शिवतेजसः समुद्रे बालरूपप्रादुर्भावः (Śiva’s Tejas Manifesting as a Child in the Ocean)
অধ্যায় ১৪ত ব্যাস–সনৎকুমাৰ সংলাপ আগবাঢ়ে। ব্যাসে সোধে—ভালনেত্ৰ/ত্ৰিনেত্ৰৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা স্বয়ম্ভূ শিৱতেজ লৱণসমুদ্ৰত নিক্ষেপ কৰিলে কি ফল হয়? সনৎকুমাৰে কয়—সিন্ধু–গঙ্গাৰ সমুদ্ৰসঙ্গমত সেই তেজ ক্ষণতে বালৰূপে প্ৰাদুৰ্ভূত হয়। শিশুটোৰ ভয়ংকৰ ক্ৰন্দনত পৃথিৱী কঁপি উঠে, দিৱ্যলোক যেন বধিৰ হৈ স্তব্ধ হয়, আৰু লোকপালসহ সকলো প্ৰাণী আতংকিত হয়। দেবতা আৰু ঋষিসকলে এই অদ্ভুত লক্ষণ সামলাব নোৱাৰি পিতামহ, লোকগুরু, পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাৰ শৰণলৈ গৈ প্ৰণাম-স্তৱ কৰি কাৰণ আৰু উপায় বিচাৰে; পৰৱৰ্তী সমাধানৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ ब्रह्मपुत्र नमोस्तु ते । श्रुतेयमद्भुता मेऽद्य कथा शंभोर्महात्मनः
ব্যাসে ক’লে— হে সৰ্বজ্ঞ ব্ৰহ্মপুত্ৰ সনৎকুমাৰ, আপোনাক নমস্কাৰ। আজি মই মহাত্মা শম্ভু (শিৱ)ৰ এই অদ্ভুত কাহিনী শুনিলোঁ।
Verse 2
क्षिप्ते स्वतेजसि ब्रह्मन्भालनेत्रसमुद्भवे । लवणांभसि किं ताताभवत्तत्र वदाशु तत्
হে ব্ৰাহ্মণ! ভালনেত্ৰৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা সেই স্বতেজস্বী অগ্নি যেতিয়া লৱণসমুদ্ৰত নিক্ষিপ্ত হ’ল, তেতিয়া তাত কি ঘটিল, তাত? শীঘ্ৰ কোৱা।
Verse 3
सनत्कुमार उवाच । शृणु तात महाप्राज्ञ शिवलीलां महाद्भुताम् । यच्छ्रुत्वा श्रद्धया भक्तो योगिनां गतिमाप्नुयात्
সনৎকুমাৰ ক’লে—হে মহাপ্ৰাজ্ঞ তাত, শিৱৰ অতি আশ্চৰ্য লীলা শুনা। ইয়াক শ্ৰদ্ধাৰে শুনিলে ভক্তে যোগীসকলৰ পৰম গতি লাভ কৰে।
Verse 4
अथो शिवस्य तत्तेजो भालनेत्रसमुद्भवम् । क्षिप्तं च लवणाम्भोधौ सद्यो बालत्वमाप ह
তেতিয়া শিৱৰ ভাল-নেত্ৰৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা সেই তেজ লৱণসমুদ্ৰত নিক্ষিপ্ত হ’ল, আৰু তৎক্ষণাৎ ই শিশুৰূপ লাভ কৰিলে।
Verse 5
तत्र वै सिंधुगंगायाः सागरस्य च संगमे । रुरोदोच्चैस्स वै बाल सर्वलोक भयंकरः
সেই ঠাইত সিন্ধু আৰু গংগাৰ সাগৰ-সঙ্গমত সেই শিশুৱে উচ্চস্বৰে কান্দিলে; তাৰ ফলত সকলো লোক ভীত হ’ল।
Verse 6
रुदतस्तस्य शब्देन प्राकंपद्धरणी मुहुः । स्वर्गश्च सत्यलोकश्च तत्स्वनाद्बधिरीकृतः
তাৰ কান্দোনৰ শব্দত ধৰণী বাৰে বাৰে কঁপি উঠিল; আৰু সেই গর্জনত স্বৰ্গ আৰু সত্যলোকো যেন বধিৰ হৈ পৰিল।
Verse 7
बालस्य रोदनेनैव सर्वे लोकाश्च तत्रसुः । सर्वतो लोकपालाश्च विह्वलीकृतमानसाः
সেই দিৱ্য শিশুৰ কেৱল কান্দোনতেই সকলো লোক ব্যাকুল হৈ উঠিল; আৰু চাৰিওফালৰ লোকপালসকল মনত বিহ্বল আৰু বিমূঢ় হ’ল।
Verse 8
किं बहूक्तेन विप्रेन्द्र चचाल सचराचरम् । भुवनं निखिलं तात रोदनात्तच्छिशोर्विभो
আৰু কিমান ক’ম, হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ! সেই বিভু শিশুৰ কান্দোনত, হে তাত, চল-অচলসহ সমগ্ৰ ভুবন কঁপি উঠিল।
Verse 9
अथ ते व्याकुलास्सर्वे देवास्समुनयो द्रुतम् । पितामहं लोकगुरुं ब्रह्माणं शरणं ययुः
তেতিয়া সকলো দেৱতা মুনিসকলৰ সৈতে ব্যাকুল হৈ, দ্ৰুত লোকগুৰু পিতামহ ব্ৰহ্মাৰ শৰণলৈ গ’ল।
Verse 10
तत्र गत्वा च ते देवा सुनयश्च सवासवाः । प्रणम्य च सुसंस्तुत्य प्रोचुस्तं परमेष्ठिनम्
তাত গৈ সেই দেৱতাসকল, সুনয়সম্পন্নসকল আৰু ইন্দ্ৰসহ, প্ৰণাম কৰি উত্তমভাৱে স্তৱ কৰি, সেই পৰমেষ্ঠী (সৃষ্টিকৰ্তা)ক নিবেদন কৰিলে।
Verse 11
देवा ऊचुः । लोकाधीश सुराधीश भयन्नस्समुपस्थितम् । तन्नाशय महायोगिञ्जातोयं ह्यद्भुतो रवः
দেৱসকলে ক’লে—হে লোকাধীশ, হে সুৰাধীশ! আমাৰ ওপৰত ভয় আহি উপস্থিত হৈছে আৰু সন্মুখত থিয় হৈছে। হে মহাযোগী, তাক নাশ কৰা; এই আশ্চৰ্য গর্জন সত্যই উঠিছে।
Verse 12
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां ब्रह्मा लोकपितामहः । गंतुमैच्छत्ततस्तत्र किमेतदिति विस्मितः
সনৎকুমাৰে ক’লে—তেওঁলোকৰ কথা শুনি লোকপিতামহ ব্ৰহ্মা বিস্মিত হ’ল আৰু “ই কি?” বুলি ভাবি তাত যাবলৈ ইচ্ছা কৰিলে।
Verse 13
ततो ब्रह्मा सुरैस्तातावतरत्सत्यलोकतः । रसां तज्ज्ञातुमिच्छन्स समुद्रमगमत्तदा
তাৰ পাছত ব্ৰহ্মা দেৱসকলৰ সৈতে সত্যলোকৰ পৰা অৱতৰণ কৰিলে। সেই বিষয়ৰ তত্ত্ব-ৰস জানিবলৈ ইচ্ছা কৰি তেতিয়া তেওঁ সমুদ্ৰলৈ গ’ল।
Verse 14
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे जलं धरवधोपाख्याने जलंधरोत्पत्तिविवाहवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ পঞ্চম যুদ্ধখণ্ডত, জলন্ধৰ-বধোপাখ্যানৰ অন্তৰ্গত ‘জলন্ধৰৰ উৎপত্তি আৰু বিবাহবৰ্ণন’ নামৰ চতুৰ্দশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 15
आगतं विधिमालोक्य देवरूप्यथ सागरः । प्रणम्य शिरसा बालं तस्योत्संगे न्यवेशयत्
দেৱৰূপে আগত বিধাতা ব্ৰহ্মাক দেখি সাগৰে মূৰ নত কৰি প্ৰণাম কৰিলে আৰু শিশুটিক তুলি স্নিগ্ধভাৱে ব্ৰহ্মাৰ কোঁলত বহুৱালে।
Verse 16
ततो ब्रह्माब्रवीद्वाक्यं सागरं विस्मयान्वितः । जलराशे द्रुतं ब्रूहि कस्यायं शिशुरद्भुतः
তেতিয়া বিস্ময়ভৰিত ব্ৰহ্মাই সাগৰক ক’লে— “হে জলৰাশি! সোনকালে কোৱা, এই অদ্ভুত শিশুটি কাৰ?”
Verse 17
सनत्कुमार उवाच । ब्रह्मणो वाक्यमाकर्ण्य मुदितस्सागरस्तदा । प्रत्युवाच प्रजेशं स नत्वा स्तुत्वा कृतांजलिः
সনৎকুমাৰে ক’লে— ব্ৰহ্মাৰ বাক্য শুনি সাগৰ আনন্দিত হ’ল। তাৰ পাছত প্ৰজাপতিক প্ৰণাম কৰি, স্তৱ কৰি, হাত জোৰি উত্তৰ দিলে।
Verse 18
समुद्र उवाच । भो भो ब्रह्मन्मया प्राप्तो बालकोऽयमजानता । प्रभवं सिंधुगंगायामकस्मात्सर्वलोकप
সমুদ্ৰে ক’লে— হে ব্ৰাহ্মণ! মোৰ অজানিতে এই বালক মোৰ ওচৰলৈ আহি পৰিছে। সাগৰ-গঙ্গাৰ সংগমত সি হঠাতে প্ৰকাশ পাইছে— হে সৰ্বলোকপালক!
Verse 19
जातकर्मादिसंस्कारान्कुरुष्वास्य जगद्गुरो । जातकोक्तफलं सर्वं विधातर्वक्तुमर्हसि
হে জগতগুৰু! ইয়াৰ জাতকৰ্ম আদি সংস্কাৰ সম্পন্ন কৰক। আৰু হে বিধাতা ব্ৰহ্মা! নবজাতৰ বাবে কৰা এই সংস্কাৰসমূহৰ কোৱা সকলো ফল কৃপা কৰি সম্পূৰ্ণকৈ ঘোষণা কৰক।
Verse 20
सनत्कुमार उवाच । एवं वदति पाथोधौ स बालस्सागरात्मजः । ब्रह्माणमग्रहीत्कण्ठे विधुन्वंतं मुहुर्मुहुः
সনৎকুমাৰে ক’লে— সমুদ্ৰে এনেদৰে কওঁতে, সাগৰপুত্ৰ সেই বালকে ব্ৰহ্মাৰ কণ্ঠ ধৰি, বাৰে বাৰে জোৰে জোকাৰি দিলে।
Verse 21
विधूननं च तस्यैवं सर्वलोककृतो विधेः । पीडितस्य च कालेय नेत्राभ्यामगमज्जलम्
এনেদৰে সৰ্বলোকস্ৰষ্টা বিধাতা ব্ৰহ্মা কঁপাই দিয়া হ’ল আৰু তেওঁ ব্যাকুল হ’ল। আৰু পীড়িত কালেয় দানৱৰ দুয়োটা চকুৰ পৰা জল (অশ্ৰু) ওলাল।
Verse 22
कराभ्यामब्धिजातस्य तत्सुतस्य महौजसः । कथंचिन्मुक्तकण्ठस्तु ब्रह्मा प्रोवाच सादरम्
সেই মহাতেজস্বী সাগৰজাত পুত্ৰৰ দুয়োটা হাতৰ পৰা ব্ৰহ্মাই কোনো মতে নিজৰ কণ্ঠ মুকলি কৰিলে। কণ্ঠ মুক্ত হোৱামাত্ৰ ব্ৰহ্মাই সশ্ৰদ্ধভাৱে ক’লে।
Verse 23
ब्रह्मोवाच । शृणु सागर वक्ष्यामि तवास्य तनयस्य हि । जातकोक्तफलं सर्वं समाधानरतः खलु
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে সাগৰ, শুনা; তোমাৰ এই পুত্ৰৰ জন্মলক্ষণত কোৱা সকলো ফল মই নিশ্চয়কৈ, স্পষ্ট আৰু সুস্থিত সমাধান-ভাবৰে ক’ম।
Verse 24
नेत्राभ्यां विधृतं यस्मादनेनैव जलं मम । तस्माज्जलंधरेतीह ख्यातो नाम्ना भवत्वसौ
যিহেতু এইজনে নিজৰ নয়নদ্বাৰাই মোৰ জল ধৰি ৰখাইছে, সেয়ে ই ইয়াত ‘জলন্ধৰ’ নামে খ্যাত হওক।
Verse 25
अधुनैवैष तरुणस्सर्वशास्त्रार्थपारगः । महापराक्रमो धीरो योद्धा च रणदुर्मदः
এতিয়াই এই যুৱক সকলো শাস্ত্ৰাৰ্থত পাৰদৰ্শী। সি মহাপৰাক্ৰমী, ধীৰ, সাহসী যোদ্ধা; ৰণমধ্যত নিৰ্ভীক আৰু দমন নোহোৱা আত্মবিশ্বাসে দীপ্ত।
Verse 26
भविष्यति च गंभीरस्त्वं यथा समरे गुहः । सर्वजेता च संग्रामे सर्वसंपद्विराजितः
তুমি ভৱিষ্যতে গম্ভীৰ আৰু দৃঢ়-সংকল্পী হ’বা—যেনেকৈ ৰণত গুহ (কাৰ্ত্তিকেয়)। সমৰত তুমি সৰ্বজয়ী হ’বা আৰু সৰ্ব সম্পদ আৰু শ্ৰীৰে অলংকৃত হৈ দীপ্তিমান হ’বা।
Verse 27
दैत्यानामधिपो बालः सर्वेषां च भविष्यति । विष्णोरपि भवेज्जेता न कुत श्चित्पराभवः
সেই বাল দানৱ-দৈত্যসকলৰ অধিপতি হ’ব আৰু সকলোৰে মাজত শ্ৰেষ্ঠ হ’ব। সি বিষ্ণুকো জয় কৰিব; কোনো দিশৰ পৰা তাৰ পৰাজয় নহ’ব।
Verse 28
अवध्यस्सर्वभूतानां विना रुद्रं भविष्यति । यत एष समुद्भूतस्तत्रेदानीं गमिष्यति
ৰুদ্ৰ বিনা সি সকলো জীৱৰ বাবে অবধ্য হৈ পৰিব। যি উৎসৰ পৰা সি উদ্ভূত হৈছে, এতিয়া সি পুনৰ সেই ঠাইলৈকে যাব।
Verse 29
पतिव्रतास्य भविता पत्नी सौभाग्यवर्द्धिनी । सर्वाङ्गसुन्दरी रम्या प्रियवाक्छीलसागरा
তাই পতিব্ৰতা, শুচিশীলা পত্নী হ’ব, যিয়ে স্বামীৰ সৌভাগ্য বৃদ্ধি কৰে। সৰ্বাঙ্গসুন্দৰী আৰু মনোহৰা, তাই মধুৰ বাক্য আৰু সদাচাৰৰ সাগৰসম হ’ব।
Verse 30
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा शुक्रमाहूय राज्ये तं चाभ्यषेचयत् । आमंत्र्य सरितान्नाथं ब्रह्मांतर्द्धानमन्वगात्
সনৎকুমাৰে ক’লে—এইদৰে কৈ ব্ৰহ্মাই শুক্ৰক আহ্বান কৰি ৰাজ্যপদত অভিষেক কৰিলে। তাৰ পাছত সৰিতানাথক বিদায় দি ব্ৰহ্মা অন্তর্ধান হ’ল।
Verse 31
अथ तद्दर्शनोत्फुल्लनयनस्सागरस्तदा । तमात्मजं समादाय स्वगेहमगमन्मुदा
তাৰ পাছত তাক দেখি আনন্দত ফুলি উঠা নয়নযুক্ত সাগৰে নিজৰ পুত্ৰক কোলাত লৈ হৰ্ষভৰে নিজৰ ঘৰলৈ গ’ল।
Verse 32
अपोषयन्महोपायैस्स्वबालं मुदितात्मकः । सर्वांगसुन्दरं रम्यं महाद्भुतसुतेजसम्
আনন্দিত অন্তৰে সি উৎকৃষ্ট উপায়ে নিজৰ শিশুক লালন-পালন কৰিলে—যি সৰ্বাঙ্গসুন্দৰ, মনোহৰ আৰু মহা-অদ্ভুত শুভ তেজে দীপ্ত আছিল।
Verse 33
अथाम्बुधिस्समाहूय कालनेमिं महासुरम् । वृन्दाभिधां सुतां तस्य तद्भार्यार्थमयाचत
তেতিয়া অম্বুধিয়ে মহাসুৰ কালনেমিক মাতি, তেওঁৰ ‘বৃন্দা’ নামৰ কন্যাক পত্নীৰূপে বিচাৰিলে।
Verse 34
कालनेम्यसुरो वीरोऽसुराणां प्रवरस्सुधीः । साधु येनेम्बुधेर्याञ्चां स्वकर्मनिपुणो मुने
হে মুনি! বীৰ অসুৰ কালনেমি অসুৰসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ আৰু প্ৰাজ্ঞ আছিল; নিজ কৌশলত নিপুণ হৈ অম্বুধিৰ যাচনাক যথাযথভাৱে গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 35
जलंधराय वीराय सागरप्रभवाय च । ददौ ब्रह्मविधानेन स्वसुतां प्राणवल्लभाम्
সাগৰসম্ভৱ বীৰ জলন্ধৰক ব্রহ্মাৰ বিধান আৰু নিৰ্ধাৰিত আচাৰ অনুসাৰে তেওঁ নিজৰ প্ৰাণপ্ৰিয় কন্যাক বিবাহত দান কৰিলে।
Verse 36
तदोत्सवो महानासीद्विवाहे च तयोस्तदा । सुखं प्रापुर्नदा नद्योऽसुराश्चैवाखिला मुने
হে মুনি! তেতিয়া তেওঁলোকৰ বিবাহোৎসৱ অতি মহান হ’ল; নদ-নদী আৰু সমগ্ৰ অসুৰগণেও সুখ লাভ কৰিলে।
Verse 37
समुद्रोऽति सुखं प्राप सुतं दृष्ट्वा हि सस्त्रियम् । दानं ददौ द्विजातिभ्योऽप्यन्येभ्यश्च यथाविधि
পুত্ৰক বধূসহ দেখি সমুদ্ৰে অপাৰ আনন্দ পালে; তাৰ পাছত বিধি অনুসাৰে দ্বিজসকলক আৰু অন্যসকলকো দান দিলে।
Verse 38
ये देवैर्निर्जिताः पूर्वं दैत्याः पाताल संस्थिताः । ते हि भूमंडलं याता निर्भयास्तमुपाश्रिताः
যিসকল দৈত্য পূৰ্বতে দেৱসকলৰ দ্বাৰা পৰাজিত হৈ পাতালত বাস কৰিছিল, সিহঁতে ভূ-মণ্ডললৈ আহিল; নিৰ্ভয়ে হৈ সিহঁতে তেওঁৰেই শৰণ ল’লে।
Verse 39
ते कालनेमिप्रमुखास्ततोऽसुरास्तस्मै सुतां सिंधुसुताय दत्त्वा । बभूवुरत्यन्तमुदान्विता हि तमाश्रिता देव विनिर्जयाय
তেতিয়া কালনেমি প্ৰমুখ অসুৰসকলে সিন্ধুপুত্ৰক নিজৰ কন্যা বিবাহত দি অতি উল্লসিত হ’ল; হে দেৱ, দেৱসকলৰ সম্পূৰ্ণ পৰাজয়ৰ বাবে সিহঁতে তেওঁৰেই শৰণ ল’লে।
Verse 40
स चापि वीरोम्बुधिबालकोऽसौ जलंधराख्योऽसुरवीरवीरः । संप्राप्य भार्यामतिसुन्दरी वशी चकार राज्यं हि कविप्रभावात्
সাগৰপুত্ৰ সেই বীৰ ‘জলন্ধৰ’ নামে খ্যাত, অসুৰবীৰসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ আছিল। অতি সুন্দৰী পত্নী লাভ কৰি, কবি (শুক্ৰ)ৰ প্ৰভাৱত সি ৰাজ্য বশ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
Śiva’s tejas, born of the bhālanetra (third-eye/forehead), is cast into the salt ocean and immediately assumes a child-form whose cry shakes the worlds, prompting devas and sages to seek Brahmā’s guidance.
The episode encodes tejas as Śiva’s self-manifesting power: when projected into the phenomenal field (the ocean), it becomes a tangible form that destabilizes ordinary cosmic functioning, forcing recognition of Śiva’s transcendent agency beyond routine divine governance.
A theophany of tejas (bhālanetra-samudbhava) taking bālarūpa (child-form), accompanied by a world-shaking nāda/cry that affects earth and higher lokas, and triggers a collective response from devas, munis, and lokapālas.