देवस्तुतिः (Devastuti) — Hymn/Praise of the Devas
এই অধ্যায়ত ব্যাসে ব্ৰহ্মাক সোধে—দেৱতাসকলৰ দুখ-যন্ত্ৰণাৰ পিছত তেওঁলোকে কেনেকৈ পুনৰ মঙ্গল লাভ কৰিলে। ব্ৰহ্মাই শিৱৰ পদ্মচৰণ স্মৰণ কৰি সনৎকুমাৰৰ বৰ্ণনাৰূপে কাহিনী কয়। ত্ৰিপুৰনাথৰ তেজ আৰু ‘মায়া’ নামৰ মায়াবী শিল্পী (তাৰকাসুৰ-বংশসংশ্লিষ্ট)ৰ দমন-অত্যাচাৰত দেৱতাসকল দগ্ধ আৰু অভিভূত হৈ ব্যাকুল অৱস্থাত ব্ৰহ্মাৰ শৰণলৈ আহে। প্ৰণাম কৰি তেওঁলোকে নিজৰ কষ্ট নিবেদন কৰে আৰু শত্রুনাশৰ উপায় বিচাৰে। ব্ৰহ্মাই তেওঁলোকক আশ্বাস দি দৈত্য-দানৱৰ ভেদ বুজাই কয় যে প্রকৃত সমাধান শৰ্ব (শিৱ) দ্বাৰাই সিদ্ধ হ’ব। লগতে তেওঁ ধৰ্ম-সীমা উল্লেখ কৰে—ব্ৰহ্মাসংক্রান্তভাৱে পোষিত দৈত্যক ব্ৰহ্মাই নিজে বধ কৰা উচিত নহয়; কিন্তু শিৱশক্তি এই সীমা অতিক্ৰম কৰি নিৰ্ণায়ক নিষ্পত্তি আনিব। ‘দেৱস্তুতি’ শীৰ্ষকে সূচায় যে স্তুতিৰ দ্বাৰাই শিৱানুগ্রহ আহ্বান কৰি ত্ৰিপুৰ-যুদ্ধচক্ৰত তেওঁৰ হস্তক্ষেপ বৈধ হয়।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । ब्रह्मपुत्र महाप्राज्ञ वद मे वदतां वर । ततः किमभवद्देवाः कथं च सुखिनोऽभवन्
ব্যাসে ক’লে: হে ব্ৰহ্মপুত্ৰ, হে মহাপ্ৰাজ্ঞ, বক্তাসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ! মোক কোৱা—তাৰ পিছত কি হ’ল? আৰু দেৱতাসকল কেনেকৈ সুখী আৰু শান্ত হ’ল?
Verse 2
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे देवस्तुतिर्नाम द्वितीयोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ পঞ্চম যুদ্ধখণ্ডত ‘দেৱস্তুতি’ নামৰ দ্বিতীয় অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 3
सनत्कुमार उवाच । अथ तत्प्रभया दग्धा देवा हीन्द्रादयस्तथा । संमंत्र्य दुःखितास्सर्वे ब्रह्माणं शरणं ययुः
সনৎকুমাৰ ক’লে—তাৰ পাছত সেই প্ৰভাৰে দগ্ধ হৈ ইন্দ্ৰ আদি সকলো দেৱ দুঃখিত হ’ল; পৰামৰ্শ কৰি সকলোৱে শৰণৰ বাবে ব্ৰহ্মাৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 4
नत्वा पितामहं प्रीत्या परिक्षिप्ताखिलास्सुराः । दुःखं विज्ञापयामासुर्विलोक्यावसरं ततः
পিতামহ ব্ৰহ্মাক ভক্তিভাৱে নমস্কাৰ কৰি, চাৰিওফালে সমবেত সকলো দেৱে উপযুক্ত অৱসৰ দেখি নিজৰ দুঃখ নিবেদন কৰিলে।
Verse 5
देवा ऊचुः । धातस्त्रिपुरनाथेन सतारकसुतेन हि । सर्वे प्रतापिता नूनं मयेन त्रिदिवौकसः
দেৱসকলে ক’লে— হে ধাতা (ব্ৰহ্মা)! ত্ৰিপুৰনাথ তাৰকপুত্ৰ আৰু ময়—ইহঁতৰ দ্বাৰা আমি সকলো স্বৰ্গবাসী নিশ্চয়েই ভীষণভাৱে নিপীড়িত হৈছোঁ।
Verse 6
अतस्ते शरणं याता दुःखिता हि विधे वयम् । कुरु त्वं तद्वधोपायं सुखिनस्स्याम तद्यथा
সেয়েহে, হে বিধাতা (ব্ৰহ্মা)! দুঃখিত হৈ আমি আপোনাৰ শৰণলৈ আহিছোঁ। আপুনি তাৰ বধৰ উপায় কৰক, যাতে আমি পূৰ্বৰ দৰে সুখী হওঁ।
Verse 7
सनत्कुमार उवाच । इति विज्ञापितो देवैर्विहस्य भवकृद्विधिः । प्रत्युवाचाथ तान्सर्वान्मयतो भीतमानसान्
সনৎকুমাৰে ক’লে— দেৱসকলে এইদৰে নিবেদন কৰাত জগত্কৰ্তা বিধি (ব্ৰহ্মা) মৃদু হাঁহিলে আৰু তাৰ পাছত ময়ৰ কাৰণে ভীতমন সেই সকলোকে উত্তৰ দিলে।
Verse 8
ब्रह्मोवाच । न भेतव्यं सुरास्तेभ्यो दानवेभ्यो विशेषतः । आचक्षे तद्वधोपायं शिवं शर्वः करिष्यति
ব্ৰহ্মাই ক’লে— হে দেৱসকল! বিশেষকৈ সেই দানৱসকলক ভয় নকৰিবা। মই তেওঁলোকৰ বধৰ উপায় ক’ম; মঙ্গলকাৰ্য শৰ্বস্বৰূপ শিৱেই সম্পন্ন কৰিব।
Verse 9
मत्तो विवर्धितो दैत्यो वधं मत्तो न चार्हति । तथापि पुण्यं वर्द्धैत नगरे त्रिपुरे पुनः
মোৰ দ্বাৰা পোষিত আৰু বঢ়োৱা এই দৈত্য মোৰ হাতে বধৰ যোগ্য নহয়। তথাপি ত্ৰিপুৰ নগৰত পুনৰ পুণ্য আৰু মঙ্গল বৃদ্ধি পাওক।
Verse 10
शिवं च प्रार्थयध्वं वै सर्वे देवास्सवासवाः । सर्वाधीशः प्रसन्नश्चेत्स वः कार्यं करिष्यति
সেয়ে ইন্দ্ৰসহ সকলো দেৱতাই নিশ্চয় শিৱক প্ৰাৰ্থনা কৰা। সৰ্বাধীশ প্ৰসন্ন হ’লে তেওঁ তোমালোকৰ কাৰ্য সিদ্ধ কৰিব।
Verse 11
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य विधेर्वाणीं सर्वे देवास्सवासवाः । दुखितास्ते ययुस्तत्र यत्रास्ते वृषभध्वजः
সনৎকুমাৰে ক’লে— বিধাতা ব্ৰহ্মাৰ বাণী এইদৰে শুনি, ইন্দ্ৰসহ সকলো দেৱতা দুখিত হ’ল আৰু য’ত বৃষভধ্বজ ভগৱান শিৱ আছিল তাত গ’ল।
Verse 12
प्रणम्य भक्त्या देवेशं सर्वे प्रांजलयस्तदा । तुष्टुवुर्विनतस्कंधाश्शंकरं लोकशंकरम्
তেতিয়া তেওঁলোকে সকলোৱে দেৱেশ্বৰক ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰি, হাত জোৰ কৰি থিয় হ’ল; আৰু নতস্কন্ধ হৈ লোকমঙ্গলকাৰী শংকৰক স্তৱ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 13
देवा ऊचुः । नमो हिरण्यगर्भाय सर्वसृष्टि विधायिने । नमः स्थितिकृते तुभ्यं विष्णवे प्रभविष्णवे
দেৱসকলে ক’লে—হিৰণ্যগৰ্ভ, সৰ্ব সৃষ্টিৰ বিধাতা, তোমাক নমস্কাৰ। স্থিতিকৰ্তা তোমাক নমঃ; হে বিষ্ণু, হে প্ৰভবিষ্ণু, প্ৰণাম।
Verse 14
नमो हरस्वरूपाय भूतसंहारकारिणे । निर्गुणाय नमस्तुभ्यं शिवायामित तेजसे
হৰ-স্বৰূপ, সৰ্ব ভূতৰ সংহাৰকৰ্তা, তোমাক নমস্কাৰ। নিৰ্গুণ, অপাৰ তেজস্বী শিৱক প্ৰণাম।
Verse 15
अवस्थारहितायाथ निर्विकाराय वर्चसे । महाभूतात्मभूताय निर्लिप्ताय महात्मने
অৱস্থাৰহিত, নিৰ্বিকাৰ, দীপ্তিমান; মহাভূতসমূহৰ অন্তৰাত্মা হৈও সিহঁতৰ পৰা অলিপ্ত—সেই পৰম মহাত্মালৈ নমস্কাৰ।
Verse 16
नमस्ते भूतपतये महाभारसहिष्णवे । तृष्णाहराय निर्वैराकृतये भूरितेजसे
হে ভূতপতি! মহাভাৰ সহিষ্ণু, তৃষ্ণাহৰ, নিৰ্বৈৰ স্বৰূপ, অপাৰ তেজে দীপ্ত—আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 17
महादैत्यमहारण्यनाशिने दाववह्नये । दैत्यद्रुमकुठाराय नमस्ते शूलपाणये
হে শূলপাণি! মহাদৈত্য-মহারণ্য নাশক দাবানল, দৈত্য-বৃক্ষ ছেদনকাৰী কুঠাৰ—আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 18
महादनुजनाशाय नमस्ते परमेश्वर । अम्बिकापतये तुभ्यं नमस्सर्वास्त्रधारक
হে পৰমেশ্বৰ! মহাদনুজ নাশক, অম্বিকাপতি, সৰ্বাস্ত্ৰধাৰক আৰু অধিপতি—আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 19
नमस्ते पार्वतीनाथ परमात्मन्महेश्वर । नीलकंठाय रुद्राय नमस्ते रुद्ररूपिणे
হে পাৰ্বতীনাথ, পৰমাত্মা মহেশ্বৰ! হে নীলকণ্ঠ ৰুদ্ৰ! ৰুদ্ৰস্বৰূপ আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 20
नमो वेदान्तवेद्याय मार्गातीताय ते नमः । नमोगुणस्वरूपाय गुणिने गुणवर्जिते
বেদান্তে যিজন জ্ঞেয়, সকলো পথৰ অতীত—তাঁক নমস্কাৰ। যিজন গুণস্বৰূপ, গুণৰ অধীশ, তথাপি গুণাতীত—তাঁক নমস্কাৰ।
Verse 21
महादेव नमस्तुभ्यं त्रिलोकीनन्दनाय च । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय वासुदेवाय ते नमः
হে মহাদেৱ! ত্ৰিলোকক আনন্দিত কৰা তোমাক নমস্কাৰ। প্ৰদ্যুম্ন, অনিরুদ্ধ আৰু বাসুদেৱ-স্বৰূপ তোমাকেই মোৰ প্ৰণাম।
Verse 22
संकर्षणाय देवाय नमस्ते कंसनाशिने । चाणूरमर्दिने तुभ्यं दामोदर विषादिने
হে দেৱ সংকর্ষণ! কংসনাশক, তোমাক নমস্কাৰ। চাণূৰ-মৰ্দনকাৰী দামোদৰ, জগতৰ বিষাদ হৰণকাৰী, তোমাক প্ৰণাম।
Verse 23
हृषीकेशाच्युत विभो मृड शंकर ते नमः । अधोक्षज गजाराते कामारे विषभक्षणः
হে সৰ্বব্যাপী বিভো! হৃষীকেশ, অচ্যুত; হে মৃড়, শংকৰ, তোমাক নমস্কাৰ। হে অধোক্ষজ, গজাৰি, কামাৰি আৰু বিষভক্ষক—তোমাক প্ৰণাম।
Verse 24
नारायणाय देवाय नारायणपराय च । नारायणस्वरूपाय नाराणयतनूद्भव
দেৱ নাৰায়ণক নমস্কাৰ, আৰু নাৰায়ণ-পরায়ণকো নমস্কাৰ। নাৰায়ণ-স্বৰূপক নমস্কাৰ, আৰু নাৰায়ণৰ তনুৰ পৰা উদ্ভূতকো নমস্কাৰ।
Verse 25
नमस्ते सर्वरूपाय महानरकहारिणे । पापापहारिणे तुभ्यं नमो वृषभवाहन
হে সৰ্বৰূপ! হে মহান নৰক-হাৰিণ! পাপ অপহাৰিণ! তোমাক নমস্কাৰ; হে বৃষভবাহন (নন্দীবাহন) শিৱ, তোমাক নমো।
Verse 26
क्षणादिकालरूपाय स्वभक्तबलदायिने । नानारूपाय रूपाय दैत्यचक्रविमर्दिने
ক্ষণৰ পৰা আৰম্ভ কৰি কালস্বৰূপ যিজন, স্বভক্তক বল দান কৰে, ইচ্ছামতে নানাৰূপ ধাৰণ কৰে, আৰু দৈত্যৰ চক্রসদৃশ সমূহক মৰ্দন কৰে—তাঁক নমস্কাৰ।
Verse 27
नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च । सहस्रमूर्त्तये तुभ्यं सहस्रावयवाय च
ব্ৰাহ্মণ্যদেৱ—ধৰ্মৰক্ষক প্ৰভুক নমস্কাৰ; গৰু আৰু ব্ৰাহ্মণৰ হিতকাৰীক নমস্কাৰ। সহস্ৰ মূৰ্তিধাৰী তোমাক নমো, সহস্ৰ অৱয়ৱবিশিষ্ট তোমাক নমস্কাৰ।
Verse 28
धर्मरूपाय सत्त्वाय नमस्सत्त्वात्मने हर । वेदवेद्यस्वरूपाय नमो वेदप्रियाय च
হে হৰ! ধৰ্মস্বৰূপ, শুদ্ধ সত্ত্ব, আৰু সত্ত্বাত্মা—তোমাক নমস্কাৰ। বেদে বেদ্য স্বৰূপধাৰী, আৰু বেদপ্ৰিয় প্ৰভু—তোমাক নমো নমঃ।
Verse 29
नमो वेदस्वरूपाय वेदवक्त्रे नमो नमः । सदाचाराध्वगम्याय सदाचाराध्वगामिने
যি বেদস্বৰূপ, সেই প্ৰভুক নমস্কাৰ; বেদ উচ্চাৰণ কৰা বেদবক্তাক বাৰে বাৰে নমস্কাৰ। সদাচাৰৰ পথেদি যাঁক লাভ কৰিব পাৰি তাঁক নমস্কাৰ, আৰু যি নিজে সদাচাৰ-পথে চলে তাঁকো নমস্কাৰ।
Verse 30
विष्टरश्रवसे तुभ्यं नमस्सत्यमयाय च । सत्यप्रियाय सत्याय सत्यगम्याय ते नमः
হে দূৰদূৰলৈ খ্যাত প্ৰভু, তোমাক নমস্কাৰ; সত্যময় স্বৰূপকো নমস্কাৰ। সত্যপ্ৰিয়, স্বয়ং সত্য, আৰু সত্যৰ দ্বাৰাই গম্য তোমাক নমঃ।
Verse 31
नमस्ते मायिने तुभ्यं मायाधीशाय वै नमः । ब्रह्मगाय नमस्तुभ्यं ब्रह्मणे ब्रह्मजाय च
হে মায়াধাৰী, তোমাক নমস্কাৰ; মায়াৰ অধীশ্বৰকো নমস্কাৰ। ব্ৰহ্মাৰ দ্বাৰা গীত তোমাক নমস্কাৰ; পৰব্ৰহ্ম আৰু ব্ৰহ্মাৰ জনক তোমাক নমস্কাৰ।
Verse 32
तपसे ते नमस्त्वीश तपसा फलदायिने । स्तुत्याय स्तुतये नित्यं स्तुतिसंप्रीतचेतसे
হে ঈশ্বৰ, তোমাৰ তপস্যাক নমস্কাৰ; তপস্যাৰ দ্বাৰা ফল দান কৰা তোমাক নমস্কাৰ। যি স্তুত্য, যি স্বয়ং স্তুতিৰূপ, আৰু যাৰ চিত্ত স্তুতিত সদা প্ৰীত—তোমাক মই নিত্য নমস্কাৰ কৰোঁ।
Verse 33
श्रुत्याचारप्रसन्नाय स्तुत्याचारप्रियाय च । चतुर्विधस्वरूपाय जलस्थलजरूपिणे
যি বেদোক্ত আচাৰত প্ৰসন্ন আৰু স্তোত্ৰ-স্তুতিৰ নিয়মাচাৰত প্ৰিয়, চতুৰ্বিধ স্বৰূপধাৰী, জলজ-স্থলজ আৰু উভয়জ ৰূপ ধাৰণকাৰী শিৱদেৱক প্ৰণাম।
Verse 34
सर्वे देवादयो नाथ श्रेष्ठत्वेन विभूतयः । देवानामिन्द्ररूपोऽसि ग्रहाणां त्वं रविर्मतः
হে নাথ! সকলো দেৱাদি নিজৰ শ্ৰেষ্ঠত্বত আপোনাৰেই বিভূতি। দেৱসকলৰ মাজত আপুনি ইন্দ্ৰৰূপে গণ্য, আৰু গ্ৰহসকলৰ মাজত আপুনি ৰবি (সূৰ্য) ৰূপে মান্য।
Verse 35
सत्यलोकोऽसि लोकानां सरितां द्युसरिद्भवान् । श्वेतवर्णोऽसि वर्णानां सरसां मानसं सरः
লোকসমূহৰ মাজত তুমি সত্যলোক; নদীসমূহৰ মাজত তুমি দিব্য সৰিতা। বৰ্ণসমূহৰ মাজত তুমি শ্বেতবৰ্ণ; আৰু সৰোবৰসমূহৰ মাজত তুমি পবিত্ৰ মানস সৰোবৰ।
Verse 36
शैलानां गिरिजातातः कामधुक्त्वं च गोषु ह । क्षीरोदधिस्तु सिन्धूनां धातूनां हाटको भवान्
হে গিৰিজাতাত! পৰ্বতসমূহত তুমি হিমবান্-সম শৈলজ; গোৱালীত তুমি কামধেনু-ৰূপ কামধুক; সিন্ধুসকলত তুমি ক্ষীৰসাগৰ; ধাতুসকলত তুমি শুদ্ধ হাটক সোণ। সকলোতে তুমি শ্ৰেষ্ঠ শিৱ।
Verse 37
वर्णानां ब्राह्मणोऽसि त्वं नृणां राजासि शंकर । मुक्तिक्षेत्रेषु काशी त्वं तीर्थानां तीर्थराड् भवान्
হে শংকৰ! বৰ্ণসমূহত তুমি ব্ৰাহ্মণ-স্বৰূপ; মানুহৰ মাজত তুমি ৰজা। মুক্তিক্ষেত্ৰসমূহত তুমি কাশী; তীৰ্থসমূহত তুমি তীৰ্থৰাজ।
Verse 38
उपलेषु समस्तेषु स्फटिकस्त्वं महेश्वर । कमलस्त्वं प्रसूनेषु शैलेषु हिमवांस्तथा
হে মহেশ্বৰ! সকলো শিলত তুমি স্ফটিক; ফুলত তুমি কমল; পৰ্বতত তুমি হিমবান (হিমালয়)।
Verse 39
भवान्वाग्व्यवहारेषु भार्गवस्त्वं कविष्वपि । पक्षिष्वेवासि शरभः सिंहो हिंस्रेषु संमतः
বাক্-ব্যৱহাৰ আৰু আচৰণত তুমি ভাৰ্গৱসম; কবিসকলৰ মাজতো তুমি প্ৰসিদ্ধ। পক্ষীত তুমি শক্তিশালী শৰভ; হিংস্ৰ জীৱত তুমি সিংহ বুলি সম্মত।
Verse 40
शालग्रामशिला च त्वं शिलासु वृषभध्वज । पूज्य रूपेषु सर्वेषु नर्मदालिंगमेव हि
হে বৃষভধ্বজ মহাদেৱ! শিলাৰ মাজত তুমি শালগ্ৰাম-শিলা; আৰু সকলো পূজ্য ৰূপৰ মাজত তুমি নিশ্চয় নর্মদা-লিঙ্গ, পৰম আৰাধ্য।
Verse 41
नन्दीश्वरोऽसि पशुषु वृषभः परमेश्वर । वेदेषूपनिषद्रूपी यज्वनां शीतभानुमान्
হে পৰমেশ্বৰ! সকলো প্ৰাণীৰ মাজত তুমি নন্দীশ্বৰ; পশুৰ মাজত তুমি বৃষভ। বেদত তুমি উপনিষদৰ সাৰৰূপ; আৰু যজমানৰ বাবে তুমি শীতকিৰণ চন্দ্ৰ, মঙ্গল আৰু পোষণদাতা।
Verse 42
प्रतापिनां पावकस्त्वं शैवानामच्युतो भवान् । भारतं त्वं पुराणानां मकारोऽस्यक्षरेषु च
হে প্ৰভু! প্ৰতাপীসকলৰ মাজত তুমি পাৱক (অগ্নি); শৈৱভক্তসকলৰ মাজত তুমি অচ্যুত, অটল। পুৰাণসমূহত তুমি ভাৰতৰ দৰে মহান; আৰু অক্ষৰসমূহত তুমি ‘ম’কাৰ—বীজৰূপ।
Verse 43
प्रणवो बीजमंत्राणां दारुणानां विषं भवान् । व्योमव्यप्तिमतां त्वं वै परमात्मासि चात्मनाम्
হে দেৱ! বীজমন্ত্ৰৰ মূল তুমি প্ৰণৱ (ॐ); আৰু দাৰুণ ভয়ংকৰৰ মাজত তুমি বিষস্বৰূপ। আকাশসম সৰ্বব্যাপীসকলৰ বাবে তুমি পৰমাত্মা; আৰু সকলো আত্মাৰ অন্তৰত তুমি অন্তৰাত্মা।
Verse 44
इन्द्रियाणां मनश्च त्वं दानानामभयं भवान् । पावनानां जलं चासि जीवनानां तथामृतम्
হে শিৱ! ইন্দ্ৰিয়সমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা মন তুমি; দানসমূহৰ মাজত তুমি অভয়-দান। পাৱনসকলৰ মাজত তুমি জল; আৰু জীৱসকলৰ বাবে তুমি অমৃত, মোক্ষদাতা।
Verse 45
लाभानां पुत्रलाभोऽसि वायुर्वेगवतामसि । नित्यकर्मसु सर्वेषु संध्योपास्तिर्भवान्मता
সকলো লাভৰ ভিতৰত তুমি পুত্ৰলাভ; বেগৱানসকলৰ ভিতৰত তুমি স্বয়ং বায়ু। আৰু সকলো নিত্যকৰ্মৰ ভিতৰত তুমি সন্ধ্যা-উপাসনা বুলি মান্য।
Verse 46
क्रतूनामश्वमेधोऽसि युगानां प्रथमो युगः । पुष्यस्त्वं सर्वधिण्यानाममावास्या तिथिष्वसि
যজ্ঞসমূহৰ ভিতৰত তুমি অশ্বমেধ; যুগসমূহৰ ভিতৰত তুমি প্ৰথম যুগ। সকলো পুষ্টিদায়ক মঙ্গল শক্তিৰ ভিতৰত তুমি পুষ্য, আৰু তিথিসমূহৰ ভিতৰত তুমি অমাৱস্যা।
Verse 47
सर्वर्तुषु वसंतस्त्वं सर्वपर्वसु संक्रमः । कुशोऽसि तृणजातीनां स्थूलवृक्षेषु वै वटः
সকলো ঋতুৰ ভিতৰত তুমি বসন্ত; সকলো পৱিত্ৰ সন্ধিক্ষণত তুমি সংক্রম। তৃণজাতিৰ ভিতৰত তুমি কুশ, আৰু বৃহৎ বৃক্ষসমূহৰ ভিতৰত তুমি বট।
Verse 48
योगेषु च व्यतीपातस्सोमवल्ली लतासु च । बुद्धीनां धर्मबुद्धिस्त्वं कलत्रं सुहृदां भवान्
হে দেৱ! শুভ যোগসমূহৰ মাজত তুমি পৱিত্ৰ ব্যতীপাত, লতাসকলৰ মাজত তুমি সোমলতা। বুদ্ধিসকলৰ মাজত তুমি ধৰ্মবুদ্ধি, আৰু সঁচা সুহৃদৰ মাজত তুমি প্ৰিয়তম সহচৰ।
Verse 49
साधकानां शुचीनां त्वं प्राणायामो महेश्वर । ज्योतिर्लिंगेषु सर्वेषु भवान् विश्वे श्वरो मतः
হে মহেশ্বৰ! শুচি-হৃদয় সাধকসকলৰ বাবে তুমি নিজেই প্ৰাণায়ামৰ অনুশাসন। আৰু সকলো জ্যোতির্লিঙ্গৰ মাজত তুমি বিশ্বেশ্বৰ—বিশ্বৰ অধিপতি—বুলি মান্য।
Verse 50
धर्मस्त्वं सर्वबंधूनामाश्रमाणां परो भवान् । मोक्षस्त्वं सर्ववर्णेषु रुद्राणां नीललोहितः
আপুনিয়েই ধৰ্ম—সকলো সম্পৰ্ক আৰু সকলো আশ্ৰমৰ পৰম তত্ত্ব। সকলো বৰ্ণৰ মাজত আপুনিয়েই মোক্ষ; আৰু ৰুদ্ৰসকলৰ মাজত আপুনি নীললোহিত।
Verse 51
आदित्यानां वासुदेवो हनूमान्वानरेषु च । यज्ञानां जपयज्ञोऽसि रामः शस्त्रभृतां भवान्
আদিত্যসকলৰ মাজত আপুনি বাসুদেৱ, আৰু বানৰসকলৰ মাজত হনুমান। যজ্ঞসমূহৰ মাজত আপুনি জপযজ্ঞ, আৰু অস্ত্ৰধাৰীসকলৰ মাজত আপুনি ৰাম।
Verse 52
गंधर्वाणां चित्ररथो वसूनां पावको ध्रुवम् । मासानामधिमासस्त्वं व्रतानां त्वं चतुर्दशी
গন্ধৰ্বসকলৰ মাজত আপুনি চিত্ৰৰথ, বসুসকলৰ মাজত আপুনি পাবক, আৰু ধ্ৰুৱ—অচল ধ্ৰুৱতৰা। মাহসমূহৰ মাজত আপুনি অধিমাস, আৰু ব্ৰতসমূহৰ মাজত আপুনি চতুৰ্দশী।
Verse 53
ऐरावतो गजेन्द्राणां सिद्धानां कपिलो मतः । अनंतस्त्वं हि नागानां पितॄणामर्यमा भवान्
গজেন্দ্ৰসকলৰ মাজত আপুনি ঐৰাৱত বুলি খ্যাত; সিদ্ধসকলৰ মাজত আপুনি কপিল বুলি মান্য। নাগসকলৰ মাজত আপুনি অনন্ত, আৰু পিতৃসকলৰ মাজত আপুনি আৰ্যমা স্বৰূপ।
Verse 54
कालः कलयतां च त्वं दैत्यानां बलिरेव च । किं बहूक्तेन देवेश सर्वं विष्टभ्य वै जगत्
মাপ্য সকলোৰ মাপক আপুনি নিজেই কাল; দৈত্যসকলৰ মাজত আপুনি বলি। হে দেবেশ, অধিক কি ক’ম—আপুনিই সমগ্ৰ জগতক ব্যাপি ধাৰণ কৰে।
Verse 55
एकांशेन स्थितस्त्वं हि बहिःस्थोऽन्वित एव च
তুমি নিশ্চয় তোমাৰ শক্তিৰ এক অংশে স্থিত; তথাপি সকলো সীমাৰ বাহিৰত থাকিও তুমি সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত আৰু সকলোৰে সৈতে অন্বিত।
Verse 56
सनत्कुमार उवाच । इति स्तुत्वा सुरास्सर्वे महादेवं वृषध्वजम् । स्तोत्रैर्नानाविधैदिंव्यैः शूलिनं परमेश्वरम्
সনৎকুমাৰ ক’লে—এইদৰে বৃষধ্বজ মহাদেৱক স্তৱ কৰি, সকলো দেৱতাই শূলধাৰী পৰমেশ্বৰক নানাবিধ দিব্য স্তোত্ৰে প্ৰশংসা কৰিলে।
Verse 57
प्रत्यूचुः प्रस्तुतं दीनास्स्वार्थं स्वार्थविचक्षणाः । वासवाद्या नतस्कधाः कृताञ्जलि पुटा मुने
তেতিয়া নিজৰ মঙ্গলৰ চিন্তাত দীন হলেও উদ্দেশ্যত দৃঢ় ইন্দ্ৰ আদি দেৱসকলে—স্বাৰ্থবিচক্ষণ—মুনিক উত্তৰ দিলে। তেওঁলোকে কাঁধ নত কৰি, কৰযোৰে বিনয়ে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।
Verse 58
देवा ऊचुः । पराजिता महादेव भ्रातृभ्यां सहितेन तु । भगवंस्तारकोत्पन्नैः सर्वे देवास्सवासवाः
দেৱসকলে ক’লে—হে মহাদেৱ! দুজন ভ্ৰাতাৰ সৈতে থাকিলেও ইন্দ্ৰসহ আমি সকলো দেৱ তাৰকৰ পৰা উৎপন্ন গণসমূহৰ দ্বাৰা পৰাজিত হ’লোঁ। হে ভগৱান, আমি আপোনাৰ শৰণ লৈছোঁ।
Verse 59
त्रैलोक्यं स्ववशं नीतं तथा च मुनिसत्तमाः । विध्वस्तास्सर्वसंसिद्धास्सर्वमुत्सादितं जगत्
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! ত্ৰিলোক তেওঁলোকে নিজৰ বশত আনিলে; সকলো সিদ্ধজন ধ্বংস হ’ল, আৰু সমগ্ৰ জগত উজাৰি পেলোৱা হ’ল।
Verse 60
यज्ञभागान्समग्रांस्तु स्वयं गृह्णाति दारुणः । प्रवर्तितो ह्यधर्मस्तैरृषीणां च निवारितः
সেই দাৰুণ জনে নিজেই যজ্ঞৰ সমগ্ৰ ভাগ গ্ৰহণ কৰে। তেওঁলোকৰ দ্বাৰা অধৰ্ম প্ৰৱৰ্তিত হয় আৰু ঋষিসকলৰ ধৰ্মমাৰ্গো নিবাৰিত হয়।
Verse 61
अवध्यास्सर्वभूतानां नियतं तारकात्मजाः । तदिच्छया प्रकुर्वन्ति सर्वे कर्माणि शंकर
হে শংকৰ! তাৰকৰ পুত্ৰসকল নিশ্চিতভাৱে সকলো ভূতৰ বাবে অবধ্য; আৰু কেৱল তেওঁৰ ইচ্ছাৰে প্ৰেৰিত হৈ তেওঁলোকে সকলো কৰ্ম সম্পাদন কৰে।
Verse 62
यावन्न क्षीयते दैत्यैर्घोरैस्त्रिपुरवासिभिः । तावद्विधीयतां नीतिर्यया संरक्ष्यते जगत्
যেতিয়ালৈকে ত্ৰিপুৰবাসী ঘোৰ দৈত্যসকলে জগতক ক্ষয় নকৰে, তেতিয়ালৈকে এনে নীতি স্থিৰ কৰা হওক যাৰ দ্বাৰা বিশ্ব ৰক্ষিত হয়।
Verse 63
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषामिन्द्रादीनां दिवौकसाम् । शिवः संभाषमाणानां प्रतिवाक्यमुवाच सः
সনৎকুমাৰ ক’লে—ইন্দ্ৰ আদি দেৱলোকবাসীৰ এই বাক্য শুনি, তেওঁলোকে কথা পাতি থাকোঁতে, ভগৱান শিৱে তেওঁলোকক যথোচিত উত্তৰ দিলে।
Frequently Asked Questions
The devas, distressed by the Tripura-associated asuric power (Tripuranātha/Mayā and Tāraka’s line), approach Brahmā for protection and ask for the means to defeat the enemy.
Brahmā highlights a constraint of agency (he cannot simply kill one connected to his own empowerment) and redirects the resolution to Śiva, implying that only Śiva transcends such boonic and karmic entanglements.
Śiva is foregrounded as Śarva—the effective cosmic agent of destruction/restoration—while Brahmā functions as counselor and theological mediator; the devas embody collective surrender expressed through stuti.