शिवदूतस्य शङ्खचूडकुलप्रवेशः — The Śiva-Envoy’s Entry into Śaṅkhacūḍa’s City
এই অধ্যায়ত সনৎকুমাৰে বৰ্ণনা কৰে যে দেৱতাসকলৰ ইচ্ছা আৰু গাঢ় হৈ অহা কালধৰ্ম অনুসৰি মহেশ্বৰে শঙ্খচূড়ৰ বধ সাধনৰ সংকল্প কৰিলে। শিৱে পুষ্পদন্ত নামৰ নিজৰ দূতক শীঘ্ৰে শঙ্খচূড়ৰ ওচৰলৈ পঠিয়ালে। প্ৰভুৰ আজ্ঞাবলে দূত অসুৰ-নগৰীত উপস্থিত হয়—যাৰ ঐশ্বৰ্য ইন্দ্ৰপুৰীকো অতিক্ৰম কৰে আৰু কুবেৰধামতকৈও অধিক দীপ্ত। নগৰত প্ৰৱেশ কৰি সি দ্বাদশ দ্বাৰবিশিষ্ট, দ্বাৰপালদ্বাৰা ৰক্ষিত ৰাজপ্ৰাসাদ দেখে; নিৰ্ভয়ে নিজৰ উদ্দেশ্য জনোৱাত তাক ভিতৰলৈ যাবলৈ অনুমতি দিয়া হয়, তাতে সি বিস্তৃত আৰু সুসজ্জিত অন্তৰ্ভাগ লক্ষ্য কৰে। তাৰ পিছত ৰত্নাসনত অধিষ্ঠিত শঙ্খচূড়ক দানৱেন্দ্ৰসকলৰ মাজত আৰু বিপুল সশস্ত্ৰ বাহিনীৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত দেখি দূত বিস্মিত হয়। পুষ্পদন্তে ৰজাক বিধিপূৰ্বক সম্বোধন কৰি নিজকে শিৱদূত বুলি পৰিচয় দি শংকৰৰ বাৰ্তা নিবেদন কৰে; ইয়াৰ দ্বাৰা আগলৈ দৌত্যসংবাদ আৰু যুদ্ধৰ উত্তেজনা গঢ় লৈ উঠে।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । अथेशानो महारुद्रो दुष्टकालस्सतांगतिः । शंखचूडवधं चित्ते निश्चिकाय सुरेच्छया
সনৎকুমাৰে ক’লে—তেতিয়া ঈশান, মহাৰুদ্ৰ—দুষ্টৰ দণ্ডদাতা আৰু সৎজনৰ আশ্ৰয়—দেৱতাসকলৰ ইচ্ছা অনুসাৰে মনতে শঙ্খচূড়-বধৰ সংকল্প কৰিলে।
Verse 2
दूतं कृत्वा चित्ररथं गंधर्वेश्वरमीप्सितम् । शीघ्रं प्रस्थापयामास शंखचूडांतिके मुदा
ইচ্ছিত গন্ধৰ্বেশ্বৰ চিত্ৰৰথক দূত কৰি, তেওঁ আনন্দেৰে তাক শীঘ্ৰে শঙ্খচূড়ৰ ওচৰলৈ পঠিয়ালে।
Verse 3
सर्वेश्वराज्ञया दूतो ययौ तन्नगरं च सः । महेन्द्रनगरोत्कृष्टं कुबेरभवनाधिकम्
সৰ্বেশ্বৰৰ আজ্ঞাৰে সেই দূত সেই নগৰলৈ গ’ল—যি মহেন্দ্ৰনগৰতকৈও উৎকৃষ্ট আৰু কুবেৰভৱনতকৈও অধিক ঐশ্বৰ্যশালী আছিল।
Verse 4
गत्वा ददर्श तन्मध्ये शंखचूडालयं वरम् । राजितं द्वादशैर्द्वारैर्द्वारपालसमन्वितम्
তাত গৈ সি তাৰ মাজভাগত শঙ্খচূড়ৰ অতি শোভাময় প্ৰাসাদ দেখিলে—দ্বাদশ দুৱাৰেৰে অলংকৃত আৰু দুৱাৰপালসকলৰে সৈতে যুক্ত।
Verse 5
स दृष्ट्वा पुष्पदन्तस्तु वरं द्वारं ददर्श सः । कथयामास वृत्तांतं द्वारपालाय निर्भयः
সেয়া দেখি পুষ্পদন্তে সেই শ্ৰেষ্ঠ দ্বাৰখন দেখিলে; আৰু নিৰ্ভয়ে দ্বাৰপালক ঘটিত সকলো বৃত্তান্ত ক’লে।
Verse 6
अतिक्रम्य च तद्द्वारं जगामाभ्यंतरे मुदा । अतीव सुन्दरं रम्यं विस्तीर्णं समलंकृतम्
সেই দ্বাৰ অতিক্ৰম কৰি সি আনন্দে ভিতৰলৈ গ’ল; আৰু অতি সুন্দৰ, ৰমণীয়, বিস্তৃত আৰু সু-অলংকৃত অন্তৰ্ভাগ দেখিলে।
Verse 7
स गत्वा शंखचूडं तं ददर्श दनुजाधिपम् । वीरमंडल मध्यस्थं रत्नसिंहासनस्थितम्
তাত গৈ সি দনুজাধিপ শঙ্খচূড়ক দেখিলে—বীৰমণ্ডলৰ মাজত অৱস্থিত, ৰত্নসিংহাসনত আসীন।
Verse 8
दानवेन्द्रैः परिवृतं सेवितं च त्रिकोटिभिः । शतः कोटिभिरन्यैश्च भ्रमद्भिश्शस्त्रपाणिभिः
তেওঁ দানৱেন্দ্ৰসকলৰ দ্বাৰা পৰিবৃত আছিল; ত্ৰিকোটি যোদ্ধাই তেওঁক সেৱা কৰিছিল, আৰু আন শতিকোটি—হাতত অস্ত্ৰ লৈ চাৰিওফালে ভ্ৰমণ কৰি আছিল।
Verse 9
एवंभूतं च तं दृष्ट्वा पुष्पदंतस्सविस्मयः । उवाच रणवृत्तांतं यदुक्तं शंकरेण च
তেওঁক সেই অসাধাৰণ অৱস্থাত দেখি পুষ্পদন্ত বিস্ময়ে ভৰি পৰিল আৰু শংকৰ (শিৱ) যিদৰে কৈছিল, তেনেদৰেই সম্পূৰ্ণ যুদ্ধবৃত্তান্ত বৰ্ণনা কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 10
पुष्पदंत उवाच । राजेन्द्र शिवदूतोऽहं पुष्पदंताभिधः प्रभो । यदुक्तं शंकरेणैव तच्छृणु त्वं ब्रवीमि ते
পুষ্পদন্ত ক’লে—হে ৰাজেন্দ্ৰ, হে প্ৰভু, মই শিৱৰ দূত; মোৰ নাম পুষ্পদন্ত। শংকৰে যি কৈছে সেয়া শুনা—সেই কথাই মই তোমাক ক’ম।
Verse 11
शिव उवाच । राज्यं देहि च देवानामधिकारं हि सांप्रतम् । नोचेत्कुरु रणं सार्द्धं परेण च मया सताम्
শিৱে ক’লে—দেৱতাসকলক ৰাজ্য ঘূৰাই দিয়া; এই সময়ত তেওঁলোকৰ অধিকাৰেই ন্যায়। নচেৎ তোমাৰ পৰম সহায়কৰ সৈতে যুদ্ধ কৰা, আৰু সৎলোকৰ পক্ষত থকা মোক সন্মুখীন হোৱা।
Verse 12
देवा मां शरणापन्ना देवेशं शंकरं सताम् । अहं क्रुद्धो महारुद्रस्त्वां वधिष्याम्यसंशयम्
দেৱতাসকল মোৰ শৰণ লৈছে—মই দেৱেশ শংকৰ, সৎজনৰ আৰাধ্য। এতিয়া মই ক্ৰুদ্ধ মহাৰুদ্ৰ; নিঃসন্দেহে মই তোমাক বধ কৰিম।
Verse 13
हरोऽस्मि सर्वदेवेभ्यो ह्यभयं दत्तवानहम् । खलदंडधरोऽहं वै शरणागतवत्सलः
মই হৰ (শিৱ); মই সকলো দেৱতাক অভয় দিছোঁ। মই দুষ্টক দণ্ড দিয়া দণ্ডধাৰী, আৰু শৰণাগতসকলৰ প্ৰতি সদা বৎসল।
Verse 14
राज्यं दास्यसि किं वा त्वं करिष्यसि रणं च किम् । तत्त्वं ब्रूहि द्वयोरेकं दानवेन्द्र विचार्य वै
তুমি ৰাজ্য দিম নে যুদ্ধ কৰিবা? হে দানৱেন্দ্ৰ, ভালদৰে বিবেচনা কৰি এই দুটাৰ মাজৰ এটা সত্য কৈ দিয়া।
Verse 15
पुष्पदंत उवाच । इत्युक्तं यन्महेशेन तुभ्यं तन्मे निवेदितम् । वितथं शंभुवाक्यं न कदापि दनुजाधिप
পুষ্পদন্তে ক’লে—মহেশ্বৰে তোমাক যি কৈছিল, সেই কথাই মই তোমাক নিবেদন কৰিলোঁ। হে দানৱাধিপ! শম্ভুৰ বাক্য কেতিয়াও মিছা নহয়।
Verse 16
अहं स्वस्वामिनं गंतुमिच्छामि त्वरितं हरम् । गत्वा वक्ष्यामि किं शंभोस्तथा त्वं वद मामिह
মই মোৰ স্বামী হৰৰ ওচৰলৈ ত্বৰিতে যাব বিচাৰোঁ। তাত গৈ শম্ভুক কি ক’ব লাগিব, সেয়া তুমি ইয়াতে মোক স্পষ্টকৈ কোৱা।
Verse 17
सनत्कुमार उवाच । इत्थं च पुष्पदंतस्य शिवदूतस्य सत्पतेः । आकर्ण्य वचनं राजा हसित्वा तमुवाच सः
সনৎকুমাৰে ক’লে—এইদৰে শিৱদূত তথা সৎপুৰুষ পুষ্পদন্তৰ বাক্য শুনি ৰজাই হাঁহি উঠিল আৰু তাৰ পাছত তাক ক’লে।
Verse 18
शंखचूड उवाच । राज्यं दास्ये न देवेभ्यो वीरभोग्या वसुंधरा । रणं दास्यामि ते रुद्र देवानां पक्षपातिने
শঙ্খচূড়ে ক’লে—মই দেৱতাসকলক ৰাজ্য নেদিম; এই বসুন্ধৰা বীৰসকলৰ ভোগ্য। কিন্তু হে ৰুদ্ৰ, দেৱপক্ষপাতী তোমাক মই যুদ্ধ দিম।
Verse 19
यस्योपरि प्रयायी स्यात्स वीरो भुवेनऽधमः । अतः पूर्वमहं रुद्र त्वां गमिष्याम्यसंशयम्
যি আনৰ আগত আগবাঢ়ি নিজকে বীৰ বুলি কয়, সি এই জগতত নৰাধম। সেয়ে, হে ৰুদ্ৰ, মই নিঃসন্দেহে তোমাৰ আগতেই আগবাঢ়িম।
Verse 20
प्रभात आगमिष्यामि वीरयात्रा विचारतः । त्वं गच्छाचक्ष्व रुद्राय हीदृशं वचनं मम
প্ৰভাতত মই আহিম, বীৰযাত্ৰা যথাযথভাৱে বিচাৰ কৰি। তুমি এতিয়াই গৈ ৰুদ্ৰক মোৰ এই কথাই জনাই দিয়া।
Verse 21
इति श्रुत्वा शंखचूडवचनं सुप्रहस्य सः । उवाच दानवेन्द्रं स शंभुदूतस्तु गर्वितम्
শঙ্খচূড়ৰ কথা শুনি সি মৃদু হাঁহিলে; তাৰ পিছত শম্ভুৰ দূতে সেই গৰ্বিত দানৱেন্দ্ৰক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 22
अन्येषामपि राजेन्द्र गणानां शंकरस्य च । न स्थातुं संमुखे योग्यः किं पुनस्तस्य संमुखम्
হে ৰাজেন্দ্ৰ! শংকৰৰ অন্য গণসমূহৰ সন্মুখতো সি মুখামুখি থিয় হ’বলৈ যোগ্য নহয়; তেন্তে স্বয়ং শংকৰৰ সন্মুখত কেনেকৈ?
Verse 23
स त्वं देहि च देवानामधिकाराणि सर्वशः । त्वमरे गच्छ पातालं यदि जीवितुमिच्छसि
সেয়ে দেৱতাসকলৰ সকলো অধিকাৰ আৰু পদ সম্পূৰ্ণৰূপে ঘূৰাই দিয়া। হে শত্রু! জীয়াই থাকিব খুজিলে পাতাললৈ গুচি যা।
Verse 24
सामान्यममरं तं नो विद्धि दानवसत्तम । शंकरः परमात्मा हि सर्वेषामीश्वरेश्वरः
হে দানৱশ্ৰেষ্ঠ, তেওঁক সাধাৰণ ‘অমৰ’ বুলি নাজানিবা; শংকৰেই পৰমাত্মা, সকলো ঈশ্বৰৰো ঈশ্বৰ।
Verse 25
इन्द्राद्यास्सकला देवा यस्याज्ञावर्तिनस्सदा । सप्रजापतयस्सिद्धा मुनयश्चाप्यहीश्वराः
ইন্দ্ৰ আদি সকলো দেৱতা সদায় যাঁৰ আজ্ঞা মানি চলে; প্ৰজাপতি, সিদ্ধগণ, মুনিগণ আৰু নাগাধিপতিসকলেও সেই পৰমেশ্বৰৰ অধীন।
Verse 26
हरेर्विधेश्च स स्वामी निर्गुणस्सगुणस्स हि । यस्य भ्रूभंगमात्रेण सर्वेषां प्रलयो भवेत्
সেইজন হৰি (বিষ্ণু) আৰু বিধি (ব্ৰহ্মা)-ৰো স্বামী; তেওঁ নিৰ্গুণো, সগুণো। তেওঁৰ ভ্ৰূকুটি-মাত্ৰেই সকলোৰে প্ৰলয় ঘটিব পাৰে।
Verse 27
शिवस्य पूर्णरूपश्च लोकसंहारकारकः । सतां गतिर्दुष्टहंता निर्विकारः परात्परः
তেওঁ শিৱৰ পূৰ্ণ স্বৰূপ আৰু লোকসংহাৰকাৰক। সৎজনৰ পৰম গতি, দুষ্টহন্তা, নিৰ্বিকাৰ আৰু পৰাত্পৰ।
Verse 28
ब्रह्मणोधिपतिस्सोऽपि हरेरपि महेश्वरः । अवमान्या न वै तस्य शासना दानवर्षभ
তেওঁ ব্ৰহ্মাৰো অধিপতি আৰু হৰি (বিষ্ণু)-ৰো মহেশ্বৰ। সেয়ে, হে দানৱশ্ৰেষ্ঠ, তেওঁৰ শাসন কেতিয়াও অবমাননা নকৰিবা।
Verse 29
किं बहूक्तेन राजेन्द्र मनसा संविचार्य च । रुद्रं विद्धि महेशानं परं ब्रह्म चिदात्मकम्
হে ৰাজেন্দ্ৰ, অধিক কোৱাৰ কি আছে? মনত সম্যক বিচাৰ কৰি ৰুদ্ৰক মহেশান—চিদাত্মক পৰব্ৰহ্ম—বুলি জানিবা।
Verse 30
देहि राज्यं हि देवानामधिकारांश्च सर्वशः । एवं ते कुशलं तात भविष्यत्यन्यथा भयम्
দেৱতাসকলক ৰাজ্য আৰু তেওঁলোকৰ সকলো ন্যায্য অধিকাৰ সকলো দিশে ঘূৰাই দিয়া। তেনেকৈ কৰিলে, হে তাত, তোমাৰ মঙ্গল হ’ব; নতুবা তোমাৰ বাবে ভয় (বিপদ) থাকিব।
Verse 31
सन्त्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा दानवेंद्रः शंखचूडः प्रतापवान् । उवाच शिवदूतं तं भवितव्यविमोहितः
সনৎকুমাৰ ক’লে—এই কথা শুনি প্ৰতাপৱান দানৱেন্দ্ৰ শঙ্খচূড়, ভবিতব্যৰ মোহত বুদ্ধি আচ্ছন্ন হৈ, সেই শিৱদূতক ক’লে।
Verse 32
शंखचूड उवाच । स्वतो राज्यं न दास्यामि नाधिकारान् विनिश्चयात् । विना युद्धं महेशेन सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्
শঙ্খচূড় ক’লে—মই স্বইচ্ছাৰে ৰাজ্য নেদিম, আৰু মোৰ অধিকাৰো দৃঢ় সিদ্ধান্তে নাছাড়িম; এই মোৰ অটল সংকল্প। মহেশৰ সৈতে যুদ্ধ নোহোৱালৈকে এই মীমাংসা নহ’ব—এই সত্য মই কওঁ।
Verse 33
कालाधीनं जगत्सर्वं विज्ञेयं सचराचरम् । कालाद्भवति सर्वं हि विनश्यति च कालतः
এই সমগ্ৰ জগত—চৰ আৰু অচৰ—কালৰ অধীন বুলি জানিব লাগে। সঁচাকৈ, কালৰ পৰাই সকলো জন্মে আৰু কালৰ দ্বাৰাই সকলো নাশো হয়।
Verse 34
त्वं गच्छ शंकरं रुद्रं मयोक्तं वद तत्त्वत । स च युक्तं करोत्वेवं बहुवार्तां कुरुष्व नो
তুমি শংকৰ ৰুদ্ৰৰ ওচৰলৈ গৈ, মই যি কৈছোঁ সেয়া সত্যভাৱে জনাই দিয়া। তেওঁ যেন উচিত মতে তদনুসাৰে কাৰ্য কৰে; আৰু এই বিষয়ৰ সম্পূৰ্ণ সংবাদ আমাৰ ওচৰলৈ উভতি আনিবা।
Verse 35
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा शिवदूतोऽसौ जगाम स्वामिनं निजम् । यथार्थं कथयामास पुष्पदंतश्च सन्मुने
সনৎকুমাৰ ক’লে—এনেকৈ কৈ সেই শিৱদূত নিজৰ স্বামীৰ ওচৰলৈ উভতি গ’ল। তাৰ পাছত, হে সন্মুনি, পুষ্পদন্তে যি ঘটিছিল সেয়া যথাৰ্থভাৱে বৰ্ণনা কৰিলে।
Frequently Asked Questions
Śiva dispatches his envoy Puṣpadanta to Śaṅkhacūḍa; the envoy enters the asura’s city and court and begins delivering Śaṅkara’s message—an explicit diplomatic prelude to the coming conflict.
The chapter frames kāla (time) and īśvara-ājñā (the Lord’s command) as coordinating forces: even immense asuric power and splendor remain contingent before the supreme will that restores dharma.
Śiva is highlighted as Īśāna/Mahārudra/Śaṅkara—sovereign commander and moral regulator—while Puṣpadanta functions as the embodied extension of Śiva’s authority through dūta-roles.