शिवदूतेन युद्धनिश्चयः तथा देवदानवयुद्धारम्भः (Śiva’s Envoy and the Commencement of the Deva–Dānava War)
অধ্যায় ৩৬ত সনৎকুমাৰে বৰ্ণনা কৰে—শিৱদূতে শঙ্খচূড়ৰ ওচৰত শিৱৰ বাৰ্তা সম্পূৰ্ণ বিৱৰণসহ দৃঢ় সংকল্পেৰে জনায়। সেয়া শুনি পৰাক্ৰমী দানৱৰাজ শঙ্খচূড়ে স্বেচ্ছায় যুদ্ধ গ্ৰহণ কৰি, মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে বাহনত আৰোহন কৰি শংকৰৰ বিৰুদ্ধে সেনাক যুদ্ধৰ আদেশ দিয়ে। আনফালে শিৱেও দেৱতাসকলৰ সৈতে নিজৰ সেনা তৎক্ষণাৎ সংগঠিত কৰি, স্বয়ং লীলাভাৱে যুদ্ধলৈ সাজু হয়। তেতিয়াই যুদ্ধ আৰম্ভ হয়—বাদ্যনাদ, কোলাহল আৰু বীৰনাদ ৰণভূমিত বিস্তাৰিত হয়। তাৰ পাছত ধৰ্মানুসাৰে দেৱ-দানৱৰ যুগল যুদ্ধসমূহ বৰ্ণিত: ইন্দ্ৰ–বৃষপৰ্বা, সূৰ্য–বিপ্ৰচিত্তি, বিষ্ণু–দম্ভ, কাল–কালাসুৰ, অগ্নি–গোকৰ্ণ, কুবেৰ–কালকেয়, বিশ্বকৰ্মা–মায়া, মৃত্যু–ভয়ংকৰ, যম–সংহাৰ, বৰুণ–কালম্বিকা, বায়ু–চঞ্চল, বুধ–ঘটপৃষ্ঠ, শনৈশ্চৰ–ৰক্তাক্ষ আদি।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । स दूतस्तत्र गत्वा च शिववाक्यं जगाद ह । सविस्तरं यथार्थं च निश्चयं तस्य तत्त्वतः
সনৎকুমাৰ ক’লে—সেই দূত তাতে গৈ শিৱৰ বাক্য ক’লে; বিস্তাৰে, যথাৰ্থভাৱে, আৰু তত্ত্ব অনুসাৰে শিৱৰ স্থিৰ নिश्चয় প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 2
तच्छुत्वा शंखचूडोऽसौ दानवेन्द्रः प्रतापवान् । अंगीचकार सुप्रीत्या रणमेव स दानवः
সেয়া শুনি প্ৰতাপৱান দানৱেন্দ্ৰ শঙ্খচূড়ে অতি আনন্দে যুদ্ধকেই গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 3
समारुरोह यानं च सहामात्यैश्च सत्वरः । आदिदेश स्वसैन्यं च युद्धार्थं शंकरेण च
সি মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে তৎক্ষণাৎ নিজৰ ৰথত আৰোহণ কৰিলে আৰু শংকৰৰ আজ্ঞা-অনুমোদনে যুদ্ধাৰ্থে নিজৰ সৈন্যক আগবাঢ়িবলৈ আদেশ দিলে।
Verse 4
शिवस्स्वसैन्यं देवांश्च प्रेरयामास सत्वरः । स्वयमप्यखिलेशोपि सन्नद्धोभूच्च लीलया
শিৱে সত্বৰে নিজৰ সৈন্য আৰু দেৱসকলক প্ৰেৰণা দিলে; আৰু স্বয়ংও—অখিলেশ্বৰ হৈয়ো—লীলাভাৱে সন্নদ্ধ হ’ল।
Verse 5
युद्धारंभो बभूवाशु नेदुर्वाद्यानि भूरिशः । कोलाहलश्च संजातो वीरशब्दस्तथैव च
যুদ্ধ তৎক্ষণাৎ আৰম্ভ হ’ল। বহু বাদ্য নিনাদিত হ’ল; মহা কোলাহল উঠিল আৰু বীৰসকলৰ গর্জনো ধ্বনিত হ’ল।
Verse 6
देवदानवयोर्युद्धं स्परमभून्मुने । धर्मतो युयुधे तत्र देवदानवयोर्गणः
হে মুনি, দেৱ আৰু দানৱৰ মাজত ভয়ংকৰ যুদ্ধ উদ্ভৱ হ’ল। তথাপি তাত দেৱ-দানৱ উভয় পক্ষৰ গণ ধৰ্মানুসাৰে, নিয়ম-মৰ্যাদা মানি যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 7
स्वयं महेन्द्रो युयुधे सार्धं च वृषपर्वणा । भास्करो युयुधे विप्रचित्तिना सह धर्मतः
স্বয়ং মহেন্দ্ৰ (ইন্দ্ৰ) বৃষপৰ্বাৰ সৈতে একেলগে যুদ্ধ কৰিলে; আৰু ভাস্কৰ (সূৰ্য) বিপ্ৰচিত্তিৰ সৈতে—দুয়ো ধাৰ্মিক যুদ্ধনীতি অনুসৰি যুঁজিলে।
Verse 8
दंभेन सह विष्णुश्च चकार परमं रणम् । कालासुरेण कालश्च गोकर्णेन हुताशनः
বিষ্ণুৱে দম্ভৰ সৈতে অতি ঘোৰ ৰণ কৰিলে। কালয়ে কালাসুৰৰ সৈতে, আৰু হুতাশন (অগ্নি) গোকৰ্ণৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 9
कुबेरः कालकेयेन विश्वकर्मा मयेन च । भयंकरेण मृत्युश्च संहारेण यमस्तथा
কুবেৰক কালকেয়, বিশ্বকৰ্মাক ময়; মৃত্যুক ভয়ংকৰ আৰু যমক সংহাৰ—যুদ্ধত নিজ নিজ প্ৰতিদ্বন্দ্বীয়ে ৰোধ কৰি ধৰিলে।
Verse 10
कालम्बिकेन वरुणश्चंचलेन समीरणः । बुधश्च घटपृष्ठेन रक्ताक्षेण शनैश्चरः
বৰুণ কালম্বিকত, সমীৰণ চঞ্চলত; বুধ ঘটপৃষ্ঠত আৰু শনৈশ্চৰ ৰক্তাক্ষত—নিজ নিজ বাহনসহ যুদ্ধবিন্যাসত অৱস্থান ল’লে।
Verse 11
जयन्तो रत्नसारेण वसवो वर्चसां गणैः । अश्विनौ दीप्तिमद्भ्यां च धूम्रेण नलकूबरः
জয়ন্ত ৰত্নসাৰৰ সৈতে আগবাঢ়িল। বসুগণ তেজস্বীসকলৰ দলসহ উপস্থিত হ’ল। অশ্বিনী-কুমাৰদ্বয়ো দীপ্তিমান বাহিনী লৈ আহিল, আৰু ধূম্ৰৰ সৈতে নলকূবৰো আহি যোগ দিল।
Verse 12
धुरंधरेण धर्मश्च गणकाक्षेण मंगलः । शोभाकरेण वैश्वानः पिपिटेन च मन्मथः
ধুৰন্ধৰৰ সৈতে ধৰ্ম আহিল; গণকাক্ষৰ সৈতে মঙ্গল আহিল। শোভাকৰৰ সৈতে বৈশ্বান (অগ্নিতত্ত্ব) আহিল, আৰু পিপিটৰ সৈতে মন্মথো উপস্থিত হ’ল।
Verse 13
गोकामुखेन चूर्णेन खड्गनाम्नाऽसुरेण च । धूम्रेण संहलेनापि विश्वेन च प्रतापिना
গোকামুখ, চূৰ্ণ, খড়্গনামা অসুৰ, ধূম্ৰ, সংহল আৰু প্ৰতাপী বিশ্ব—এৰাও অন্য মহাবলী অসুৰ; গৰ্ব আৰু ৰণশক্তিত জ্বলি উঠিছিল।
Verse 14
पलाशेन द्वादशाऽर्का युयुधुर्धर्मतः परे । असुरैरमरास्सार्द्धं शिवसाहाय्यशालिनः
তেতিয়া ধৰ্মসন্মত যুদ্ধক্ৰমত দ্বাদশ আদিত্যই পলাশ অস্ত্ৰে যুদ্ধ কৰিলে। আৰু দেৱগণ—প্ৰভু শিৱৰ সহায়ে সমৃদ্ধ—একত্ৰ হৈ অসুৰসকলৰ বিৰুদ্ধে মুখামুখি হ’ল।
Verse 15
एकादश महारुद्राश्चैकादशभयंकरैः । असुरैर्युयुधुर्वीरैर्मैहाबलपराक्रमैः
তাৰ পিছত একাদশ মহাৰুদ্ৰই একাদশ ভয়ংকৰ অসুৰবীৰৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে—সিহঁত মহাবল আৰু পৰাক্ৰমত অতি দুৰ্জয় আছিল।
Verse 16
महामणिश्च युयुधे चोग्रचंडादिभिस्सह । राहुणा सह चन्द्रश्च जीवः शुक्रेण धर्मतः
মহামণি উগ্ৰচণ্ড আদি সকলৰ সৈতে একেলগে যুদ্ধ কৰিলে। চন্দ্ৰ ৰাহুৰ সৈতে, আৰু জীৱ শুক্ৰৰ সৈতে—ধৰ্ম অনুসাৰে নিজ নিজ পক্ষ অনুযায়ী লড়িলে।
Verse 17
नन्दीश्वरादयस्सर्वे दानवप्रवरैस्सह । युयुधुश्च महायुद्धे नोक्ता विस्तरतः पृथक्
নন্দীশ্বৰ আদি শিৱগণৰ সকলো নেতা দানৱপ্ৰৱৰসকলৰ সৈতে সেই মহাযুদ্ধত যুদ্ধ কৰিলে; কিন্তু তেওঁলোকৰ সংঘৰ্ষ পৃথকে বিস্তাৰে কোৱা হোৱা নাই।
Verse 18
वटमूले तदा शंभुस्तस्थौ काल्याः सुतेन च । सर्वे च युयुधुस्सैन्यसमूहास्सततं मुने
তেতিয়া শম্ভু বটগছৰ মূলে কালীপুত্ৰৰ সৈতে থিয় হৈ ৰ’ল। হে মুনি, সকলো সৈন্যসমূহ অবিৰাম যুদ্ধ কৰি থাকিল।
Verse 19
रत्नसिंहासने रम्ये कोटिदानवसंयुतः । उवास शंखचूडश्च रत्नभूषणभूषितः
ৰত্নাভৰণে বিভূষিত শঙ্খচূড় মনোৰম ৰত্নসিংহাসনত উপবিষ্ট হ’ল। তাৰ চাৰিওফালে কোটি কোটি দানৱ-যোদ্ধা পৰিবেষ্টিত আছিল।
Verse 20
महायुद्धो बभूवाथ देवासुरविमर्दनः । नानायुधानि दिव्यानि चलंतिस्म महामृधे
তাৰ পাছত দেৱ আৰু অসুৰ—উভয়কে মর্দন কৰা মহাযুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল। সেই মহাসংগ্ৰামত নানাবিধ দিব্য অস্ত্ৰ ঘূৰি চলিবলৈ ধৰিলে।
Verse 21
गदर्ष्टिपट्टिशाश्चक्रभुशुंडिप्रासमुद्गराः । निस्त्रिंशभल्लपरिघाः शक्त्युन्मुखपरश्वधाः
গদা, দণ্ড, ভালে, চক্ৰাস্ত্ৰ, ভূশুণ্ডী নিক্ষেপাস্ত্ৰ, প্ৰাস আৰু মুদ্গৰ; তৰোৱাল, বাণ, পৰিঘ, শক্তি আৰু ওপৰলৈ তোলা পৰশু—সেই যুদ্ধত চাৰিওফালে এনে অস্ত্ৰ দোলাই আছিল।
Verse 22
शरतोमरखड्गाश्च शतघ्न्यश्च सहस्रशः । भिंदिपालादयश्चान्ये वीरहस्तेषु शोभिताः
শৰ, তোমৰ আৰু খড়্গ, আৰু সহস্ৰ সহস্ৰ শতঘ্নী; ভিন্দিপাল আদি অন্য অস্ত্ৰসমূহো বীৰসকলৰ হাতত দীপ্ত হৈ শোভা পাইছিল।
Verse 23
शिरांसि चिच्छिदुश्चैभिर्वीरास्तत्र महो त्सवाः । वीराणामुभयोश्चैव सैन्ययोर्गर्जतो रणे
সেই ৰণাঙ্গনত বীৰ যোদ্ধাসকলে মহোৎসৱৰ দৰে উল্লসিত হৈ অস্ত্ৰেৰে শিৰচ্ছেদ কৰিলে। উভয় পক্ষৰ বীৰসেনাই যুদ্ধমধ্যে ঘোৰ গর্জনে আকাশ কঁপালে।
Verse 24
गजास्तुरंगा बहवः स्यन्दनाश्च पदातयः । सारोहवाहा विविधास्तत्रासन् सुविखंडिताः
তাত বহু হাতী আৰু ঘোঁৰা, ৰথ আৰু পদাতিক—তেওঁলোকৰ আৰোহী আৰু নানা বাহনসহ—যুদ্ধত সম্পূৰ্ণৰূপে চিন্নভিন্ন হৈ পৰি আছিল।
Verse 25
निकृत्तबाहूरुकरकटिकर्णयुगांघ्रयः । संछिन्नध्वजबाणासितनुत्र वरभूषणाः
তেওঁলোকৰ বাহু, উৰু, কৰ, কটি, কাণৰ যুগল আৰু পদ কাটি পেলোৱা হৈছিল; ধ্বজা, বাণ, অসি আৰু বর্ম ভাঙি গৈছিল—তেওঁলোকৰ শ্ৰেষ্ঠ অলংকাৰো চিন্নভিন্ন হৈছিল।
Verse 26
समुद्धतकिरीटैश्च शिरोभिस्सह कुंडलैः । संरंभनष्टैरास्तीर्णा बभौ भूः करभोरुभिः
উখলোৱা কিৰীট আৰু কাণৰ কুণ্ডলসহ ছিন্ন মূৰ, লগতে যুদ্ধ-উন্মাদনাত চূৰ্ণ হোৱা বলৱান উৰুৰে ভূমি সৰ্বত্ৰ আচ্ছাদিত হৈ উঠিল।
Verse 27
महाभुजैस्साभरणैस्संछिन्नैस्सायुधैस्तथा । अंगैरन्यैश्च सहसा पटलैर्वा ससारघैः
তাৰ পিছত মুহূর্ততে অলংকাৰসহ আৰু অস্ত্ৰধাৰী ছিন্ন মহাবাহুৰ গুচ্ছ, আন অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গসহ, ঘন গুচ্ছৰ দৰে পসৰি কূঁপে কূঁপে পৰি গ’ল।
Verse 28
मृधे भटाः प्रधावंतः कबंधान् स्वशिरोक्षिभिः । पश्यंतस्तत्र चोत्पेतुरुद्यतायुधसद्भुजैः
যুদ্ধত দৌৰি থকা ভটসকলে তাত নিজৰেই ছিন্ন মূৰ আৰু চকুসহ ধড় দেখিলে; আৰু সেই ধড়বোৰো শক্ত বাহুত অস্ত্ৰ উঁচাই সেই একে ক্ষেত্ৰতে পুনৰ জঁপিয়াই উঠিল।
Verse 29
वल्गंतोऽतितरां वीरा युयुधुश्च परस्परम् । शस्त्रास्त्रैर्विविधैस्तत्र महाबलपराक्रमाः
তাত মহাবল আৰু পৰাক্ৰমশালী বীৰসকলে অতি উদ্দীপনাৰে জঁপিয়াই পৰস্পৰে যুদ্ধ কৰিলে; আৰু নানাবিধ শস্ত্ৰাস্ত্ৰে একে-আনক প্ৰহাৰ কৰি থাকিল।
Verse 30
केचित्स्वर्णमुखैर्बाणैर्विनिहत्य भटान्मृधे । व्यनदन् वीरसन्नादं सतोया इव तोयदाः
কিছুমান যোদ্ধাই সোণালী মুখযুক্ত বাণে যুদ্ধত ভটসকলক নিধন কৰি, বীৰ-সন্নাদে গর্জন কৰিলে—যেন পানীৰে ভৰা মেঘ গম্ভীৰকৈ গর্জে।
Verse 31
सर्वतश्शरकूटेन वीरस्सरथसारथिम् । वीरं संछादयामास प्रावृट्सूर्यमिवांबुदः
সেই পৰাক্ৰমী বীৰে চাৰিওফালৰ পৰা তীৰৰ ঘন বৰ্ষাৰে ৰথ আৰু সাৰথিসহ বীৰজনক সম্পূৰ্ণ আচ্ছাদিত কৰিলে—যেনেকৈ বৰ্ষাকালত মেঘে সূৰ্যক ঢাকি দিয়ে।
Verse 32
अन्योन्यमभिसंसृत्य युयुधुर्द्वन्द्वयोधिनः । आह्वयंतो विशंतोऽग्रे क्षिपंतो मर्मभिर्मिथः
দ্বন্দ্বযোদ্ধাসকলে পৰস্পৰ ওচৰলৈ আহি যুঁজিলে—উচ্চস্বৰে আহ্বান কৰি, অগ্ৰভাগত সোমাই, একে অন্যৰ মর্মস্থানত বাৰে বাৰে আঘাত কৰিলে।
Verse 33
सर्वतो वीरसंघाश्च नानाबाहुध्वजायुधाः । व्यदृश्यंत महासंख्ये कुर्वंतः सिंहसंरवम्
সেই মহাযুদ্ধত চাৰিওফালে বীৰসঙ্ঘ দেখা গ’ল—নানাবিধ ধ্বজ আৰু অস্ত্ৰ-আয়ুধ ধৰি, সিংহনাদৰ দৰে গর্জন কৰি।
Verse 34
महारवान्स्वशंखांश्च विदध्मुर्वै पृथक् पृथक् । वल्गनं चक्रिरे तत्र महावीराः प्रहर्षिताः
মহানাদ কৰি তাতে প্ৰতিজন মহাবীৰে নিজৰ নিজৰ শঙ্খ পৃথক পৃথককৈ ফুঁকল; আৰু হর্ষে ভৰি ৰণভূমিত উদ্দীপিত বীৰ-প্ৰদৰ্শন কৰিলে।
Verse 35
एवं चिरतरं कालं देवदानवयोर्महत् । बभूव युद्धं विकटं करालं वीरहर्षदम्
এইদৰে অতি দীঘল সময় ধৰি দেৱতা আৰু দানৱসকলৰ মাজত মহাযুদ্ধ চলি থাকিল—ভয়ংকৰ, বিকট, কৰাল ৰূপধাৰী আৰু বীৰসকলৰ হর্ষবর্ধক।
Verse 36
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडवधे परस्परयुद्धवर्णनं नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ পঞ্চম যুদ্ধখণ্ডত, শঙ্খচূড়বধ প্ৰসঙ্গৰ অন্তৰ্গত ‘পৰস্পৰ যুদ্ধবৰ্ণন’ নামৰ ছত্রিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
Śiva’s envoy delivers a decisive message to Śaṃkhacūḍa, who accepts war; Śiva and the devas mobilize, and the deva–dānava battle formally begins with paired duels.
The repeated “dharmataḥ” frames warfare as subordinated to cosmic law; the roster of matchups functions as a cosmological taxonomy where divine powers confront disruptive forces, under Śiva’s overarching sovereignty.
Śiva as akhileśa acting in līlā (effortless readiness), and multiple devas as functional manifestations—Kāla (time), Mṛtyu (death), Yama (restraint/judgment), Agni (fire), Kubera (wealth), Vāyu (wind), Varuṇa (waters), etc.—each opposed by a named dānava.