शिवदूतगमनानन्तरं शङ्खचूडस्य तुलसीसम्भाषणं युद्धप्रस्थान-तत्परता च / After Śiva’s Messenger Departs: Śaṅkhacūḍa’s Counsel with Tulasī and Readiness for War
এই অধ্যায়ত ব্যাসে সনৎকুমাৰক সোধে—শিৱদূত গুচি যোৱাৰ পাছত দৈত্যৰাজ শঙ্খচূড়ে কি কৰিলে। সনৎকুমাৰে কয়, শঙ্খচূড় অন্তঃপুৰত গৈ তুলসীক শিৱৰ বাৰ্তা জনায়, যুদ্ধলৈ যোৱাৰ দৃঢ় সংকল্প কৰে আৰু তাইৰ পৰা দৃঢ় ‘শাসন’ বিচাৰে। শংকৰৰ আহ্বানৰ গাম্ভীৰ্য থাকিলেও দম্পতী ভোগ-ক্ৰীড়া, কলা আৰু দাম্পত্যসুখত মগ্ন থাকে—ই শিৱাধিকার প্ৰতি অনাদৰ প্ৰকাশ কৰে। ব্ৰহ্মমুহূৰ্তত উঠি প্ৰাতঃকৰ্ম আৰু নিত্যকৰ্ম সম্পন্ন কৰি বহু দান দিয়ে, ধৰ্মাচৰণৰ বাহ্য ৰূপ দেখুৱাই। তাৰ পাছত পুত্ৰক ৰাজ্যত স্থাপন কৰি ধন-কোষ আৰু প্ৰশাসন তাৰ হাতত সঁপে আৰু তুলসীকো তাৰ তত্ত্বাৱধানত ৰাখে। কান্দি বাধা দিব খোজা তুলসীক সি নানা আশ্বাসে সান্ত্বনা দিয়ে। শেষত বীৰ সেনাপতিক মাতি সন্মান কৰি আদেশ দিয়ে আৰু সজ্জিত হৈ যুদ্ধ-ব্যৱস্থাত তৎপৰ হয়; গৃহৰ পৰা ৰণভূমিলৈ যাত্ৰাৰ সেতু ইয়াত গঢ় লয়।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । विधितात महाबुद्धे मुने जीव चिरं समाः । कथितं सुमहच्चित्रं चरितं चन्द्रमौलिनः
ব্যাসে ক’লে—‘তথাস্তु, হে মহাবুদ্ধিমান মুনি! তুমি বহু দীঘল বছৰ জীয়াই থাকাঁ। তুমি চন্দ্ৰমৌলি ভগৱান শিৱৰ অতি মহান আৰু আশ্চৰ্যজনক পবিত্ৰ চৰিত বৰ্ণনা কৰিছা।’
Verse 2
शिवदूते गते तत्र शङ्खचूडश्च दानवः । किं चकार प्रतापी स तत्त्वं वद सुविस्तरम्
শিৱদূত তাতৰ পৰা গ’লত, প্ৰতাপী দানৱ শঙ্খচূড়ে কি কৰিলে? তাৰ সত্য বিৱৰণ বিস্তাৰে কোৱা।
Verse 3
सनत्कुमार उवाच । अथ दूते गते तत्र शंखचूडः प्रतापवान् । उवाच तुलसीं वार्तां गत्वाभ्यंतरमेव ताम्
সনৎকুমাৰে ক’লে—তাৰ পাছত দূত গ’লত, প্ৰতাপৱান শঙ্খচূড় অন্তঃপুৰলৈ গৈ তুলসীক সেই কথা ক’লে।
Verse 4
शङ्खचूड उवाच । शम्भुदूतमुखाद्देवि युद्धायाहं समुद्यतः । तेन गच्छाम्यहं योद्धुं शासनं कुरु मे ध्रुवम्
শঙ্খচূড় ক’লে—হে দেৱী, শম্ভুৰ দূতৰ মুখৰ পৰা মোক যুদ্ধলৈ আহ্বান কৰা হৈছে; মই প্ৰস্তুত। সেয়ে মই যুঁজিবলৈ গৈছোঁ—মোক তোমাৰ দৃঢ় আজ্ঞা আৰু নিৰ্দেশ দিয়া।
Verse 5
इत्येवमुक्त्वा स ज्ञानी नानाबोधनतः प्रियाम् । क्रीडां चकार हर्षेण तमनादृत्य शंकरम्
এইদৰে কৈ সেই স্বঘোষিত ‘জ্ঞানী’ জনে প্ৰিয়াক নানা উপদেশে বোধ কৰাই আনন্দে ক্ৰীড়া কৰিবলৈ ধৰিলে, আৰু শংকৰক একেবাৰে অগ্ৰাহ্য কৰিলে।
Verse 6
तौ दम्पती चिक्रीडाते निमग्नौ सुखसागरे । नानाकामकलाभिश्च निशि चाटुशुतैरपि
সেই দম্পতিয়ে একেলগে ক্ৰীড়া কৰিলে, সুখসাগৰত নিমগ্ন হৈ; ৰাতি নানা কামকলাৰে আৰু মধুৰ মনভোলোৱা কথাৰো আনন্দিত হ’ল।
Verse 7
ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय प्रातःकृत्यं विधाय च । नित्यकार्यं च कृत्वादौ ददौ दानमनंतकम्
ব্ৰাহ্মমুহূর্তত উঠি সি প্ৰাতঃকৃত্য সম্পন্ন কৰিলে; আৰু প্ৰথমে নিত্যকৰ্ম সাৰি তাৰ পিছত অসীম দান দিলে।
Verse 8
पुत्रं कृत्वा च राजेन्द्रं सर्वेषु दान वेषु च । पुत्रे समर्प्य भार्यां च स राज्यं सर्वसंपदम्
হে ৰাজেন্দ্ৰ, সি পুত্ৰক ৰজা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰি সকলো দান-ব্যৱস্থা সম্পন্ন কৰিলে; তাৰ পিছত পত্নীকো পুত্ৰৰ হাতত সমৰ্পণ কৰি, সৰ্বসম্পদসহ ৰাজ্যও তাক অৰ্পণ কৰিলে—এইদৰে লোকবন্ধন ত্যাগ কৰি পৰমপথৰ বাবে প্ৰস্তুত হ’ল।
Verse 9
प्रियामाश्वासयामास स राजा रुदतीं पुनः । निषेधतीं च गमनं नाना वार्तां प्रकथ्य च
সেই ৰজাই পুনৰ কান্দি থকা প্ৰিয়াক সান্ত্বনা দিলে। তাইৰ গমন ৰোধ কৰি, মন শান্ত কৰিবলৈ নানা কথা ক’লে।
Verse 10
निजसेनापतिं वीरं समाहूय समादृतः । आदिदेश स सनद्धस्संग्रामं कर्तुऽमुद्यतः
তেওঁ সন্মানসহ নিজৰ বীৰ সেনাপতিজনক মাতি আনিলে আৰু নিজে সজ্জিত হৈ যুদ্ধ কৰিবলৈ উদ্যত হৈ আদেশ দিলে।
Verse 11
शंखचूड उवाच । अद्य सेनापते वीरास्सर्वे समरशालिनः । संनद्धाखिलकर्माणो निर्गच्छंतु रणाय च
শঙ্খচূড়ে ক’লে—“হে সেনাপতি! আজি সমৰনিপুণ সকলো বীৰ, সকলো কৰ্তব্যত সজ্জিত হৈ, ৰণলৈ ওলাই যাওক।”
Verse 12
दैत्याश्च दानवाः शूरा षडशीतिरुदा युधाः । कंकानां बलिनां शीघ्रं सेना निर्यांतु निर्भयाः
“বলৱান কঙ্কসকলৰ সেনাৰূপে, ছিয়াশি হাজাৰ শূৰ দৈত্য আৰু দানৱ নিৰ্ভয়ে শীঘ্ৰে ৰণলৈ ওলাই যাওক।”
Verse 13
पञ्चाशदसुराणां हि निर्गच्छंतु कुलानि वै । कोटिवीर्याणि युद्धार्थं शम्भुना देवपक्षिणा
নিশ্চয় পঞ্চাশ অসুৰৰ কুলসমূহ ওলাই আহক—কোটি শক্তিসম্পন্ন—দেৱপক্ষস্থিত শম্ভুৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধাৰ্থে।
Verse 14
संनद्धानि च धौम्राणां कुलानि च शतं द्रुतम् । निर्गच्छंतु रणार्थं हि शम्भुना मम शासनात्
ধৌম্ৰসকলৰ শত কুল, সম্পূৰ্ণ অস্ত্ৰসজ্জিত হৈ, দ্ৰুত ওলাই আহক—ৰণাৰ্থে—শম্ভুনামে মোৰ আদেশত।
Verse 15
कालकेयाश्च मौर्याश्च दौर्हृदाः कालकास्तथा । सज्जा निर्यान्तु युद्धाय रुद्रेण मम शासनात्
ৰুদ্ৰৰ নামে দিয়া মোৰ আজ্ঞা অনুসাৰে কালকেয়, মৌৰ্য, দৌৰ্হৃদ আৰু কালক—সকলোয়ে যুদ্ধৰ বাবে সাজু হৈ আগবাঢ়ক।
Verse 16
सनत्कुमार उवाच । इत्याज्ञाप्यासुरपतिर्दानवेन्द्रो महाबलः । निर्जगाम महासैन्यः सहस्रैबहुभिर्वृतः
সনৎকুমাৰে ক’লে—এইদৰে আজ্ঞা দি, মহাবলী অসুৰাধিপতি দানৱেন্দ্ৰ বহু সহস্ৰ অনুচৰে পৰিবেষ্টিত মহাসেনা লৈ ওলাই গ’ল।
Verse 17
तस्य सेनापतिश्चैव युद्धशास्त्रविशारदः । महारथो महावीरो रथिनां प्रवरो रणे
তাৰ সেনাপতিও যুদ্ধশাস্ত্ৰত বিশাৰদ—মহাৰথী, মহাবীৰ, আৰু ৰণত ৰথীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ আছিল।
Verse 18
त्रिलक्षाक्षौहिणीयुक्तो मांडल्यं च चकार ह । बहिर्बभूव शिबिराद्रणे वीरभयङ्करः
তিনি লক্ষ অক্ষৌহিণী সেনাৰে যুক্ত হৈ সি মাণ্ডল্য (বৃত্তাকাৰ) ব্যূহ ৰচনা কৰিলে; তাৰপাছত শিবিৰৰ পৰা বাহিৰ হৈ ৰণভূমিত শত্রু বীৰসকলৰ বাবে ভয়ংকৰ হৈ উঠিল।
Verse 20
रत्नेन्द्रं सारनिर्माणं विमानमभिरुह्य सः । गुरुवर्गं पुरस्कृत्य रणार्थं प्रययौ किल । पुष्पभद्रानदीतीरे यत्राक्षयवटः शुभः । सिद्धाश्रमे च सिद्धानां सिद्धिक्षेत्रं सुसिद्धिदम्
শ্ৰেষ্ঠ ৰত্ন আৰু উত্তম সাৰে নিৰ্মিত দিৱ্য বিমানে আৰোহণ কৰি, গুৰুবৰ্গক অগ্ৰে স্থাপন কৰি সি যুদ্ধাৰ্থে যাত্ৰা কৰিলে। সি পুষ্পভদ্ৰা নদীৰ তীৰলৈ গ’ল, য’ত শুভ অক্ষয়বট আছে; আৰু সিদ্ধসকলৰ সিদ্ধাশ্ৰমলৈ—সত্য সিদ্ধি দান কৰা সেই সিদ্ধিক্ষেত্ৰলৈও গ’ল।
Verse 21
कपिलस्य ततः स्थानं पुण्यक्षेत्रे च भारते । पश्चिमोदधिपूर्वे च मलयस्य हि पश्चिमे
তাৰ পিছত কপিল মুনিৰ পবিত্ৰ ধাম ভাৰতভূমিৰ পুণ্যক্ষেত্ৰত অৱস্থিত—পশ্চিম সাগৰৰ পূৰ্বে আৰু মলয় পৰ্বতৰ পশ্চিমে—পুণ্যতীৰ্থৰূপে পূজ্য।
Verse 22
श्रीशैलोत्तरभागे च गंधमादनदक्षिणे । पंचयोजनविस्तीर्णं दैर्घ्ये शतगुणस्तथा
শ্ৰীশৈলৰ উত্তৰ ভাগত আৰু গন্ধমাদনৰ দক্ষিণে এটা ভূখণ্ড আছে—প্ৰস্থত পাঁচ যোজন, আৰু দৈৰ্ঘ্যত তাৰ শতগুণ।
Verse 23
शुद्धस्फटिकसंकाशा भारते च सुपुण्यदा । पुष्पभद्रा नदी रम्या जलपूर्णा सरस्वती
ভাৰতত পুষ্পভদ্ৰা নামৰ এক মনোমোহা নদী আছে—মহাপুণ্যদায়িনী, শুদ্ধ স্ফটিকৰ দৰে দীপ্ত; সেয়াই সৰস্বতী, যি সদায় জলপূৰ্ণ।
Verse 24
लवणोदधिप्रिया भार्या शश्वत्सौभाग्यसं युता । सरस्वतीसंश्रिता च निर्गता सा हिमालयात्
লৱণ সাগৰৰ প্ৰিয় পত্নী, যি চিৰস্থায়ী সৌভাগ্যৰে যুক্ত, সৰস্বতীৰ আশ্ৰয় লৈ হিমালয়ৰ পৰা নিৰ্গত হ’ল।
Verse 25
गोमंतं वामतः कृत्वा प्रविष्टा पश्चिमोदधौ । तत्र गत्वा शंखचूडः शिव सेनां ददर्श ह
গোমন্ত পৰ্বতক বাওঁফালে ৰাখি সি পশ্চিম সাগৰত প্ৰৱেশ কৰিলে। তাত গৈ শঙ্খচূড়ে ভগৱান শিৱৰ সেনাক দেখিলে।
Verse 34
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडयात्रावर्णनं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ পঞ্চম যুদ্ধখণ্ডত ‘শঙ্খচূড়যাত্ৰাবৰ্ণন’ নামৰ চৌত্রিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The immediate aftermath of Śiva’s messenger delivering a war summons: Śaṅkhacūḍa informs Tulasī, organizes household and state affairs, and initiates military mobilization.
It functions as a narrative marker of anādara—inner disregard for Śiva’s authority—showing that outward dharma (rites, charity) can coexist with spiritual misalignment rooted in pride or attachment.
Śiva’s authority appears indirectly through the Śiva-dūta; Tulasī embodies counsel and affective resistance; Śaṅkhacūḍa embodies kingly agency (dāna, succession, command); the senāpati represents delegated martial power.