देवाः वैकुण्ठगमनम् तथा विष्णोः अवतारस्तुतिः | Devas Go to Vaikuṇṭha and Praise Viṣṇu’s Avatāras
১৬ অধ্যায়ত দৈত্যৰ আক্ৰমণত ভীত হৈ দেৱতাসকলে প্ৰজাপতিৰ নেতৃত্বত বৈকুণ্ঠলৈ গমন কৰে। তাত তেওঁলোকে ভগৱান বিষ্ণুৰ স্তুতি কৰে আৰু মৎস্য, কূৰ্ম, বৰাহ, বামন, পৰশুৰাম, ৰাম আৰু কৃষ্ণ অৱতাৰৰ লীলাসমূহ স্মৰণ কৰি ৰক্ষাৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা জনায়।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । पुनर्दैत्यं समायांतं दृष्ट्वा देवास्सवासवाः । भयात्प्रकंपितास्सर्वे सहैवादुद्रुवुर्द्रुतम्
সনৎকুমাৰে ক’লে—দৈত্য পুনৰ আগবাঢ়ি আহি থকা দেখি, ইন্দ্ৰসহ সকলো দেৱতা ভয়ত কঁপি উঠিল আৰু একেলগে তৎক্ষণাৎ পলাই গ’ল।
Verse 2
वैकुंठं प्रययुस्सर्वे पुरस्कृत्य प्रजापतिम् । तुष्टुवुस्ते सुरा नत्वा सप्रजापतयोऽखिलाः
তেতিয়া সকলোৱে প্ৰজাপতিক আগত ৰাখি বৈকুণ্ঠলৈ গ’ল। প্ৰজাপতিসকলসহ সকলো দেৱতাই প্ৰণাম কৰি তাত ভগৱানক ভক্তিভাৱে স্তৱ কৰিলে।
Verse 3
देवा ऊचुः । हृषीकेश महाबाहो भगवन् मधुसूदन । नमस्ते देवदेवेश सर्वदैत्यविनाशक
দেৱসকলে ক’লে— হে হৃষীকেশ, মহাবাহো, হে ভগৱান মধুসূদন! হে দেৱদেৱেশ, সৰ্ব দৈত্যবিনাশক, আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 4
मत्स्यरूपाय ते विष्णो वेदान्नीतवते नमः । सत्यव्रतेन सद्राज्ञा प्रलयाब्धिविहारिणे
হে বিষ্ণু! মৎস্যৰূপ ধৰি বেদ উদ্ধাৰ কৰা আপোনাক নমঃ। সদ্ৰাজা সত্যব্ৰতৰ সৈতে প্ৰলয়সমুদ্ৰত বিহাৰ কৰা আপোনাক প্ৰণাম।
Verse 5
कुर्वाणानां सुराणां च मथनायोद्यमं भृशम् । बिभ्रते मंदरगिरिं कूर्मरूपाय ते नमः
দেৱসকলে সমুদ্ৰমথনৰ বাবে অতি প্ৰচেষ্টা কৰোঁতে মন্দৰগিৰি ধাৰণ কৰা কূৰ্মৰূপধাৰী আপোনাক নমঃ।
Verse 6
नमस्ते भगवन्नाथ क्रतवे सूकरात्मने । वसुंधरां जनाधारां मूद्धतो बिभ्रते नमः
হে ভগৱন্নাথ! ক্ৰতুৰ হেতু সূকৰৰূপ ধাৰণ কৰা তোমাক নমস্কাৰ। সকলো জনৰ আধাৰ এই বসুন্ধৰাক মূৰ্ধাত ধাৰণ কৰোঁতা তোমাক নমঃ।
Verse 7
वामनाय नमस्तुभ्यमुपेन्द्राख्याय विष्णवे । विप्ररूपेण दैत्येन्द्रं बलिं छलयते विभो
হে বামন, উপেন্দ্ৰ নামে প্ৰসিদ্ধ বিষ্ণু! তোমাক নমস্কাৰ। হে বিভো! বিপ্ৰৰূপ ধাৰণ কৰি দানৱাধিপতি বলিক ছল কৰা তোমাক নমঃ।
Verse 8
नमः परशुरामाय क्षत्रनिःक्षत्रकारिणे । मातुर्हितकृते तुभ्यं कुपितायासतां द्रुहे
ক্ষত্ৰিয়ক নিৰ্মূল কৰা পৰশুৰামক নমস্কাৰ। মাতৃৰ হিতৰ বাবে ক্ৰুদ্ধ, দুষ্টৰ শত্রু তোমাক নমঃ।
Verse 9
रामाय लोकरामाय मर्यादापुरुषाय ते । रावणांतकरायाशु सीतायाः पतये नमः
লোকৰাম ৰাম, মৰ্যাদাপুৰুষ তোমাক নমস্কাৰ। যি শীঘ্ৰে ৰাৱণৰ অন্ত কৰে, সীতাৰ পতি তোমাক নমঃ।
Verse 10
नमस्ते ज्ञानगूढाय कृष्णाय परमात्मन । राधाविहारशीलाय नानालीलाकराय च
নমস্কাৰ—জ্ঞানগূঢ় পৰমাত্মা শ্ৰীকৃষ্ণলৈ; যি ৰাধা-বিহাৰত ৰমে আৰু নানাবিধ দিব্য লীলা প্ৰকাশ কৰে।
Verse 11
नमस्ते गूढदेहाय वेदनिंदाकराय च । योगाचार्याय जैनाय वौद्धरूपाय मापते
গূঢ় দেহধাৰী আপোনাক নমস্কাৰ; (আৱৰণ-ৰূপে) বেদ-নিন্দা ঘটোৱা জনাকো নমস্কাৰ। যোগাচাৰ্য, জৈন-ৰূপ আৰু বৌদ্ধ-ৰূপ ধাৰণ কৰা হে প্ৰভু, আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 12
नमस्ते कल्किरूपाय म्लेच्छानामंतकारिणे । अनन्तशक्तिरूपाय सद्धर्मस्थापनाय च
কল্কি-ৰূপে প্ৰকাশিত, ম্লেচ্ছসকলৰ অন্ত কৰোঁতা আপোনাক নমস্কাৰ। অনন্ত শক্তিস্বৰূপ, সদ্ধৰ্ম স্থাপন কৰোঁতা আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 13
नमस्ते कपिलरूपाय देवहूत्यै महात्मने । वदते सांख्ययोगं च सांख्याचार्याय वै प्रभो
হে প্ৰভু! দেৱহূতিৰ মহাত্মা পুত্ৰ কপিল-ৰূপে আপোনাক নমস্কাৰ। যিয়ে সাংখ্য আৰু যোগ উপদেশ দিলে, আৰু নিশ্চয়েই সাংখ্যাচাৰ্য—আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 14
नमः परमहंसाय ज्ञानं संवदते परम् । विधात्रे ज्ञानरूपाय येनात्मा संप्रसीदति
পৰম পৰমহংসক নমস্কাৰ, যিয়ে পৰম জ্ঞান ঘোষণা কৰে। জ্ঞানস্বরূপ বিধাতাক নমস্কাৰ, যাঁৰ দ্বাৰা আত্মা সম্পূৰ্ণ প্ৰসন্ন আৰু দীপ্ত হয়।
Verse 15
वेदव्यासाय वेदानां विभागं कुर्वते नमः । हिताय सर्वलोकानां पुराणरचनाय च
বেদসমূহৰ বিভাগ কৰা বেদব্যাসক নমস্কাৰ; আৰু সকলো লোকৰ হিতৰ বাবে পুৰাণ ৰচনা কৰা জনাক নমস্কাৰ।
Verse 16
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे देवयुद्धवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ পঞ্চম যুদ্ধখণ্ডত ‘দেৱযুদ্ধবৰ্ণন’ নামৰ ষোড়শ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 17
आर्तिहंत्रे स्वदासानां सुखदाय शुभाय च । पीताम्बराय हरये तार्क्ष्ययानाय ते नमः । सर्वक्रियायैककर्त्रे शरण्याय नमोनमः
হে নিজৰ দাসসকলৰ আৰ্তি নাশক, সুখ আৰু শুভ দানকাৰী! পীতাম্বৰধাৰী হৰি, তাৰ্ক্ষ্য (গৰুড়) বাহন—আপোনাক প্ৰণাম। সকলো ক্ৰিয়াৰ একমাত্ৰ কৰ্তা, শৰণদাতা—বাৰে বাৰে নমো নমঃ।
Verse 18
दैत्यसंतापितामर्त्य दुःखादिध्वंसवज्रक । शेषतल्पशयायार्कचन्द्रनेत्राय ते नमः
দৈত্যে পীড়িত মর্ত্যসকলৰ দুঃখাদি ধ্বংস কৰা বজ্ৰস্বৰূপ! শেষশয্যাত শয়ন কৰা, সূৰ্য-চন্দ্ৰ নয়নধাৰী—আপোনাক প্ৰণাম।
Verse 19
कृपासिन्धो रमानाथ पाहि नश्शरणागतान् । जलंधरेण देवाश्च स्वर्गात्सर्वे निराकृताः
হে কৃপাসিন্ধু, হে ৰমানাথ! আমি শৰণাগত—আমাক ৰক্ষা কৰক। জলন্ধৰে সকলো দেৱতাক স্বৰ্গৰ পৰা বহিষ্কাৰ কৰিছে।
Verse 20
सूर्यो निस्सारितः स्थानाच्चन्द्रो वह्निस्तथैव च । पातालान्नागराजश्च धर्मराजो निराकृतः
সূৰ্যক নিজৰ স্থানৰ পৰা আঁতৰাই দিয়া হ’ল; চন্দ্ৰ আৰু অগ্নিও তেনেদৰে। পাতালৰ পৰা নাগৰাজকো তাড়ি দিয়া হ’ল, আৰু ধৰ্মৰাজ যমকো নিৰাকৃত কৰা হ’ল।
Verse 21
विचरंति यथा मर्त्याश्शोभंते नैव ते सुराः । शरणं ते वयं प्राप्ता वधस्तस्य विचिंत्यताम्
মৰ্ত্যৰ দৰে দেৱসকল এতিয়া বিচৰণ কৰিছে; তেওঁলোকৰ দীপ্তি নাই। আমি আপোনাৰ শৰণলৈ আহিছোঁ—কৃপা কৰি তাৰ বধৰ ব্যৱস্থা কৰক।
Verse 22
सनत्कुमार उवाच । इति दीनवचश्श्रुत्वा देवानां मधुसूदनः । जगाद करुणासिन्धुर्मे घनिर्ह्रादया गिरा
সনৎকুমাৰ ক’লে—দেৱসকলৰ এই দীন বাক্য শুনি, কৰুণাসাগৰ মধুসূদন (বিষ্ণু) মেঘগর্জনৰ দৰে গম্ভীৰ স্বৰে মোক ক’লে।
Verse 23
विष्णुरुवाच । भयं त्यजत हे देवा गमिष्याम्यहमाहवम् । जलंधरेण दैत्येन करिष्यामि पराक्रमम्
বিষ্ণুৱে ক’লে—হে দেৱসকল, ভয় ত্যাগ কৰা। মই ৰণভূমিলৈ যাম; দানৱ জলন্ধৰৰ সৈতে যুঁজত মোৰ পৰাক্ৰম দেখুৱাম।
Verse 24
इत्युक्त्वा सहसोत्थाय दैत्यारिः खिन्नमानसः । आरोहद्गरुडं वेगात्कृपया भक्तवत्सलः
এইদৰে কৈ দানৱ-শত্ৰু তৎক্ষণাৎ উঠিল। মন চিন্তাৰে ভাৰাক্ৰান্ত হ’লেও, ভক্তৱৎসল প্ৰভু কৰুণাৰে প্ৰেৰিত হৈ বেগে গৰুড়ত আৰূঢ় হ’ল।
Verse 25
गच्छन्तं वल्लभं दृष्ट्वा देवैस्सार्द्धं समुद्रजा । सांजलिर्बाष्पनयना लक्ष्मीर्वचनमब्रवीत्
দেৱতাসকলৰ সৈতে নিজৰ প্ৰিয়জনক গমন কৰা দেখি সমুদ্ৰজা লক্ষ্মী অশ্ৰুসজল নয়নে অঞ্জলি বেঁধি থিয় হৈ এই বাক্য ক’লে।
Verse 26
लक्ष्म्युवाच । अहं ते वल्लभा नाथ भक्ता यदि च सर्वदा । तत्कथं ते मम भ्राता युद्धे वध्यः कृपानिधे
লক্ষ্মীয়ে ক’লে—হে নাথ! মই যদি সদায় আপোনাৰ প্ৰিয়া আৰু ভক্তা হওঁ, তেন্তে হে কৃপানিধি, যুদ্ধত মোৰ ভ্ৰাতাৰ বধ কেনেকৈ হ’ব?
Verse 27
विष्णुरुवाच । जलंधरेण दैत्येन करिष्यामि पराक्रमम् । तैस्संस्तुतो गमिष्यामि युद्धाय त्वरितान्वितः
বিষ্ণুৱে ক’লে— “দৈত্য জলন্ধৰৰ বিৰুদ্ধে মই মোৰ পৰাক্ৰম প্ৰকাশ কৰিম। তেওঁলোকৰ স্তৱ-প্ৰশংসা আৰু উৎসাহ পাই মই শীঘ্ৰে যুদ্ধলৈ আগবাঢ়িম।”
Verse 28
रुद्रांशसंभवत्वाच्च ब्रह्मणो वचनादपि । प्रीत्या च तव नैवायं मम वध्यो जलंधरः
জলন্ধৰ ৰুদ্ৰাংশৰ পৰা জন্মা, আৰু ব্ৰহ্মাৰ বাক্যও আছে। তদুপৰি তোমাৰ প্ৰতি প্ৰীতিবশত—এই জলন্ধৰ মোৰ দ্বাৰা বধ্য নহয়।
Verse 29
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा गरुडारूढश्शंखचक्रगदासिभृत् । विष्णुर्वेगाद्ययौ योद्धुं देवैश्शक्रादिभिस्सह
সনৎকুমাৰে ক’লে— এইদৰে কৈ, গৰুড়াৰূঢ়, শঙ্খ-চক্ৰ-গদা আৰু খড়্গধাৰী বিষ্ণু, শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) আদি দেৱসকলৰ সৈতে বেগেৰে যুদ্ধলৈ গ’ল।
Verse 30
द्रुतं स प्राप तत्रैव यत्र दैत्यो जलंधरः । कुर्वन् सिंहरवं देवैर्ज्वलद्भिर्विष्णुतेजसा
সি দ্ৰুত সেই ঠাইলৈ আহিল য’ত দৈত্য জলন্ধৰ আছিল। তাত সি সিংহনাদ কৰিলে, আৰু দেৱগণ বিষ্ণু-তেজে জ্বলি উঠি দিব্য শক্তিত প্ৰজ্বলিত হ’ল।
Verse 31
अथारुणानुजजवपक्षवातप्रपीडिताः । वात्याविवर्तिता दैत्या बभ्रमुः खे यथा घनाः
তেতিয়া অৰুণৰ অনুজৰ দ্ৰুতগামী পাখিৰ বতাহে পীড়িত দৈত্যসকল, সেই ঘূৰ্ণিবতাহত ঘূৰি ঘূৰি আকাশত মেঘৰ দৰে চক্ৰাকাৰে ভ্ৰমণ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 32
ततो जलंधरो दृष्ट्वा दैत्यान् वात्याप्रपीडितान् । उद्धृत्य वचनं क्रोधाद्द्रुतं विष्णुं समभ्यगात्
তাৰ পিছত জলন্ধৰে ঘূৰ্ণিবতাহত পীড়িত দৈত্যসকলক দেখি ক্ৰোধে উঠি পৰিল; ৰোষে বাক্য উচ্চাৰি সি দ্ৰুতগতিতে বিষ্ণুৰ সন্মুখলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 33
एतस्मिन्नंतरे देवाश्चक्रुर्युद्धं प्रहर्षिताः । तेजसा च हरेः पुष्टा महाबलसमन्विताः
ইয়াৰ মাজতে দেৱসকলে হৰ্ষে উল্লসিত হৈ যুদ্ধত প্ৰৱেশ কৰিলে। হৰিৰ তেজে পুষ্ট আৰু মহাবলে সমন্বিত হৈ তেওঁলোকে পুনৰ পৰাক্ৰমে সমৰ কৰিলে।
Verse 34
युद्धोद्यतं समालोक्य देवसैन्यमुपस्थितम् । दैत्यानाज्ञापयामास समरे चातिदुर्मदान्
যুদ্ধলৈ উদ্যত দেৱসেনা উপস্থিত দেখি, সি সমৰত অতিদুৰ্মদ দৈত্যসকলক যুদ্ধত নামিবলৈ আদেশ দিলে।
Verse 35
जलंधर उवाच । भोभो दैत्यवरा यूयं युद्धं कुरुत दुस्तरम् । शक्राद्यैरमरैरद्य प्रबलैः कातरैस्सदा
জলন্ধৰে ক’লে—হো হো! হে দৈত্যশ্ৰেষ্ঠসকল, আজি শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) আদি অমৰসকলৰ সৈতে দুস্তৰ যুদ্ধ কৰা; তেওঁলোক বলৱান হ’লেও সদায় অন্তৰত কাতৰ।
Verse 36
मौर्यास्तु लक्षसंख्याता धौम्रा हि शतसंख्यकाः । असुराः कोटिसंख्याताः कालकेयास्तथैव च
মৌৰ্যসকল লক্ষসংখ্যক, ধৌম্ৰসকল শতসংখ্যক; অসুৰসকল কোটিসংখ্যক, আৰু তেনেদৰে কালকেয়সকলও।
Verse 37
कालकानां दौर्हृदानां कंकानां लक्षसंख्यया । अन्येऽपि स्वबलैर्युक्ता विनिर्यांतु ममाज्ञया
মোৰ আজ্ঞাৰে কালক, দৌৰ্হৃদ আৰু কঙ্ক—লক্ষসংখ্যাত—অগ্ৰসৰ হওক। আনসকলেও নিজৰ নিজৰ বাহিনীসহ ওলাই আহক।
Verse 38
सर्वे सज्जा विनिर्यात बहुसेनाभिसंयुताः । नानाशस्त्रास्त्रसंयुक्ता निर्भयाः गतसंशयाः
তেওঁলোক সকলোৱে সম্পূৰ্ণ সাজু হৈ বহু সেনাদলসহ ওলাই গ’ল। নানাবিধ শস্ত্ৰ-অস্ত্ৰে সজ্জিত, নিৰ্ভয়ে আগবাঢ়িল; সকলো সংশয় দূৰ হ’ল।
Verse 39
भोभो शुंभनिशुंभौ च देवान्समरकातरान् । क्षणेन सुमहावीर्यौ तुच्छान्नाशयतं युवाम्
হো হো! শুম্ভ-নিশুম্ভ! দেৱসকল যুদ্ধত কাতৰ। তোমালোক দুয়ো মহাবীৰ—ক্ষণতে এই তুচ্ছসকলক বিনাশ কৰা।
Verse 40
सनत्कुमार उवाच । दैत्या जलंधराज्ञप्ता इत्थं युद्धविशारदाः । युयुधुस्ते सुरास्सर्वे चतुरंगबलान्विताः
সনৎকুমাৰে ক’লে—জলন্ধৰ ৰজাৰ আজ্ঞাত যুদ্ধবিশাৰদ দৈত্যসকলে এইদৰে যুদ্ধ কৰিলে; আৰু সকলো দেৱতাও চতুৰঙ্গিণী সেনাসহ যুদ্ধত প্ৰবৃত্ত হ’ল।
Verse 41
गदाभिस्तीक्ष्णबाणैश्च शूलपट्टिशतोमरैः । केचित्परशुशूलैश्च निजघ्नुस्ते परस्परम्
কিছুমানে গদা আৰু তীক্ষ্ণ বাণে, শূল-পট্টিশ-তোমৰে পৰস্পৰক আঘাত কৰিলে; আৰু কিছুমানে পৰশু আৰু ত্ৰিশূলে একে-অপৰক সংহাৰ কৰিলে।
Verse 42
नानायुधैश्च परैस्तत्र निजघ्नुस्ते बलान्विता । देवास्तथा महावीरा हृषीकेशबलान्विताः । युयुधुस्तीक्ष्णबाणाश्च क्षिपंतस्सिंहवद्रवाः
তাত বলসাম্পন্ন দেৱসকলে নানাবিধ শ্ৰেষ্ঠ অস্ত্ৰে শত্রুবলক নিধন কৰিলে। হৃষীকেশ (বিষ্ণু)ৰ বলে সমর্থ সেই মহাবীৰ দেৱসকলে তীক্ষ্ণ বাণ নিক্ষেপ কৰি সিংহৰ দৰে গর্জন কৰি যুদ্ধলৈ ধাৱিত হ’ল।
Verse 43
केचिद्बाणैस्तु तीक्ष्णैश्च केचिन्मुसलतोमरैः । केचित्परशुशूलैश्च निजघ्नुस्ते परस्परम्
কিছুমানে তীক্ষ্ণ বাণে, কিছুমানে মুসল আৰু তোমৰে, আৰু কিছুমানে পৰশু আৰু ত্ৰিশূলে পৰস্পৰক আঘাত কৰিলে।
Verse 44
इत्थं सुराणां दैत्यानां संग्रामस्समभून्महान् । अत्युल्बणो मुनीनां हि सिद्धानां भय कारकः
এইদৰে দেৱতা আৰু দৈত্যসকলৰ মাজত এক মহান যুদ্ধ সংঘটিত হ’ল। সি অতি উগ্ৰ আছিল আৰু মুনি-সিদ্ধসকলৰো ভয়ৰ কাৰণ হৈ উঠিল।
Frequently Asked Questions
A renewed daitya advance triggers the devas’ flight and their collective appeal at Vaikuṇṭha, expressed through an avatāra-centered hymn to Viṣṇu.
The chapter models śaraṇāgati: when power fails, remembrance (smaraṇa) and praise (stuti) become the efficacious means to re-align with cosmic sovereignty and invite protection.
Matsya, Kūrma, Varāha, Vāmana (Upendra), Paraśurāma, Rāma, and Kṛṣṇa—each cited for a specific dharma-restoring function.