शङ्खचूडकृततपः—ब्रह्मवरकवचप्राप्तिः / Śaṅkhacūḍa’s Austerity—Brahmā’s Boon and the Bestowal of the Kavaca
সনৎকুমাৰে বৰ্ণনা কৰে যে জৈগীষব্যৰ উপদেশ অনুসৰি শঙ্খচূড়ে পুষ্কৰত নিয়ম-নিষ্ঠ কঠোৰ তপস্যা কৰে। গুৰুৰ পৰা ব্ৰহ্মবিদ্যা লাভ কৰি তেওঁ সংযত ইন্দ্ৰিয় আৰু একাগ্ৰচিত্তে জপ সম্পন্ন কৰে। ব্ৰহ্মলোকৰ আচার্য ব্ৰহ্মা প্ৰত্যক্ষ হৈ দানৱাধিপতিক বৰ বাছিবলৈ কয়। শঙ্খচূড়ে প্ৰণাম কৰি স্তৱ কৰে আৰু দেৱতাসকলৰ বিৰুদ্ধে অবধ্যতা প্ৰাৰ্থনা কৰে; ব্ৰহ্মা প্ৰসন্ন হৈ বৰ দান কৰে। লগতে সৰ্বমঙ্গল আৰু জয়প্ৰদ দিব্য ৰক্ষাকৱচ—মন্ত্ৰৰূপ শ্ৰীকৃষ্ণকৱচ—উপহাৰ দিয়ে। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই তুলসীৰ সৈতে বদৰীলৈ গৈ ধৰ্মধ্বজৰ কন্যা তুলসীৰ সৈতে তাত বিবাহ কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। ব্ৰহ্মা অন্তৰ্ধান হয়; তপস্যাসিদ্ধ শঙ্খচূড় কৱচ ধাৰণ কৰি দ্ৰুত বদৰিকাশ্ৰমলৈ যাত্ৰা কৰে, যাৰ ফলত পৰৱৰ্তী সংঘাত আৰু তাৰ নৈতিক পৰিণতিৰ পটভূমি গঢ় লৈ উঠে।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । ततश्च शंखचूडोऽसौ जैगीषव्योपदेशतः । ततश्चकार सुप्रीत्या ब्रह्मणः पुष्करे चिरम्
সনৎকুমাৰ ক’লে—তাৰ পাছত জৈগীষব্যৰ উপদেশ অনুসৰি শংখচূড়ে পুষ্কৰত দীঘলীয়া সময় পৰম প্ৰীতি-ভক্তিৰে ব্ৰহ্মাৰ পূজা কৰিলে।
Verse 2
गुरुदत्तां ब्रह्मविद्यां जजाप नियतेन्द्रियः । स एकाग्रमना भूत्वा करणानि निगृह्य च
গুৰুদত্ত ব্ৰহ্মবিদ্যা তেওঁ ইন্দ্ৰিয় সংযম কৰি জপ কৰিলে। একাগ্ৰচিত্ত হৈ কৰ্মেন্দ্ৰিয় আৰু জ্ঞানেন্দ্ৰিয় সকলো নিয়ন্ত্ৰণ কৰিলে।
Verse 3
तपंतं पुष्करे तं वै शंखचूडं च दानवम् । वरं दातुं जगामाशु ब्रह्मालोकगुरुर्विभुः
পুষ্কৰত তপস্যাৰত দানৱ শঙ্খচূড়ক দেখি, বৰ দিবলৈ ব্ৰহ্মলোকৰ গুৰু মহাবিভু ব্ৰহ্মা তৎক্ষণাৎ তাত গ’ল।
Verse 4
वरं ब्रूहीति प्रोवाच दानवेन्द्रं विधिस्तदा । स दृष्ट्वा तं ननामाति नम्रस्तुष्टाव सद्गिरा
তেতিয়া বিধাতা ব্ৰহ্মাই দানৱেন্দ্ৰক ক’লে—“বৰ বিচাৰা।” তেওঁক দেখি দানৱৰাজ অতি নম্ৰ হৈ প্ৰণাম কৰি সদ্বচনে স্তৱ কৰিলে।
Verse 5
वरं ययाचे ब्रह्माणमजेयत्वं दिवौकसाम् । तथेत्याह विधिस्तं वै सुप्रसन्नेन चेतसा
সেয়ে ব্ৰহ্মাৰ ওচৰত দেৱতাসকলৰ বিৰুদ্ধে অজেয়ত্বৰ বৰ বিচাৰিলে। তেতিয়া বিধাতা ব্ৰহ্মাই পৰম প্ৰসন্নচিত্তে ক’লে—“তথাস্তু,” আৰু বৰ দিলে।
Verse 6
श्रीकृष्णकवचं दिव्यं जगन्मंगलमंगलम् । दत्तवाञ्शंखचूडाय सर्वत्र विजयप्रदम्
তেওঁ শঙ্খচূড়ক দিব্য শ্ৰীকৃষ্ণ-কৱচ—জগতৰ পৰম মঙ্গল—দান কৰিলে; ই সৰ্বত্ৰ বিজয় প্ৰদানকাৰী।
Verse 7
बदरीं संप्रयाहि त्वं तुलस्या सह तत्र वै । विवाहं कुरु तत्रैव सा तपस्यति कामतः
“তুমি তুলসীৰ সৈতে তৎক্ষণাৎ বদৰীলৈ যোৱা। তাতেই বিবাহ-সংস্কাৰ সম্পন্ন কৰা; সি নিজৰ অভীষ্ট সিদ্ধিৰ বাবে তাত তপস্যা কৰি আছে।”
Verse 8
धर्मध्वजसुता सेति संदिदेश च तं विधिः । अन्तर्धानं जगामाशु पश्यतस्तस्य तत्क्षणात्
বিধি (ব্ৰহ্মা)য়ে তাক আদেশ দিলে—“সি ধৰ্মধ্বজৰ কন্যা।” তাৰ পাছত সেই ক্ষণতেই, তাৰ চকুৰ সন্মুখতে, ব্ৰহ্মা শীঘ্ৰে অন্তৰ্ধান হ’ল।
Verse 9
ततस्स शंखचूडो हि तपःसिद्धोऽतिपुष्करे । गले बबंध कवचं जगन्मंगलमंगलम्
তাৰ পাছত তপস্যাসিদ্ধ শঙ্খচূড়ে অতি আনন্দে নিজৰ গলাত সেই কবচ বান্ধিলে, যি জগতৰ পৰম মঙ্গলকাৰী।
Verse 10
आज्ञया ब्राह्मणस्सोऽपि तपःसिद्धमनोरथः । समाययौ प्रहृष्टास्यस्तूर्णं बदरिकाश्रमम्
আজ্ঞা মানি সেই ব্ৰাহ্মণো—তপোবলে যাৰ মনোৰথ সিদ্ধ—প্ৰসন্ন মুখে তৎক্ষণাৎ বদৰী আশ্ৰমলৈ ৰওনা হ’ল।
Verse 11
यदृच्छयाऽऽगतस्तत्र शंखचूडश्च दानवः । तपश्चरन्ती तुलसी यत्र धर्मध्वजात्मजा
য’ত ধৰ্মধ্বজৰ কন্যা তুলসী তপস্যাত ৰত আছিল, সেই ঠাইলৈ যাদৃচ্ছিকভাৱে দানৱ শঙ্খচূড় আহি উপস্থিত হ’ল।
Verse 12
सुरूपा सुस्मिता तन्वी शुभभूषणभूषिता । सकटाक्षं ददर्शासौ तमेव पुरुषं परम्
সেইগৰাকী সুৰূপা, মৃদু হাঁহিযুক্তা, সুকোমল দেহধাৰিণী আৰু শুভ অলংকাৰৰে ভূষিতা আছিল; কটাক্ষে চাই সি সেই পৰম পুৰুষকেই দৰ্শন কৰিলে।
Verse 13
दृष्ट्वा तां ललिता रम्यां सुशीलां सुन्दरीं सतीम् । उवास तत्समीपे तु मधुरं तामुवाच सः
সেই ললিতা, মনোমোহা, সুশীলা আৰু সুন্দৰী সতীক দেখি, সি তাইৰ ওচৰত বহিল আৰু মধুৰ বাক্যৰে তাইক ক’লে।
Verse 14
शंखचूड उवाच । का त्वं कस्य सुता त्वं हि किं करोषि स्थितात्र किम् । मौनीभूता किंकरं मां संभावितुमिहार्हसि
শংখচূড়ে ক’লে: তুমি কোন? কাৰ কন্যা? ইয়াত থিয় হৈ কি কৰি আছা? মৌন হৈ মোৰ দৰে সেৱকক কিয় সম্ভাষণ জনোৱা নাই?
Verse 15
सनत्कुमार उवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा सकामं तमुवाच सा
সনৎকুমাৰে ক’লে: এই কথা শুনি, তেওঁ কামাসক্ত সেই শংখচূড়ক ক’লে।
Verse 16
तुलस्युवाच । धर्मध्वजसुताहं च तपस्यामि तपस्विनी । तपोवने च तिष्ठामि कस्त्वं गच्छ यथासुखम्
তুলসীয়ে ক’লে: মই ধৰ্মধ্বজৰ কন্যা আৰু মই এগৰাকী তপস্বিনী। মই এই তপোবনত বাস কৰোঁ। তুমি কোন? নিজৰ ইচ্ছা অনুসৰি ইয়াৰ পৰা গুচি যোৱা।
Verse 17
नारीजातिर्मोहिनी च ब्रह्मादीनां विषोपमा । निन्द्या दोषकरी माया शृंखला ह्यनुशायिनाम्
নাৰী জাতি ব্ৰহ্মা আদি দেৱতাসকলকো মোহিত কৰিব পৰা আৰু বিষৰ দৰে। ই নিন্দনীয়, দোষৰ আকৰ, মায়া আৰু আসক্ত লোকসকলৰ বাবে শিকলি স্বৰূপ।
Verse 18
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तुलसी तं च सरसं विरराम ह । दृष्ट्वा तां सस्मितां सोपि प्रवक्तुमुपचक्रमे
সনৎকুমাৰে ক’লে—এইদৰে কৈ তুলসীয়ে নিজৰ মধুৰ আৰু সৰস বাক্য থমকালে। তাইক সস্মিত দেখি সেও তেতিয়া কথা ক’বলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 19
शंखचूड उवाच । त्वया यत्कथितं देवि न च सर्वमलीककम् । किञ्चित्सत्यमलीकं च किंचिन्मत्तो निशामय
শঙ্খচূড় ক’লে—হে দেবী, তুমি যি কৈছা সেয়া সম্পূৰ্ণ মিছা নহয়। কিছুমান সত্য, কিছুমান অসত্য; এতিয়া মোৰ পৰাো কিছুমান শুনা।
Verse 20
पतिव्रताः स्त्रियो याश्च तासां मध्ये त्वमग्रणीः । न चाहं पापदृक्कामी तथा त्वं नेति धीर्मम
পতিব্ৰতা নাৰীৰ মাজত তুমিয়েই অগ্ৰগণ্য। মই পাপদৃষ্টি কামনা নকৰোঁ; মোৰ দৃঢ় বিশ্বাস, তুমিও তেনে নহয়।
Verse 21
आगच्छामि त्वत्समीपमाज्ञया ब्रह्मणोऽधुना । गांधर्वेण विवाहेन त्वां ग्रहीष्यामि शोभने
এতিয়া ব্ৰহ্মাৰ আজ্ঞাৰে মই তোমাৰ ওচৰলৈ আহিছোঁ। হে শোভনে, গন্ধৰ্ব-বিবাহে মই তোমাক পত্নীৰূপে গ্ৰহণ কৰিম।
Verse 22
शंखचूडोऽहमेवास्मि देवविद्रावकारकः । मां न जानासि किं भद्रे न श्रुतोऽहं कदाचन
মইয়েই শঙ্খচূড়, দেৱতাক পলাই যাবলৈ বাধ্য কৰোঁতা। হে ভদ্ৰে, তুমি মোক চিনি নাপাও নেকি? মোৰ নাম কেতিয়াও শুনা নাই নেকি?
Verse 23
दनुवंश्यो विशेषेण मन्द पुत्रश्च दानवः । सुदामा नाम गोपोहं पार्षदश्च हरेः पुरा
মোৰ নাম সুধামা; মই গোপ। বিশেষকৈ মই দনু-বংশীয়, মন্দৰ পুত্ৰ দানৱ; আৰু পূৰ্বে হৰি (বিষ্ণু)ৰ পাৰ্ষদো আছিলোঁ।
Verse 24
अधुना दानवेन्द्रोऽहं राधिकायाश्च शापतः । जातिस्मरोऽहं जानामि सर्वं कृष्णप्रभावतः
এতিয়া ৰাধিকাৰ শাপৰ ফলত মই দানৱেন্দ্ৰ হৈছোঁ; কিন্তু কৃষ্ণৰ দিব্য প্ৰভাৱত মই জাতিস্মৰ—পূৰ্বজন্ম স্মৰণ কৰি সকলো জানো।
Verse 25
सनत्कुमार उवाच । एवमुक्त्वा शंखचूडो विरराम च तत्पुरः । दानवेंद्रेण सेत्युक्ता वचनं सत्यमादरात् । सस्मितं तुलसी तुष्टा प्रवक्तुमुपचक्रमे
সনৎকুমাৰ ক’লে—এইদৰে কৈ শঙ্খচূড় তাতেই নীৰৱ হ’ল। তাৰ পাছত দানৱেন্দ্ৰে ‘এৱম’ বুলি সম্বোধন কৰা তুলসীয়ে তেওঁৰ সত্যবচন আদৰে গ্ৰহণ কৰিলে; সন্তুষ্ট হৈ, সস্মিতভাৱে ক’বলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 26
तुलस्युवाच । त्वयाहमधुना सत्त्वविचारेण पराजिता । स धन्यः पुरुषो लोके न स्त्रिया यः पराजितः
তুলসীয়ে ক’লে—এতিয়াই তোমাৰ সত্য আৰু সত্ত্বৰ বিচাৰে মই পৰাজিত হ’লোঁ। এই লোকত সেই পুৰুষেই ধন্য, যি স্ত্ৰীৰ দ্বাৰা পৰাজিত নহয়।
Verse 27
सत्क्रियोप्यशुचिर्नित्यं स पुमान्यः स्त्रिया जितः । निन्दंति पितरो देवा मानवास्सकलाश्च तम्
যি পুৰুষ নাৰীৰ দ্বাৰা পৰাজিত হয়, সি সৎক্ৰিয়া কৰিলেও সদায় অশুচি গণ্য; পিতৃগণ, দেৱগণ আৰু সকলো মানুহে তাক নিন্দা কৰে।
Verse 28
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे शंखचूडतपःकरणविवाहवर्णनं नामाष्टविंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ পঞ্চম যুদ্ধখণ্ডত ‘শঙ্খচূড়ৰ তপস্যা, তপঃকৰণ আৰু বিবাহবৰ্ণনা’ নামৰ অষ্টাবিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 29
शूद्रो मासेन शुध्येत्तु हीति वेदानुशासनम् । न शुचिः स्त्रीजितः क्वापि चितादाहं विना पुमान्
বেদৰ বিধানে কয়—“শূদ্ৰ এক মাহত শুদ্ধ হয়।” কিন্তু যি পুৰুষ নাৰী-বিষয়ক কামনাত পৰাভূত, সি ক’তো শুচি নহয়—চিতাৰ অগ্নিত ভস্ম নোহোৱা পৰ্যন্ত।
Verse 30
न गृह्णतीच्छया तस्मात्पितरः पिण्डतर्पणम् । न गृह्णन्ति सुरास्तेन दत्तं पुष्पफलादिकम्
সেয়ে তাৰ দ্বাৰা মনৰ ইচ্ছা নথকা পিণ্ড-তৰ্পণ পিতৃগণে গ্ৰহণ নকৰে; তদ্ৰূপে দেৱতাগণেও তাৰ দিয়া পুষ্প, ফল আদি নিবেদন গ্ৰহণ নকৰে।
Verse 31
तस्य किं ज्ञानसुतपो जपहोम प्रपूजनैः । विद्यया दानतः किं वा स्त्रीभिर्यस्य मनो हृतम्
তাৰ জ্ঞান আৰু উত্তম তপস্যাৰ কি লাভ? জপ, হোম আৰু বিস্তৃত পূজাৰ কি ফল? যাৰ মন নাৰী-বিষয়ক আসক্তিয়ে হৰি লৈছে, তাৰ বিদ্যা আৰু দানেও কি উপকাৰ?
Verse 32
विद्याप्रभावज्ञानार्थं मया त्वं च परीक्षितः । कृत्वा कांतपरीक्षां वै वृणुयात्कामिनी वरम्
তোমাৰ জ্ঞানৰ সত্য শক্তি আৰু প্ৰভাৱ জানিবলৈ মই তোমাক পৰীক্ষা কৰিছোঁ। এইদৰে প্ৰিয়জনৰ যোগ্যতা বিচাৰ কৰি, নাৰীয়ে নিশ্চয় উত্তম স্বামী বাছনি কৰিব লাগে।
Verse 33
सनत्कुमार उवाच । इत्येवं प्रवदंत्यां तु तुलस्यां तत्क्षणे विधिः । तत्राजगाम संसृष्टा प्रोवाच वचनं ततः
সনৎকুমাৰ ক’লে—তুলসী এইদৰে ক’বলৈ ধৰোতেই, সেই ক্ষণতে বিধি (ব্ৰহ্মা) যথাবিধি আহ্বানিত হৈ তাত উপস্থিত হ’ল আৰু তাৰ পাছত এই বাক্য ক’লে।
Verse 34
ब्रह्मोवाच । किं करोषि शंखचूड संवादमनया सह । गांधर्वेण विवाहेन त्वमस्या ग्रहणं कुरु
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে শঙ্খচূড়, তুমি কিয় তাইৰ সৈতে ইমান দীঘলীয়া কথা পাতি আছা? গন্ধৰ্ব-বিবাহত তাইক পত্নীৰূপে গ্ৰহণ কৰি এতিয়াই পাণিগ্ৰহণ কৰা।
Verse 35
त्वं वै पुरुषरत्नं च स्त्रीरत्नं च त्वियं सती । विदग्धाया विदग्धेन संगमो गुणवान् भवेत्
তুমি নিশ্চয়েই পুৰুষৰ মাজত ৰত্ন, আৰু এই সতী নাৰীৰ মাজত ৰত্ন। বিবেকৱতী নাৰী আৰু বিবেকী পুৰুষৰ মিলন গুণৱান আৰু ফলপ্ৰদ হয়।
Verse 36
निर्विरोधं सुखं राजन् को वा त्यजति दुर्लभम् । योऽविरोधसुखत्यागी स पशुर्नात्र संशयः
হে ৰাজন, বিবাদহীন সেই দুৰ্লভ সুখ কোনে ত্যাগ কৰিব? যি এনে অবিৰোধ সুখ ত্যাগ কৰে, সেয়েই পশু—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 37
किं त्वं परीक्षसे कांतमीदृशं गुणिनं सति । देवानामसुराणां च दानवानां विमर्दकम्
হে সতী, গুণৱতী! তুমি কিয় তোমাৰ কান্তক পৰীক্ষা কৰিছা—এনে গুণৱান বীৰক, যি দেৱ, অসুৰ আৰু দানৱৰো বিমৰ্দক?
Verse 38
अनेन सार्द्धं सुचिरं विहारं कुरु सर्वदा । स्थानेस्थाने यथेच्छं च सर्वलोकेषु सुन्दरि
এওঁৰ সৈতে সদায় দীৰ্ঘকাল বিহাৰ কৰা। হে সুন্দৰী! সকলো লোকতে স্থানে স্থানে নিজৰ ইচ্ছানুসাৰে বিচৰণ কৰা।
Verse 39
अंते प्राप्स्यति गोलोके श्रीकृष्णं पुनरेव सः । चतुर्भुजं च वैकुण्ठे मृते तस्मिंस्त्वमाप्स्यसि
শেষত সি পুনৰ গ’লোকত শ্ৰীকৃষ্ণক লাভ কৰিব। আৰু তেওঁ দেহ ত্যাগ কৰিলে তুমি বৈকুণ্ঠত চতুৰ্ভুজ হৰিক প্ৰাপ্ত হ’বা।
Verse 40
सनत्कुमार उवाच । इत्येवमाशिषं दत्त्वा स्वालयं तु ययौ विधिः । गांधर्वेण विवाहेन जगृहे तां च दानवः
সনৎকুমাৰে ক’লে—এইদৰে আশীৰ্বাদ দি বিধি (ব্ৰহ্মা) নিজৰ ধামলৈ গ’ল। তাৰপিছত দানৱে গন্ধৰ্ব-বিবাহে তাইক পত্নী ৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 41
एवं विवाह्य तुलसीं पितुः स्थानं जगाम ह । स रेमे रमया सार्द्धं वासगेहे मनोरमे
এইদৰে তুলসীক বিবাহ কৰি সি পিতৃস্থানলৈ গ’ল। তাত মনোৰম বাসগৃহত ৰমা (লক্ষ্মী)ৰ সৈতে সি আনন্দেৰে ৰমিল।
Frequently Asked Questions
Śaṅkhacūḍa’s Puṣkara-austerity culminates in Brahmā granting him a boon (invincibility against the devas) and gifting the Śrīkṛṣṇakavaca, followed by the directive to marry Tulasī at Badarī.
It functions as a ritualized protection-and-victory mechanism (kavaca) that operationalizes boon-power through liturgy, indicating that dominance is mediated by sacred technologies, not merely by brute force.
Brahmā/Vidhi as boon-granter and cosmic legislator; the kavaca associated with Śrīkṛṣṇa as a protective divine potency; and the pilgrimage loci (Puṣkara, Badarī) as enacted sacred agencies shaping outcomes.