যাসে সোধে—মায়াবী তপস্বীয়ে দীক্ষা দি মোহিত কৰা দানৱৰাজৰ পিছত কি ঘটিল। সনৎকুমাৰে দীক্ষোত্তৰ সংলাপ বৰ্ণনা কৰে। শিষ্যবেষ্টিত, নাৰদ আদি সহচৰসহ অহা অৰিহন্ নামৰ তপস্বীয়ে দানৱ-শাসকক ‘বেদান্তসাৰ’ বুলি পৰম গোপন উপদেশ দিয়ে। তাত কোৱা হয়—সংসাৰ অনাদি; চূড়ান্ত কৰ্তা–কৰ্ম দ্বৈত নাথাকে, ই নিজে নিজে প্ৰকাশ পায় আৰু নিজে নিজে লয় হয়। ব্ৰহ্মাৰ পৰা তৃণলৈ, দেহবন্ধনলৈকে, আত্মাই একমাত্ৰ প্ৰভু—দ্বিতীয় নিয়ন্তা নাই। দেৱৰ পৰা কীটলৈ সকলো দেহ নশ্বৰ আৰু কালে বিনাশ পায়। আহাৰ, নিদ্ৰা, ভয় আৰু মৈথুন-প্ৰবৃত্তি সকলো দেহীৰে সাধাৰণ; উপবাসৰ পাছৰ তৃপ্তিও একে ধৰণৰ। ত্ৰিপুৰ কাহিনীত এই ‘অদ্বৈত’ সদৃশ উপদেশ মায়া হৈ দানৱৰ আত্মবিশ্বাস কঁপাই শিৱৰ বৃহৎ কৌশলৰ ভূমি সাজি তোলে।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । दैत्यराजे दीक्षिते च मायिना तेन मोहिते । किमुवाच तदा मायी किं चकार स दैत्यपः
ব্যাসে ক’লে—দৈত্যৰাজ দীক্ষিত হৈ সেই মায়াবীৰ দ্বাৰা মোহিত হোৱাৰ পাছত, সেই মায়ী কি ক’লে আৰু সেই দৈত্যপতি কি কৰিলে?
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । दीक्षां दत्त्वा यतिस्तस्मा अरिहन्नारदादिभिः । शिष्यैस्सेवितपादाब्जो दैत्यराजानमब्रवीत्
সনৎকুমাৰে ক’লে—তাক দীক্ষা দান কৰি, অৰিহন আৰু নাৰদ আদি শিষ্যসকলে যাঁৰ পদ্মপদ সেৱা কৰিছিল, সেই যতি তেতিয়া দানৱ-ৰাজাক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 3
अरिहन्नुवाच । शृणु दैत्यपते वाक्यं मम सञ्ज्ञानगर्भितम् । वेदान्तसारसर्वस्वं रहस्यं परमोत्तमम्
অৰিহনে ক’লে—হে দৈত্যপতে, মোৰ সত্যবিবেকে ভৰপূৰ বাক্য শুনা। ই বেদান্তৰ সাৰ-সৰ্বস্ব, পৰমোত্তম গোপন উপদেশ।
Verse 4
अनादिसिद्धस्संसारः कर्तृकर्मविवर्जितः । स्वयं प्रादुर्भवत्येव स्वयमेव विलीयते
এই সংসাৰচক্ৰ অনাদিৰ পৰা স্বয়ংসিদ্ধ, স্বতন্ত্ৰ কৰ্তা আৰু কৰ্মভাববিহীন; ই নিজে উদ্ভৱ হয় আৰু নিজেই লয় হয়।
Verse 5
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पंचमे युद्धखंडे त्रिपुरमोहनं नाम पञ्चमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় গ্ৰন্থ ৰুদ্ৰসংহিতাৰ পঞ্চম যুদ্ধখণ্ডত ‘ত্ৰিপুৰমোহন’ নামৰ পঞ্চম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 6
यद्ब्रह्मविष्णुरुद्राख्यास्तदाख्या देहिनामिमाः । आख्यायथास्मदादीनामरिहन्नादिरुच्यते
‘ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, ৰুদ্ৰ’—এই নামবোৰ দেহধাৰীসকলৰ কেৱল উপাধিমাত্ৰ; কিন্তু আমাৰ দৰে আদিপ্ৰাচীনসকলৰ প্ৰসংগত তেওঁ অনাদি ‘অৰিহন’—শত্ৰুনাশক—বুলি কোৱা হয়।
Verse 7
देहो यथास्मदादीनां स्वकालेन विलीयते । ब्रह्मादि मशकांतानां स्वकालाल्लीयते तथा
যেনেকৈ আমাৰ দৰে জীৱৰ দেহ নিৰ্ধাৰিত সময়ত লয় পায়, তেনেকৈ ব্ৰহ্মাৰ পৰা অতি সৰু মশালৈকে সকলোৰে দেহো নিজ নিজ সময়ত বিলীন হয়।
Verse 8
विचार्यमाणे देहेऽस्मिन्न किंचिदधिकं क्वचित् । आहारो मैथुनं निद्रा भयं सर्वत्र यत्समम्
এই দেহক বিবেকসহ বিচাৰ কৰিলে ইয়াত ক’তো কোনো শ্ৰেষ্ঠতা পোৱা নাযায়। আহাৰ, মৈথুন, নিদ্ৰা আৰু ভয়—এইবোৰ সৰ্বত্র একে ধৰণে দেখা যায়।
Verse 9
निराहारपरीमाणं प्राप्य सर्वो हि देहभृत् । सदृशीमेव संतृप्तिं प्राप्नुयान्नाधिकेतराम्
আহাৰ-ত্যাগতো যথাযথ পৰিমাপ বুজি, প্ৰতিজন দেহধাৰীয়ে কেৱল উপযুক্ত তৃপ্তি লাভ কৰা উচিত—অতিৰিক্ত নহয়।
Verse 10
यथा वितृषिताः स्याम पीत्वा पेयं मुदा वयम् । तृषितास्तु तथान्येपि न विशेषोऽल्पकोधिकः
যেনেকৈ আমি আনন্দৰে পানীয় পান কৰি তৃষ্ণামুক্ত হওঁ, তেনেকৈ আনসকলেও তৃষিত; এই বিষয়ে সৰু-ডাঙৰ কোনো প্ৰকৃত ভেদ নাই।
Verse 11
संतु नार्यः सहस्राणि रूपलावण्यभूमयः । परं निधुवने काले ह्यैकेवेहोपयुज्यते
হাজাৰ হাজাৰ নাৰী ৰূপ-লাৱণ্যৰে সমৃদ্ধ হওক; কিন্তু মিলনৰ সময়ত ইয়াত প্ৰকৃততে এগৰাকীহে সঙ্গিনী হয়।
Verse 12
अश्वाः परश्शतास्संतु संत्वेनेकैप्यनेकधा । अधिरोहे तथाप्येको न द्वितीयस्तथात्मनः
শ শ ঘোঁৰা নানা ধৰণে বহু থাকিলেও; আৰোহণৰ বাবে তথাপি এটাকেই বাছি লোৱা হয়—তেনেকৈ আত্মাৰ দ্বিতীয় নাই।
Verse 13
पर्यंकशायिनां स्वापे सुखं यदुपजायते । तदेव सौख्यं निद्राभिर्भूतभूशायिनामपि
পৰ্যংকত শোৱা লোকৰ নিদ্ৰাত যি সুখ জন্মে, সেই একে সুখ নিদ্ৰাৰ দ্বাৰাই মাটিত শোৱা জীৱসমূহৰো হয়।
Verse 14
यथैव मरणाद्भीतिरस्मदादिवपुष्मताम् । ब्रह्मादिकीटकांतानां तथा मरणतो भयम्
যেনেকৈ আমাৰ দৰে দেহধাৰীসকলৰ মৃত্যু-ভয় থাকে, তেনেকৈ ব্ৰহ্মাৰ পৰা কীটলৈকে সকলোৰে মৃত্যুৰ পৰা ভয় থাকে।
Verse 15
सर्वे तनुभृतस्तुल्या यदि बुद्ध्या विचार्य्यते । इदं निश्चित्य केनापि नो हिंस्यः कोऽपि कुत्रचित्
শুদ্ধ বুদ্ধিৰে বিচাৰ কৰিলে সকলো দেহধাৰী প্ৰাণী মূলতে সমান। এই কথা নিশ্চিত কৰি কোনেও কাকো ক’তো হিংসা নকৰিব।
Verse 16
धर्मो जीवदयातुल्यो न क्वापि जगतीतले । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्या जीवदया नृभिः
এই জগতত জীৱদয়াৰ সমান কোনো ধৰ্ম নাই। সেয়ে মানুহে সকলো প্ৰচেষ্টাৰে জীৱদয়া আচৰণ কৰিব লাগে।
Verse 17
एकस्मिन्रक्षिते जीवे त्रैलोक्यं रक्षितं भवेत् । घातिते घातितं तद्वत्तस्माद्रक्षेन्न घातयेत्
এটা জীৱ ৰক্ষা হ’লে যেন ত্ৰিলোক ৰক্ষা হয়। এটা জীৱ ঘাতিত হ’লে ত্ৰিলোক ঘাতিত; সেয়ে ৰক্ষা কৰা, হত্যা নকৰিবা।
Verse 18
अहिंसा परमो धर्मः पापमात्मप्रपीडनम् । अपराधीनता मुक्तिस्स्वर्गोऽभिलषिताशनम्
অহিংসাই পৰম ধৰ্ম; আত্মাক পীড়া দিয়া কষ্ট দিয়া পাপ বোলা হৈছে। অপৰাধশূন্যতাই মুক্তি; স্বৰ্গ হৈছে ইচ্ছিত ভোগ আৰু আহাৰৰ সুখাস্বাদ।
Verse 19
पूर्वसूरिभिरित्युक्तं सत्प्रमाणतया ध्रुवम् । तस्मान्न हिंसा कर्त्तव्यो नरैर्नरकभीरुभिः
এই কথা পূৰ্বসূৰিসকলে সৎপ্ৰমাণসহ ধ্ৰুৱ সত্য বুলি কৈ গৈছে। সেয়ে নৰকৰ ভয় থকা মানুহে কেতিয়াও হিংসা কৰা উচিত নহয়।
Verse 20
न हिंसासदृशं पापं त्रैलोक्ये सचराचरे । हिंसको नरकं गच्छेत्स्वर्गं गच्छेदहिंसकः
তিনিও লোকত—চৰ-অচৰ সকলো সত্তাৰ মাজত—হিংসাৰ সমান পাপ নাই। হিংসক নৰকলৈ যায়, আৰু অহিংসক স্বৰ্গ লাভ কৰে।
Verse 21
संति दानान्यनेकानि किं तैस्तुच्छफलप्रदैः । अभीतिसदृशं दानं परमेकमपीह न
দান বহু প্ৰকাৰ, কিন্তু তুচ্ছ ফলদায়ী দানত কি লাভ? ইয়াত অভয়দান সদৃশ পৰম দান একোটিও নাই।
Verse 22
इह चत्वारि दानानि प्रोक्तानि परमर्षिभिः । विचार्य नानाशास्त्राणि शर्मणेऽत्र परत्र च
ইয়াত পৰম ঋষিসকলে চাৰি প্ৰকাৰ দান কৈছে; নানা শাস্ত্ৰ বিচাৰ কৰি, ইহলোক আৰু পৰলোকত শান্তি-কল্যাণৰ উপায় বুলি বুজাইছে।
Verse 23
भीतेभ्यश्चाभयं देयं व्याधितेभ्यस्तथोषधम् । देया विद्यार्थिनां विद्या देयमन्नं क्षुधातुरे
ভীতসকলক অভয় দিব লাগে, ৰোগীক ঔষধ; বিদ্যা বিচৰা শিক্ষাৰ্থীক বিদ্যা দিব লাগে, আৰু ক্ষুধাতুৰক অন্ন দিব লাগে।
Verse 24
यानि यानीह दानानि बहुमुन्युदितानि च । जीवाभयप्रदानस्य कलां नार्हंति षोडशीम्
ইয়াত বহু মুনিয়ে কোৱা যিমান দানেই থাকক, জীৱক অভয় আৰু ৰক্ষা দানৰ পৰা পোৱা পুণ্যৰ ষোড়শাংশৰো সমান নহয়।
Verse 26
अर्थानुपार्ज्य बहुशो द्वादशायतनानि वै । परितः परिपूज्यानि किमन्यैरिह पूजितैः
বাৰে বাৰে সম্পদ সংগ্ৰহ কৰি শিৱৰ দ্বাদশ পবিত্ৰ আয়তনক চাৰিওফালে পূৰ্ণ ভক্তিৰে পূজা কৰা উচিত; এইবোৰ যথাবিধি পূজিত হ’লে, ইয়াত আন পূজাৰ কি প্ৰয়োজন?
Verse 27
पंचकर्मेन्द्रियग्रामाः पंच बुद्धींद्रियाणि च । मनो बुद्धिरिह प्रोक्तं द्वादशायतनं शुभम्
পাঁচ কৰ্মেন্দ্ৰিয়ৰ গোট, পাঁচ জ্ঞানেন্দ্ৰিয়, আৰু ইয়াত মন আৰু বুদ্ধি—এইবোৰেই শুভ দ্বাদশ আয়তন বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 28
इहैव स्वर्गनरकौ प्राणिनां नान्यतः क्वचित् । सुखं स्वर्गः समाख्याता दुःखं नरकमेव हि
প্ৰাণীৰ বাবে স্বৰ্গ আৰু নৰক এই জীৱনতেই ইয়াতেই অনুভৱ হয়; আন ক’তাও নহয়। সুখক ‘স্বৰ্গ’ বোলা হয়, আৰু দুখেই সঁচাকৈ ‘নৰক’।
Verse 29
सुखेषु भुज्यमानेषु यत्स्याद्देहविसर्जनम् । अयमेव परो मोक्षो विज्ञेयस्तत्त्वचिंतकैः
সুখ ভোগ কৰি থাকোঁতেই যদি দেহাভিমান ত্যাগ হয়, তেন্তে সেয়াই পৰম মোক্ষ—তত্ত্বচিন্তকে এই কথা জানিব লাগে।
Verse 30
वासनासहिते क्लेशसमुच्छेदे सति ध्रुवम् । अज्ञानो परमो मोक्षो विज्ञेयस्तत्त्वचिंतकैः
বাসনাসহ ক্লেশসমূহ নিশ্চিতভাৱে ছেদ হ’লে—তত্ত্বচিন্তকে জানিব: অজ্ঞানৰ নিবৃত্তিয়েই পৰম মোক্ষ।
Verse 31
प्रामाणिकी श्रुतिरियं प्रोच्यते वेदवादिभिः । न हिंस्यात्सर्वभूतानि नान्या हिंसा प्रवर्तिका
এইটো শ্ৰুতিৰ প্ৰামাণ্য উপদেশ, বেদব্যাখ্যাতা সকলে যি ঘোষণা কৰে—কোনো জীৱক হিংসা নকৰিবা; হিংসালৈ ধাবিত কৰা অন্য কোনো প্ৰেৰণাো প্ৰৱৰ্তিত নকৰিবা।
Verse 32
अग्निष्टोमीयमिति या भ्रामिका साऽसतामिह । न सा प्रमाणं ज्ञातॄणां पश्वालंभनकारिका
ইয়াত “এই ক্ৰিয়া অগ্নিষ্টোমীয়” বুলি ধাৰণা অসত্যবুদ্ধিসকলৰ মোহমাত্ৰ। বিবেকী জ্ঞাতাসকলৰ বাবে ই প্ৰমাণ নহয়, আৰু পশুবধক অনুমোদন কৰা কাৰণো নহয়।
Verse 33
वृक्षांश्छित्वा पशून्हत्वा कृत्वा रुधिरकर्दमम् । दग्ध्वा वह्नौ तिलाज्यादि चित्रं स्वर्गोऽभिलष्यते
গছ কাটি, পশু হত্যা কৰি, ৰক্তৰ কাদামাটিৰে ভূমি কৰি—তাৰ পিছত অগ্নিত তিল, ঘিউ আদি দগ্ধ কৰি—তথাপি আশ্চৰ্যভাৱে স্বৰ্গকেই লক্ষ্য কৰি কামনা কৰে।
Verse 34
इत्येवं स्वमतं प्रोच्य यतिस्त्रिपुरनायकम् । श्रावयित्वाखिलान् पौरानुवाच पुनरादरात्
এইদৰে ত্ৰিপুৰনায়ক প্ৰভুক নিজৰ মত কৈ, সেই যতি সকলো নগৰবাসীক শুনাই পুনৰো আদৰেৰে ক’লে।
Verse 35
दृष्टार्थप्रत्ययकरान्देहसौख्यैकसाधकान् । बौद्धागम विनिर्दिष्टान्धर्मान्वेदपरांस्ततः
তেওঁলোকে বৌদ্ধাগমত নিৰ্দিষ্ট সেই ধৰ্মমত প্ৰচাৰ কৰিলে, যি কেৱল দৃষ্ট বিষয়তহে প্ৰত্যয় জন্মায় আৰু দেহসুখকেই একমাত্ৰ সাধ্য মানে; ফলত পৰম প্ৰমাণ বেদৰ পৰা বিমুখ হ’ল।
Verse 36
आनंदं ब्रह्मणो रूपं श्रुत्यैवं यन्निगद्यते । तत्तथैव ह मंतव्यं मिथ्या नानात्वकल्पना
শ্ৰুতি ঘোষণা কৰে—ব্ৰহ্মৰ স্বৰূপেই আনন্দ। তাক তেনেকৈয়ে যথাৰ্থভাৱে বুজিব লাগে; নানাত্বৰ কল্পনা সম্পূৰ্ণ মিথ্যা।
Verse 37
यावत्स्वस्थमिदं वर्ष्म यावन्नेन्द्रियविक्लवः । यावज्जरा च दूरेऽस्ति तावत्सौख्यं प्रसाधयेत्
যেতিয়ালৈকে এই দেহ সুস্থ, যেতিয়ালৈকে ইন্দ্ৰিয় বিকল নহয়, আৰু যেতিয়ালৈকে জৰা দূৰত—তেতিয়ালৈকে ধৰ্মমাৰ্গে সত্য সুখ সাধন কৰা উচিত।
Verse 38
अस्वास्थ्येन्द्रियवैकल्ये वार्द्धके तु कुतस्सुखम् । शरीरमपि दातव्यमर्थिभ्योऽतस्सुखेप्सुभिः
অসুস্থতা, ইন্দ্ৰিয়বৈকল্য আৰু বাৰ্ধক্যত সুখ ক’ত? সেয়ে যিসকলে সত্য কল্যাণ বিচাৰে, তেওঁলোকে প্ৰয়োজনীয় লোকৰ সেৱাত নিজৰ দেহো অৰ্পণ কৰা উচিত।
Verse 39
याचमानमनोवृत्तिप्रीणने यस्य नो जनिः । तेन भूर्भारवत्येषा समुद्रागद्रुमैर्न हि
যাৰ ভিতৰত মনৰ যাচকসদৃশ লালসাক তুষ্ট কৰাৰ প্ৰবৃত্তি জন্মে নাহে, সেইজনৰ বাবেই এই পৃথিৱী ভাৰাক্ৰান্ত হয়; সাগৰ, পৰ্বত আৰু গছৰ বাবে নহয়।
Verse 40
सत्वरं गत्वरो देहः संचयास्सपरिक्षयाः । इति विज्ञाय विज्ञाता देहसौख्यं प्रसाधयेत्
দেহ অতি সোনকালে ক্ষয়লৈ ধাৱিত হয়, আৰু সকলো সঞ্চয়েই অৱশ্যম্ভাৱীভাৱে নাশৱন্ত—এই কথা জানি জ্ঞানীয়ে দেহসুখক যথাযথভাৱে নিয়মিত কৰি ৰাখিব, যাতে ই ধৰ্ম আৰু শিৱপূজাৰ সহায় হয়।
Verse 41
श्ववाय सकृमीणां च प्रातर्भोज्यमिदं वपुः । भस्मांतं तच्छरीरं च वेदे सत्यं प्रपठ्यते
এই দেহ পুৱাতে কুকুৰ আৰু কৃমিৰ আহাৰ হয়। এই শৰীৰ শেষত ভস্মত পৰিণত হয়—এই সত্য বেদত ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 42
मुधा जातिविकषोयं लोकेषु परिकल्प्यते । मानुष्ये सति सामान्ये कोऽधर्मः कोऽथ चोत्तमः
লোকসমূহত ‘জাতি-ভেদ’ৰ এই ধাৰণা বৃথাই কল্পিত। যেতিয়া মানবত্বেই সাধাৰণ আধাৰ, তেতিয়া অধৰ্ম কি, আৰু উত্তমতা কি?
Verse 43
ब्रह्मादिसृष्टिरेषेति प्रोच्यते वृद्धपूरुषैः । तस्य जातौ सुतौ दक्षमरीची चेति विश्रुतौ
ইয়াক ‘ব্ৰহ্মাদি সৃষ্টি’ বুলি বৃদ্ধ মহাপুৰুষসকলে কৈছে। তেওঁৰ পৰা দক্ষ আৰু মৰীচি নামে প্ৰসিদ্ধ দুজন পুত্ৰ জন্মিল।
Verse 44
मारीचेन कश्यपेन दक्षकन्यास्सुलोचनाः । धर्मेण किल मार्गेण परिणीतास्त्रयोदश
মৰীচিৰ পুত্ৰ কশ্যপে ধৰ্মৰ বিধিমাৰ্গ অনুসৰি দক্ষৰ সুলোচনা তেৰগৰাকী কন্যাক বিধিপূৰ্বক বিবাহ কৰিলে।
Verse 45
अपीदानींतनैर्मर्त्यैरल्पबुद्धिपराक्रमैः । अपि गम्यस्त्वगम्योऽयं विचारः क्रियते मुधा
এই যুগৰ অল্পবুদ্ধি আৰু অল্পপৰাক্ৰমী মর্ত্যসকলেও ‘ই গম্য নে অগম্য’ বুলি বৃথাই বিচাৰ কৰে; তত্ত্বদৃষ্টিহীন অনুসন্ধান নিষ্ফল।
Verse 46
मुखबाहूरुसञ्जातं चातुर्वर्ण्य सहोदितम् । कल्पनेयं कृता पूर्वैर्न घटेत विचारतः
‘মুখ, বাহু, ঊৰু আৰু পদৰ পৰা একেলগে উৎপন্ন’ বুলি কোৱা চাতুৰ্বৰ্ণ্য পুৰ্বসকলৰ কল্পনামাত্ৰ; বিচাৰ কৰিলে ই সত্যৰূপে স্থিৰ নাথাকে।
Verse 47
एकस्यां च तनौ जाता एकस्माद्यदि वा क्वचित् । चत्वारस्तनयास्तत्किं भिन्नवर्णत्वमाप्नुयुः
যদি একে দেহত আৰু একে উৎসৰ পৰা ক’তবাও চাৰিজন পুত্ৰ জন্মে, তেন্তে তেওঁলোকে কেনেকৈ ভিন্ন ভিন্ন বৰ্ণ (ৰূপ-ৰং) লাভ কৰিব?
Verse 48
वर्णावर्णविभागोऽयं तस्मान्न प्रतिभासते । अतो भेदो न मंतव्यो मानुष्ये केनचित्क्वचित्
সেয়ে ‘বৰ্ণ’ আৰু ‘অবৰ্ণ’ৰ এই বিভাগ প্ৰকৃত অৰ্থত প্ৰকাশ নাপায়; সুতৰাং মানুহৰ মাজত ক’তো, কোনোবাই, ভেদ ভাবিব নালাগে।
Verse 49
सनत्कुमार उवाच । इत्थमाभाष्य दैत्येशं पौरांश्च स यतिर्मुने । सशिष्यो वेदधर्माश्च नाशयामास चादरात्
সনৎকুমাৰ ক’লে—হে মুনি, দৈত্যেশ আৰু নগৰবাসীক এইদৰে কৈ, সেই যতি শিষ্যসহ আদৰেৰে বৈদিক ধৰ্ম-কর্মসমূহ ধ্বংস কৰালে।
Verse 50
स्त्रीधर्मं खंडयामास पातिव्रत्यपरं महत् । जितेन्द्रियत्वं सर्वेषां पुरुषाणां तथैव सः
তেওঁ পতি-ব্ৰতধৰ্মত প্ৰতিষ্ঠিত মহান স্ত্ৰীধৰ্ম ভাঙি পেলালে; তদ্ৰূপ সকলো পুৰুষৰ ইন্দ্ৰিয়-সংযমো তেওঁ নষ্ট কৰিলে।
Verse 51
देवधर्मान्विशेषेण श्राद्धधर्मांस्तथैव च । मखधर्मान्व्रतादींश्च तीर्थश्राद्धं विशेषतः
তেওঁ বিশেষকৈ দেবধৰ্মসমূহ, তদ্ৰূপে শ্রাদ্ধধৰ্ম; যজ্ঞ (মখ) ধৰ্ম, ব্ৰতাদি আচৰণ—আৰু বিশেষত তীৰ্থত শ্রাদ্ধ কৰ্মৰ বিধান উপদেশ দিলে।
Verse 52
शिवपूजां विशेषेण लिंगाराधनपूर्विकाम् । विष्णुसूर्यगणेशादिपूजनं विधिपूर्वकम्
বিশেষকৈ শিৱপূজা কৰা উচিত—প্ৰথমে ভক্তিভাৱে লিঙ্গাৰাধনা আৰম্ভ কৰি; তাৰ পাছত বিধিপূৰ্বক ক্ৰমে বিষ্ণু, সূৰ্য, গণেশ আদি দেৱতাসকলকো পূজা কৰা উচিত।
Verse 53
स्नानदानादिकं सर्वं पर्वकालं विशेषतः । खंडयामास स यतिर्मायी मायाविनां वरः
মায়াযুক্ত সেই যতি—মায়াবিদসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ—বিশেষকৈ পৰ্বকালত হোৱা স্নান, দান আদি সকলো কৰ্ম ভাঙি নষ্ট কৰি দিলে।
Verse 54
किं बहूक्तेन विप्रेन्द्र त्रिपुरे तेन मायिना । वेदधर्माश्च ये केचित्ते सर्वे दूरतः कृताः
বেছি ক’বলৈ কি আছে, হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ! ত্ৰিপুৰত সেই মায়াবীয়ে বৈদিক ধৰ্মৰ যি কিছুমান বিধান আছিল, সেয়া সকলো দূৰলৈ ঠেলি ত্যাগ কৰিলে।
Verse 55
पतिधर्माश्रयाः सर्वा मोहितास्त्रिपुरांगनाः । भर्तृशुश्रूषणवतीं विजहुर्मतिमुत्तमाम्
পতিধৰ্মত আশ্ৰিত ত্ৰিপুৰাৰ সকলো নাৰী মোহগ্ৰস্ত হৈ পৰিল আৰু স্বামীসেৱাৰ সেই পৰম উত্তম মনোভাৱ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 56
अभ्यस्याकर्षणीं विद्यां वशीकृत्यमयीमपि । पुरुषास्सफलीचक्रुः परदारेषु मोहिताः
আকৰ্ষণ-বিদ্যা আৰু বশীকৰণ-বিদ্যাৰ সাধনা কৰি, পৰস্ত্ৰী-লালসাত মোহিত সেই পুৰুষসকলে বিদ্যাক লোকদৃষ্টিত ‘সফল’ কৰিলে; কিন্তু তাতে বন্ধনহে বৃদ্ধি পালে।
Verse 57
अंतःपुरचरा नार्यस्तथा राजकुमारकाः । पौराः पुरांगनाश्चापि सर्वे तैश्च विमोहिताः
অন্তঃপুৰত বিচৰণ কৰা নাৰীসকল, ৰাজকুমাৰসকল, পুৰবাসী আৰু নগৰৰ নাৰীসকল—সকলোৱে তেওঁলোকৰ দ্বাৰা মোহিত আৰু বিভ্ৰান্ত হ’ল।
Verse 58
एवं पौरेषु सर्वेषु निजधर्मेषु सर्वथा । पराङ्मुखेषु जातेषु प्रोल्ललास वृषेतरः
এইদৰে যেতিয়া সকলো নগৰবাসী সকলো প্ৰকাৰে নিজৰ নিজৰ ধৰ্মৰ পৰা পৰাঙ্মুখ হ’ল, তেতিয়া বৃষেতৰ অতি উল্লাসিত হৈ উঠিল।
Verse 59
माया च देवदेवस्य विष्णोस्तस्याज्ञया प्रभो । अलक्ष्मीश्च स्वयं तस्य नियोगात्त्रिपुरं गता
হে প্ৰভু, দেৱদেৱ বিষ্ণুৰ আজ্ঞাৰে মায়াও ত্ৰিপুৰলৈ গ’ল; আৰু তেওঁৰেই নিয়োগত অলক্ষ্মী স্বয়ং ত্ৰিপুৰত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 60
या लक्ष्मीस्तपसा तेषां लब्धा देवेश्वरादरात् । बहिर्गता परित्यज्य नियोगाद्ब्रह्मणः प्रभोः
হে প্ৰভু, দেৱেশ্বৰৰ অনুগ্ৰহে তপস্যাৰ দ্বাৰা তেওঁলোকে যি লক্ষ্মী লাভ কৰিছিল, সেয়া ব্ৰহ্মাৰ আদেশত তেওঁলোকক ত্যাগ কৰি বাহিৰলৈ গ’ল।
Verse 61
बुद्धिमोहं तथाभूतं विष्णो र्मायाविनिर्मितम् । तेषां दत्त्वा क्षणादेव कृतार्थोऽभूत्स नारदः
বিষ্ণুৰ মায়াৰে নিৰ্মিত সেই বুদ্ধি-মোহ নাৰদে তেওঁলোকক ক্ষণমাত্ৰতে দান কৰিলে; আৰু তৎক্ষণাৎ নাৰদ নিজ উদ্দেশ্যত কৃতাৰ্থ হ’ল।
Verse 62
नारदोपि तथारूपो यथा मायी तथैव सः । तथापि विकृतो नाभूत्परमेशादनुग्रहात्
নাৰদেও মায়াবীৰ দৰে সেই একে ৰূপ ধাৰণ কৰিলে; তথাপি পৰমেশ্বৰৰ অনুগ্ৰহে তেওঁ বিকৃত বা মোহিত নহ’ল।
Verse 63
आसीत्कुंठितसामर्थ्यो दैत्यराजोऽपि भो मुने । भ्रातृभ्यां सहितस्तत्र मयेन च शिवेच्छया
হে মুনি, শিৱৰ ইচ্ছাত দৈত্যৰাজৰ শক্তিও কুণ্ঠিত হ’ল; সি তাত ভ্ৰাতৃসকলৰ সৈতে আৰু ময়াৰ সৈতেো, শিৱসঙ্কল্প অনুসাৰে, অৱস্থান কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The chapter situates the Tripura arc by describing the daitya-king’s initiation (dīkṣā) by a māyāvin ascetic and the ensuing instruction that functions to ‘delude/enchant’ (mohana) the daityas.
It reframes agency and sovereignty: by asserting beginningless saṃsāra and the ātman as the sole lord, it undercuts egoic/daitya control and serves as māyā—an instrument within Śiva’s strategy rather than a neutral metaphysical lecture.
The text ranges from Brahmā and other gods down to grass and insects, emphasizing that all bodies dissolve in time and share the same embodied imperatives (food, sleep, fear, sex).