रुद्ररथ-निर्माणवर्णनम् / Description of Rudra’s Divine Chariot Construction
অধ্যায় ৮ সংলাপৰূপে বিন্যস্ত। ব্যাসে সনৎকুমাৰক সোধে—শিৱৰ উদ্দেশ্যে বিশ্বকৰ্মাই নিৰ্মাণ কৰা ‘দেৱময়’ ৰুদ্ৰৰথ কেনেকুৱা। সনৎকুমাৰে শিৱপাদপদ্ম স্মৰণ কৰি ৰথক ‘সৰ্বলোকময়’, স্বৰ্ণময় আৰু সৰ্বসন্মত বুলি বৰ্ণনা কৰে। তাৰ সোঁ-বা অংশ সূৰ্য আৰু সোমৰ সৈতে সম্পৰ্কিত; চক্ৰত ষোল্ল কলা/আৰ আছে আৰু ঋক্ষ-নক্ষত্ৰ অলংকাৰৰূপে উল্লেখিত। বাৰ আদিত্য আৰসমূহত, ছয় ঋতু নেমি-নাভিৰূপে, আৰু অন্তৰীক্ষ আদি লোক ৰথৰ অংগ হিচাপে স্থাপিত। উদয়-অস্ত পৰ্বত, মন্দৰ আৰু মহামেরু আধাৰ হৈ ৰথৰ স্থিৰতা প্ৰকাশ কৰে। এইদৰে শিৱৰ ধৰ্মকাৰ্যৰ বাবে সমগ্ৰ বিশ্ব এক দিৱ্য বাহনত একত্ৰিত হোৱা দেখুওৱা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ शैवप्रवर सन्मते । अद्भुतेयं कथा तात श्राविता परिमेशितुः
ব্যাসে ক’লে— হে সনৎকুমাৰ! সৰ্বজ্ঞ, শৈৱভক্তসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ, সন্মতিসম্পন্ন! প্ৰিয় বৎস, পৰমেশ্বৰ শিৱ সম্বন্ধে ঘোষিত এই অদ্ভুত কাহিনী মই শ্ৰৱণ কৰিছোঁ।
Verse 2
इदानीं रथनिर्माणं ब्रूहि देवमयं परम् । शिवार्थं यत्कृतं दिव्यं धीमता विश्वकर्मणा
এতিয়া সেই পৰম দেৱময় ৰথ নিৰ্মাণৰ কথা কোৱা; যি শিৱকাৰ্যৰ বাবে জ্ঞানী বিশ্বকৰ্মাই দিব্যভাৱে গঢ়িছিল।
Verse 3
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य व्यासस्य स मुनीश्वरः । सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा शिवपदांबुजम्
সূত ক’লে—ব্যাসৰ বাক্য শুনি মুনীশ্বৰ সনৎকুমাৰে শিৱৰ পদকমল স্মৰণ কৰি তাৰপিছত ক’বলৈ ধৰিলে।
Verse 4
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाप्राज्ञ रथादेर्निर्मितिं मुने । यथामति प्रवक्ष्येऽहं स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्
সনৎকুমাৰে ক’লে—হে মহাপ্ৰাজ্ঞ ব্যাস, হে মুনে! ৰথ আদি বস্তুৰ নিৰ্মাণবৃত্তান্ত শুনা। শিৱৰ পদকমল স্মৰণ কৰি মই মোৰ বোধ অনুসাৰে ক’ম।
Verse 5
अथ देवस्य रुद्रस्य निर्मितो विश्वकर्मणा । सर्वलोकमयो दिव्यो रथो यत्नेन सादरम्
তেতিয়া দেৱ ৰুদ্ৰৰ বাবে বিশ্বকৰ্মাই যথেষ্ট যত্ন আৰু ভক্তিপূৰ্ণ আদৰে, সৰ্বলোকময়, দিব্য আৰু তেজোময় ৰথ নিৰ্মাণ কৰিলে।
Verse 6
सर्वभूतमयश्चैव सौवर्णस्सर्वसंमतः । रथांगं दक्षिणं सूर्यस्तद्वामं सोम एव च
তেওঁ সৰ্বভূতময়, স্বৰ্ণপ্ৰভায় দীপ্ত আৰু সকলোৰে সম্মত। তেওঁৰ ৰথৰ সোঁ চকা সূৰ্য, আৰু বাঁও চকা নিশ্চয় সোম—চন্দ্ৰ।
Verse 8
शशिनः षोडशारास्तु कला वामस्य सुव्रत । ऋक्षाणि तु तथा तस्य वामस्यैव विभूषणम्
হে সুৱ্ৰতধাৰী, চন্দ্ৰৰ ষোলো কলা তেওঁৰ বাওঁ পাৰ্শ্বৰ অলংকাৰ; তদ্ৰূপ নক্ষত্ৰসমূহো সেই বাওঁ পাৰ্শ্বৰেই বিভূষণ।
Verse 9
ऋतवो नेमयः षट् च तयोर्वै विप्रपुंगव । पुष्करं चांतरिक्षं वै रथनीडश्च मंदरः
হে বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ, তাত ঋতুসকল আৰু ছয় নেমি-খণ্ডো আছে; লগতে পুষ্কৰ, অন্তৰিক্ষ, ৰথনীড় আৰু মন্দৰ পৰ্বতো আছে।
Verse 10
अस्ताद्रिरुदयाद्रिस्तु तावुभौ कूबरौ स्मृतौ । अधिष्ठानं महामेरुराश्रयाः केशराचलाः
অস্তাদ্ৰি আৰু উদয়াদ্ৰি—এই দুয়োকে ‘কুবেৰ’ (সমৰ্থনকাৰী পাৰ্শ্ব) বুলি স্মৰণ কৰা হয়। মহামেরু তেওঁলোকৰ অধিষ্ঠান; আৰু কেশৰাচল তাৰ আশ্ৰয়-শ্ৰেণী।
Verse 11
वेगस्संवत्सरास्तस्य अयने चक्रसंगमौ । मुहूर्ता वंधुरास्तस्य शम्याश्चैव कलाः स्मृताः
তেওঁৰ বাবে বেগেই সংৱৎসৰ; দুটা অয়ন যেন চক্রদ্বয়ৰ সংগম। তেওঁৰ বাবে মুহূর্ত কেৱল ক্ষণিক বিৰতি, আৰু কলা তৃণসম অতি অল্প—ক্ষণমাত্ৰ; এইদৰে মহেশ্বৰৰ কালাতীততা বোধ কৰোৱা হয়।
Verse 12
तस्य काष्ठाः स्मृता घोणाश्चाक्षदंडाः क्षणाश्च वै । निमेषाश्चानुकर्षश्च ईषाश्चानुलवाः स्मृताः
তেওঁৰ বাবে কালৰ মাপ এইদৰে স্মৃত—কাষ্ঠা, ঘোণা, অক্ষদণ্ড আৰু ক্ষণ; লগতে নিমেষ, অনুকর্ষ, ঈষা আৰু অনুলৱো উল্লেখিত।
Verse 13
द्यौर्वरूथं रथस्यास्य स्वर्गमोक्षावुभौ ध्वजौ । युगान्तकोटितौ तस्य भ्रमकामदुघौ स्मृतौ
সেই ৰথৰ বৰূথ (ছত্ৰ) স্বয়ং আকাশ আছিল; তাৰ দুটা ধ্বজা স্বৰ্গ আৰু মোক্ষ। আৰু যুগান্ত আৰু কোটিত—এই যুগলক তেওঁৰ বাবে বিস্ময়কৰ, কামনা-পূৰণ ফলদায়ক বুলি স্মৃত।
Verse 14
ईषादंडस्तथा व्यक्तं वृद्धिस्तस्यैव नड्वलः । कोणास्तस्याप्यहंकारो भूतानि च बलं स्मृतम्
ঈষাদণ্ড (মধ্য দণ্ড) ‘ব্যক্ত’ তত্ত্ব বুলি জনা যায়; তাৰ বৃদ্ধি ‘নড্বল’ বুলি কোৱা হয়। তাৰ কোণসমূহ ‘অহংকাৰ’, আৰু ভূতসমূহ তাৰ ‘বল’ বুলি স্মৃত।
Verse 15
इन्द्रियाणि च तस्यैव भूषणानि समंततः । श्रद्धा च गतिरस्यैव रथस्य मुनिसत्तम
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, সেই ৰথৰ চাৰিওফালে ইন্দ্ৰিয়সমূহেই তাৰ ভূষণ; আৰু শ্ৰদ্ধাই সেই ৰথৰ গতি—তাৰ অগ্ৰসৰ যাত্ৰাপথ।
Verse 16
तदानीं भूषणान्येव षडंगान्युपभूषणम् । पुराणन्यायमीमांसा धर्मशास्त्राणि सुव्रताः
সেই সময় শাস্ত্ৰসমূহেই ভূষণ হৈ উঠিল; বেদৰ ষড়ঙ্গ উপভূষণ হ’ল, আৰু পুৰাণ, ন্যায়, মীমাংসা আৰু ধৰ্মশাস্ত্ৰ—হে সুব্ৰত—আধাৰৰূপ অলংকাৰ হৈ প্ৰকাশ পালে।
Verse 17
बलाशया वराश्चैव सर्वलक्षणसंयुताः । मंत्रा घंटाः स्मृतास्तेषां वर्णपादास्तदाश्रमाः
বল, মঙ্গল আৰু সকলো লক্ষণেৰে সংযুক্ত তেওঁলোক ‘মন্ত্ৰ’ আৰু ‘ঘণ্টা’ বুলি স্মৃত; আৰু তেওঁলোকৰ আশ্ৰয় (আধাৰ) ৰূপে বৰ্ণ আৰু ছন্দ-পদ কোৱা হৈছে।
Verse 18
अथो बन्धो ह्यनन्तस्तु सहस्रफणभूषितः । दिशः पादा रथस्यास्य तथा चोपदिशश्चह
তাৰ পাছত সহস্ৰ ফণাৰে ভূষিত অনন্তই তাৰ বন্ধন-আধাৰ হ’ল; দিশসমূহ এই ৰথৰ পাদ (পা) হ’ল, উপদিশসমূহো তেনেদৰে।
Verse 19
पुष्कराद्याः पताकाश्च सौवर्णा रत्नभूषिताः । समुद्रास्तस्य चत्वारो रथकंबलिनस्स्मृताः
পুষ্কৰ আদি নামেৰে তাৰ পতাকাসমূহ সোণময় আৰু ৰত্নভূষিত আছিল; আৰু তাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত চাৰিখন সমুদ্ৰক তাৰ ৰথৰ কম্বল (আৱৰণ) বুলি স্মৃত কৰা হৈছে।
Verse 20
गंगाद्यास्सरित श्रेष्ठाः सर्वाभरणभूषिताः । चामरासक्तहस्ताग्रास्सर्वास्त्रीरूपशोभिताः
গংগা আদি শ্ৰেষ্ঠ নদীসমূহ সকলো অলংকাৰৰে ভূষিত হৈ প্ৰকাশ পালে; তেওঁলোকৰ হাতৰ অগ্ৰভাগ চামৰ ধাৰণত নিয়োজিত আছিল, আৰু সকলোৱে সুন্দৰী নাৰী-ৰূপে শোভিত হৈছিল।
Verse 21
तत्र तत्र कृतस्थानाः शोभयांचक्रिरे रथम् । आवहाद्यास्तथा सप्त सोपानं हैममुत्तमम्
তেওঁলোকে তাত-তাত নিজ নিজ স্থান গ্ৰহণ কৰি ৰথখন শোভিত কৰিলে; আৰু আৱহ আদি সকলোৱে সাত সোধানযুক্ত উৎকৃষ্ট সোণালী সোপান (সিঁড়ি)ও আনিলে।
Verse 22
लोकालोकाचलस्तस्योपसोपानस्समंततः । विषयश्च तथा बाह्यो मानसादिस्तु शोभनः
তাৰ চাৰিওফালে লোকালোক পৰ্বতৰ আৰোহণপথ আৰু সোপানসদৃশ উপপথসমূহ আছিল; আৰু তাৰ বাহিৰে মন আদি পৰা আৰম্ভ হোৱা বাহ্য বিষয়-লোক সুন্দৰকৈ সজ্জিত আছিল।
Verse 23
पाशास्समंततस्तस्य सर्वे वर्षाचलास्स्मृताः । तलास्तस्य रथस्याऽथ सर्वे तलनिवासिनः
তাৰ চাৰিওফালে থকা পাষসমূহ সকলো দিশৰ বৰ্ষা-পৰ্বত বুলি বুজা গ’ল; আৰু তল-লোকসমূহ তথা তলত বাস কৰা সকলো সত্তা তেওঁৰ ৰথৰ আধাৰ হৈ স্থিত আছিল।
Verse 24
सारथिर्भगवान्ब्रह्मा देवा रश्मिधराः स्मृताः । प्रतोदो ब्रह्मणस्तस्य प्रणवो ब्रह्मदैवतम्
সেই (মহা) ৰথৰ সাৰথি হিচাপে ভগৱান ব্ৰহ্মা স্মৃত; আৰু দেৱসকলক ৰশ্মি (লগাম) ধাৰণকাৰী বুলি কোৱা হয়। ব্ৰহ্মাৰ প্ৰতোদ হৈছে প্ৰণৱ ‘ওঁ’—সেয়াই তেওঁৰ ব্ৰহ্মদৈৱত; যাৰ দ্বাৰা সৃষ্টিৰ নিয়ত গতি প্ৰেৰিত হয়।
Verse 25
अकारश्च महच्छत्रं मंदरः पार्श्वदंडभाक् । शैलेन्द्रः कार्मुकं तस्य ज्या भुजंगाधिपस्स्वयम्
‘অ’ অক্ষৰটো তেওঁৰ মহাৰাজছত্ৰ হ’ল; মন্দৰ পৰ্বত পাৰ্শ্বদণ্ড হ’ল। পৰ্বতৰাজ তেওঁৰ ধনু হ’ল, আৰু স্বয়ং নাগৰাজ সেই ধনুৰ জ্যা হ’ল।
Verse 26
घंटा सरस्वती देवी धनुषः श्रुतिरूपिणी । इषुर्विष्णुर्महातेजास्त्वग्निश्शल्यं प्रकीर्तितम्
ঘণ্টা হৈছে দেবী সৰস্বতী; ধনু হৈছে শ্ৰুতি-ৰূপিণী বেদ। মহাতেজস্বী বিষ্ণু হৈছে ইষু (বাণ), আৰু সেই বাণৰ শল্য (তীক্ষ্ণ অগ্ৰভাগ) অগ্নি বুলি কীৰ্তিত।
Verse 27
हयास्तस्य तथा प्रोक्ताश्चत्वारो निगमा मुने । ज्योतींषि भूषणं तेषामवशिष्टान्यतः परम्
হে মুনি, কোৱা হৈছে যে তাৰ ঘোঁৰা চাৰিওটা নিগম (বেদ)৷ সিহঁতৰ ভূষণ জ্যোতিসমূহ (দিব্য আলোক)৷ তাৰ পিছত অৱশিষ্ট বৰ্ণনা আগলৈ অধিককৈ কোৱা হৈছে।
Verse 28
अनीकं विषसंभूतं वायवो वाजका स्मृताः । ऋषयो व्यासमुख्याश्च वाहवाहास्तथाभवन्
বিষৰ পৰা সেই মহাবল যুদ্ধদল উদ্ভৱ হ’ল। বায়ুবোৰেই দ্ৰুতগামী ‘বাজ’ (অশ্ব) বুলি জনা গ’ল; আৰু ব্যাসপ্ৰমুখ ঋষিসকলে সেই সংঘাতত দিৱ্য শক্তিৰ বাহক-পরিবাহক হৈ উঠিল।
Verse 29
स्वल्पाक्षरैस्संब्रवीमि किं बहूक्त्या मुनीश्वर । ब्रह्मांडे चैव यत्किंचिद्वस्तुतद्वै रथे स्मृतम्
হে মুনীশ্বৰ, অলপ কথাত কওঁ—বহু কথা কোৱাৰ কি প্ৰয়োজন? ব্ৰহ্মাণ্ডৰ ভিতৰত য’তে যি কিছু আছে, সেয়া সকলো সেই ৰথত অন্তৰ্ভুক্ত বুলি স্মৃত।
Verse 30
एवं सम्यक्कृतस्तेन धीमता विश्वकर्मणा । सरथादिप्रकारो हि ब्रह्मविष्ण्वाज्ञया शुभः
এইদৰে ধীমন্ত বিশ্বকৰ্মাই ব্ৰহ্মা আৰু বিষ্ণুৰ আজ্ঞা অনুসাৰে ৰথ আদি সমগ্ৰ মঙ্গলময় ব্যৱস্থাটো সম্পূৰ্ণ আৰু সম্যকভাৱে গঢ়ি তুলিলে।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes the preparation for Śiva/Rudra’s campaign by detailing the construction of his divine chariot (ratha) by Viśvakarman, presented as a universe-constituted vehicle.
The chariot functions as a cosmogram: its components are correlated with luminaries (Sūrya, Soma), time-structures (six seasons), and divine collectives (twelve Ādityas), implying that Śiva’s action is the coordinated movement of cosmic order itself.
Key correspondences include Sūrya and Soma as right/left chariot-parts, lunar sixteenfold measures (ṣoḍaśa kalās/spokes), twelve Ādityas on spokes, six seasons as structural rims, and cosmic mountains (Udayādri, Astādri, Mandara, Mahāmeru) as supports/bases.