अध्याय ३८ — काली-शंखचूड-युद्धे अस्त्रप्रयोगः (Kālī and Śaṅkhacūḍa: Mantra-Weapons and Surrender in Battle)
এই অধ্যায়ত সনৎকুমাৰে ৰণভূমিত শক্তিৰ ভয়ংকৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰে। দেবী কালী যুদ্ধক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰি সিংহনাদ কৰাত দানৱসকল মূৰ্ছিত হয়, আৰু গণ তথা দেবসেনা হর্ষেৰে কোলাহল তোলে। উগ্ৰদংষ্ট্ৰা, উগ্ৰদণ্ডা, কোটবী আদি উগ্ৰৰূপে দেবীৰ সৈতে অট্টহাস কৰে, ৰণত নৃত্য কৰে আৰু মধু/মধ্বীক পান কৰে—ই বিশ্বকম্পনকাৰী শক্তিৰ লক্ষণ। শঙ্খচূড় কালীক সন্মুখীন হয়; দেবীয়ে প্ৰলয়াগ্নিসদৃশ তেজ নিক্ষেপ কৰে, সি বিষ্ণুচিহ্নিত উপায়েৰে প্ৰতিহত কৰে। তাৰপিছত দেবীয়ে নাৰায়ণাস্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰাত তাৰ বিস্তাৰে শঙ্খচূড় দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰি পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ কৰে; শৰণাগতিত অস্ত্ৰ প্ৰত্যাহৃত হয়—বিনয়ে মহাবল শান্ত হয় বুলি নীতি প্ৰকাশ পায়। তাৰপিছত দেবীয়ে মন্ত্রপূৰ্বক ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰে; দানৱৰাজে প্ৰতি-ব্ৰহ্মাস্ত্ৰেৰে উত্তৰ দিয়ে। এইদৰে যুদ্ধ মন্ত্রনিয়মাধীন, ধৰ্মসন্মত দিৱ্যশক্তিৰ বিনিময় আৰু নম্ৰতাৰ ধৰ্মক উজ্জ্বল কৰে।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । सा च गत्वा हि संग्रामं सिंहनादं चकार ह । देव्याश्च तेन नादेन मूर्च्छामापुश्च दानवाः
সনৎকুমাৰে ক’লে—সেই দেৱী ৰণক্ষেত্ৰলৈ গৈ সিংহনাদ কৰিলে। দেৱীৰ সেই নাদত দানৱসকল মূৰ্ছিত হৈ পৰিল।
Verse 2
अट्टाट्टहासमशिवं चकार च पुनः पुनः । तदा पपौ च माध्वीकं ननर्त रणमूर्द्धनि
সেইজনে পুনৰ পুনৰ ঘোৰ আৰু ভয়ংকৰ অট্টহাস কৰিলে। তাৰ পিছত মাধ্বীক (মধুমদিৰা) পান কৰি ৰণক্ষেত্ৰৰ শিৰোভাগত নৃত্য কৰিলে—যুদ্ধমধ্যত ৰুদ্ৰশক্তিৰ ভয়াবহ বৈভৱ প্ৰকাশ কৰি।
Verse 3
उग्रदंष्ट्रा चोग्रदंडा कोटवी च पपौ मधु । अन्याश्च देव्यस्तत्राजौ ननृतुर्मधु संपपुः
উগ্ৰদংষ্ট্ৰা, উগ্ৰদণ্ডা আৰু কোটৱী মধু পান কৰিলে। আৰু তাত ৰণক্ষেত্ৰত অন্য দেৱীসকলেও নৃত্য কৰি কৰি পুনঃপুনঃ মধু পান কৰিলে।
Verse 4
महान् कोलाहलो जातो गणदेवदले तदा । जहृषुर्बहुगर्जंतस्सर्वे सुरगणादयः
তেতিয়া গণদেৱদল আৰু দেৱগণৰ মাজত মহা কোলাহল উঠিল। সকলো দেৱসমূহে পুনঃপুনঃ উচ্চ গর্জন কৰি আনন্দে উল্লসিত হ’ল।
Verse 5
दृष्ट्वा कालीं शंखचूडश्शीघ्रमाजौ समाययौ । दानवाश्च भयं प्राप्ता राजा तेभ्योऽभयं ददौ
কালীক দেখি শঙ্খচূড়ে তৎক্ষণাৎ ৰণক্ষেত্ৰলৈ ধাৱমান হ’ল। দানৱসকল ভয়ত পৰিল; কিন্তু তেওঁলোকৰ ৰজাই তেওঁলোকক অভয় আৰু আশ্বাস দিলে।
Verse 6
काली चिक्षेप वह्निं च प्रलयाग्निशिखोपमम् । राजा जघान तं शीघ्रं वैष्णवांकितलीलया
কালীয়ে প্ৰলয়াগ্নিৰ শিখাৰ দৰে জ্বলি উঠা অগ্নি নিক্ষেপ কৰিলে। কিন্তু ৰজাই বৈষ্ণৱশক্তি-অঙ্কিত এক আশ্চৰ্য লীলাৰে তাক শীঘ্ৰে নিস্তেজ কৰি দিলে।
Verse 7
नारायणास्त्रं सा देवी चिक्षेप तदुपर्यरम् । वृद्धिं जगाम तच्छस्त्रं दृष्ट्वा वामं च दानवम्
তাৰ পাছত দেৱীয়ে তাৰ ওপৰত নাৰায়ণাস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰিলে। সন্মুখত দুষ্ট দানৱক দেখি সেই দিব্য অস্ত্ৰ বৃদ্ধি পাই অধিক প্ৰবল হ’ল।
Verse 8
तं दृष्ट्वा शंखचूडश्च प्रलयाग्निशिखोपमम् । पपात दंडवद्भूमौ प्रणनाम पुनःपुनः
তেওঁক প্ৰলয়াগ্নিৰ শিখাৰ দৰে দীপ্ত দেখি শঙ্খচূড় দণ্ডৱৎ ভূমিত পৰি গ’ল আৰু পুনঃপুনঃ ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 9
निवृत्तिं प्राप तच्छ्स्त्रं दृष्ट्वा नम्रं च दानवम् । ब्रह्मास्त्रमथ सा देवी चिक्षेप मंत्रपूर्वकम्
নম্ৰ হোৱা দানৱক দেখি সেই অস্ত্ৰ নিবৃত্ত হ’ল; তাৰ পাছত দেৱীয়ে মন্ত্ৰপূৰ্বক ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 10
तं दृष्ट्वा प्रज्ज्वलंतं च प्रणम्य भुवि संस्थितः । ब्रह्मास्त्रेण दानवेन्द्रो विनिवारं चकार ह
তেওঁক তেজেৰে প্ৰজ্বলিত দেখি দানৱেন্দ্ৰ ভূমিত থিয় হৈ প্ৰণাম কৰিলে; তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাস্ত্ৰেৰে বাধা দিবলৈ চেষ্টা কৰিলে।
Verse 11
अथ क्रुद्धो दानवेन्द्रो धनुराकृष्य रंहसा । चिक्षेप दिव्यान्यस्त्राणि देव्यै वै मंत्रपूर्वकम्
তাৰ পাছত ক্ৰুদ্ধ দানৱেন্দ্ৰই দ্ৰুত ধনু টানি, মন্ত্ৰপূৰ্বক দেৱীৰ ওপৰত দিব্য অস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 12
आहारं समरे चक्रे प्रसार्य मुखमायतम् । जगर्ज साट्टहासं च दानवा भयमाययुः
সমৰৰ মাজত সি দীঘল মুখ মেলি গিলিবলৈ সাজু হ’ল; তাৰ পাছত অট্টহাসেৰে গর্জন কৰিলে, দানৱসকল ভয়ত কঁপিবলৈ ধৰিলে।
Verse 13
काल्यै चिक्षेप शक्तिं स शतयोजनमायताम् । देवी दिव्यास्त्रजालेन शतखंडं चकार सा
সিয়ে কালীদেৱীৰ ওপৰত শত যোজন দীঘল শক্তি-অস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰিলে। কিন্তু দেৱীয়ে দিব্য অস্ত্ৰজালেৰে তাক শত খণ্ড কৰি পেলালে।
Verse 14
स च वैष्णवमस्त्रं च चिक्षेप चंडिकोपरि । माहेश्वरेण काली च विनिवारं चकार सा
সিয়ে চণ্ডিকাৰ ওপৰত বৈষ্ণৱ অস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰিলে। কিন্তু কালী মাহেশ্বৰ শক্তিৰে তাক নিবাৰণ কৰি নিষ্ফল কৰিলে।
Verse 15
एवं चिरतरं युद्धमन्योन्यं संबभूव ह । प्रेक्षका अभवन्सर्वे देवाश्च दानवा अपि
এইদৰে দীঘল সময় ধৰি দুয়োৰে পৰস্পৰ যুদ্ধ চলি থাকিল। দেৱ আৰু দানৱ—সকলেই—কেৱল প্ৰেক্ষক হৈ ৰ’ল।
Verse 16
अथ कुद्धा महादेवी काली कालसमा रणे । जग्राह मन्त्रपूतं च शरं पाशुपतं रुषा
তাৰ পিছত ৰণত কালসমা ক্ৰুদ্ধা মহাদেৱী কালী মন্ত্রপূত পাশুপত শৰ ক্ৰোধে গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 17
क्षेपात्पूर्वं तन्निषेद्धुं वाग्बभूवाशरीरिणी । न क्षिपास्त्रमिदं देवि शंखचूडाय वै रुषा
অস্ত্ৰ নিক্ষেপৰ আগতে নিবৃত্ত কৰিবলৈ অশৰীৰী বাণী উঠিল—“হে দেবী, ক্ৰোধে শঙ্খচূড়ৰ ওপৰত এই অস্ত্ৰ নিক্ষেপ নকৰিবা।”
Verse 18
मृत्युः पाशुपतान्नास्त्यमोघादपि च चंडिके । शंखचूडस्य वीरस्योपायमन्यं विचारय
হে চণ্ডিকে, বীৰ শঙ্খচূড়ৰ মৃত্যু পাশুপত অস্ত্ৰে নহয়, অমোঘ শস্ত্ৰেও নহয়। সেয়ে অন্য উপায় চিন্তা কৰা।
Verse 19
इत्याकर्ण्य भद्रकाली न चिक्षेप तदस्त्रकम् । शतलक्षं दानवानां जघास लीलया क्षुधा
এই কথা শুনি ভদ্ৰকালী সেই অস্ত্ৰ নিক্ষেপ নকৰিলে। ক্ষুধাই প্ৰেৰণা দি তেওঁ লীলাভাৱে দানৱসকলৰ এক লক্ষক গ্ৰাস কৰিলে।
Verse 20
अत्तुं जगाम वेगेन शंखचूडं भयंकरी । दिव्यास्त्रेण च रौद्रेण वारयामास दानवः
ভয়ংকৰী দেৱী বেগে শঙ্খচূড়ক গ্ৰাস কৰিবলৈ ধাৱিত হ’ল; কিন্তু সেই দানৱে দিব্য ৰৌদ্ৰ অস্ত্ৰেৰে তেওঁক বাধা দিলে।
Verse 21
अथ क्रुद्धो दानवेन्द्रः खड्गं चिक्षेप सत्वरम् । ग्रीष्मसूर्योपमं तीक्ष्णधारमत्यंतभीकरम्
তাৰ পাছত ক্ৰুদ্ধ দানৱেন্দ্ৰই তৎক্ষণাৎ খড়্গ নিক্ষেপ কৰিলে—সেয়া গ্ৰীষ্মসূৰ্যৰ দৰে দীপ্ত, অতি তীক্ষ্ণধাৰ আৰু ভয়ংকৰ আছিল।
Verse 22
सा काली तं समालोक्यायांतं प्रज्वलितं रुषा । प्रसार्य मुखमाहारं चक्रे तस्य च पश्यतः
সেই কালীয়ে তাক ক্ৰোধে প্ৰজ্বলিত হৈ আহি থকা দেখি, মুখ বিস্তাৰ কৰি, সি চাই থাকোঁতেই তাক আহাৰ কৰি ল’লে।
Verse 23
दिव्यान्यस्त्राणि चान्यानि चिच्छेद दानवेश्वरः । प्राप्तानि पूर्वतश्चक्रे शतखंडानि तानि च
দানৱৰ অধিপতিয়ে সেই দিব্য অস্ত্ৰ আৰু আন ক্ষেপণাস্ত্ৰবোৰ ছিন্ন কৰিলে। যিবোৰ তাৰ ফালে আহিছিল, সি তৎক্ষণাৎ সিহঁতক শত খণ্ড কৰি পেলালে।
Verse 24
पुनरत्तुं महादेवी वेगतस्तं जगाम ह । सर्वसिद्धेश्वरः श्रीमानंतर्धानं चकार सः
পুনৰায় তাক ধৰিবলৈ মহাদেৱী মহাবেগে তাৰ পিছে গ’ল; কিন্তু সৰ্বসিদ্ধেশ্বৰ শ্ৰীমান প্ৰভু অন্তৰ্ধান কৰিলে।
Verse 25
वेगेन मुष्टिना काली तमदृष्ट्वा च दानवम् । बभंज च रथं तस्य जघान किल सारथिम्
তেতিয়া কালী দ্ৰুত মুষ্টিপ্ৰহাৰে—দানৱটোক নেদেখাকৈয়ে—আঘাত কৰিলে। তাই তাৰ ৰথ ভাঙি চুৰমাৰ কৰিলে আৰু নিশ্চয়েই তাৰ সাৰথিকো নিধন কৰিলে।
Verse 26
अथागत्य द्रुतं मायी चक्रं चिक्षेप वेगतः । भद्रकाल्यै शंखचूडः प्रलयाग्निशिखो पमम्
তাৰপিছত মায়াবী শঙ্খচূড় দ্ৰুত আগবাঢ়ি আহি, প্ৰবল বেগে ভদ্ৰকালীৰ ওপৰত চক্ৰ নিক্ষেপ কৰিলে—সেয়া প্ৰলয়াগ্নিৰ শিখাৰ দৰে জ্বলিছিল।
Verse 27
सा देवी तं तदा चक्रं वामहस्तेन लीलया । जग्राह स्वमुखेनैवाहारं चक्रे रुषा द्रुतम्
তেতিয়া দেবীয়ে বাওঁ হাতে লীলাৰে সেই চক্ৰ ধৰি পেলালে; আৰু ক্ৰোধৰ বেগে দ্ৰুত নিজৰ মুখলৈ নি, যেন গিলি পেলাবলৈ উদ্যত হ’ল।
Verse 28
मुष्ट्या जघान तं देवी महाकोपेन वेगतः । बभ्राम दानवेन्द्रोपि क्षणं मूर्च्छामवाप सः
তেতিয়া দেৱীয়ে মহাক্ৰোধে অতি বেগে মুষ্টিঘাতে তাক আঘাত কৰিলে। দানৱসকলৰ সেই অধিপতিও টলমল কৰি ক্ষণমাত্ৰ মূৰ্ছা গ’ল।
Verse 29
क्षणेन चेतनां प्राप्य स चोत्तस्थौ प्रतापवान् । न चक्रे बाहु युद्धं च मातृबुद्ध्या तया सह
ক্ষণতে চেতনা ঘূৰি পাই সেই প্ৰতাপবান উঠি দাঁড়াল; কিন্তু মাতৃভাব লৈ তাক দেখি, তাইৰ সৈতে বাহুযুদ্ধ নকৰিলে।
Verse 30
गृहीत्वा दानवं देवी भ्रामयित्वा पुनःपुनः । ऊर्द्ध्वं च प्रापयामास महाकोपेन वेगतः
দেৱীয়ে দানৱক ধৰি পুনঃপুনঃ ঘূৰাই, মহাক্ৰোধে অতি বেগে তাক ওপৰলৈ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 31
उत्पपात च वेगेन शंखचूडः प्रतापवान् । निपत्य च समुत्तस्था प्रणम्य भद्रकालिकाम्
তেতিয়া প্ৰতাপবান শঙ্খচূড় অতি বেগে জঁপিয়াই উঠিল। পৰি গৈ পুনৰ উঠি, ভদ্ৰকালীক প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 32
रत्नेन्द्रसारनिर्माणविमानं सुमनो हरम् । आरुरोह स हृष्टात्मा न भ्रान्तोपि महारणे
ৰত্নাধিপতিৰ সাৰৰে নিৰ্মিত, মনোহৰ সেই বিমানত সি হৰ্ষচিত্তে আৰোহণ কৰিলে; মহাযুদ্ধৰ মাজতো সি বিভ্ৰান্ত নহ’ল।
Verse 33
दानवानां हि क्षतजं सा पपौ कालिका क्षुधा । एतस्मिन्नंतरे तत्र वाग्वभूवाशरीरिणी
ক্ষুধাৰ বাবে কালিকাই দানৱৰ ঘাঁৰ পৰা বোৱা ৰক্ত পান কৰিলে। সেই সময়তে তাত এক অশৰীৰী বাণী উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 34
लक्षं च दानवेन्द्राणामवशिष्टं रणेऽधुना । उद्धतं गुञ्जतां सार्द्धं ततस्त्वं भुंक्ष्व चेश्वरि
“এতিয়াও এই ৰণত দানৱেন্দ্ৰসকলৰ এক লক্ষ অৱশিষ্ট আছে—উদ্ধত আৰু গর্জনকাৰী। সেয়ে, হে ঈশ্বৰী, তেওঁলোকক তেওঁলোকৰ কোলাহলময় সেনাসহ ভক্ষণ কৰা (সংহাৰ কৰা)।”
Verse 35
संग्रामे दानवेन्द्रं च हंतुं न कुरु मानसम् । अवध्योयं शंखचूडस्तव देवीति निश्चयम्
“যুদ্ধত দানৱেন্দ্ৰক বধ কৰিবলৈ মন নকৰিবা। হে দেৱী, এই শঙ্খচূড় তোমাৰ বাবে অৱধ্য—ই নিশ্চিত।”
Verse 36
तच्छुत्वा वचनं देवी निःसृतं व्योममंडलात् । दानवानां बहूनां च मांसं च रुधिरं तथा
ব্যোমমণ্ডলৰ পৰা নিৰ্গত সেই বাক্য শুনি দেৱীয়ে বহু দানৱৰ মাংস আৰু ৰক্ত চাৰিওফালে ছটিয়াই থকা দেখিলে।
Verse 37
भुक्त्वा पीत्वा भद्रकाली शंकरांतिकमाययौ । उवाच रणवृत्तांतं पौर्वापर्येण सक्रमम्
ভোজন-পান কৰি ভদ্ৰকালী শংকৰৰ ওচৰলৈ গ’ল। তাৰ পিছত তেওঁ যুদ্ধৰ সম্পূৰ্ণ বৃত্তান্ত আৰম্ভণিৰ পৰা শেষলৈকে ক্ৰমে ক’লে।
Verse 38
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वि० रुद्रसं०पं०युद्धखंडे शंखचूडवधे कालीयुद्धवर्णनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ভাগৰ ৰুদ্ৰসংহিতাৰ যুদ্ধখণ্ডত, শঙ্খচূড়বধ প্ৰসঙ্গৰ অন্তৰ্গত ‘কালীৰ যুদ্ধবৰ্ণন’ নামৰ অষ্টত্রিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
Sanatkumāra narrates a battlefield episode where Kālī confronts Śaṅkhacūḍa; astras such as Nārāyaṇāstra and Brahmāstra are deployed, prompting Śaṅkhacūḍa’s prostration and tactical countermeasures.
The chapter frames astras as mantra-governed cosmic forces and teaches that humility/surrender can cause even catastrophic powers to withdraw, implying an ethical-metaphysical law higher than mere strength.
Kālī is foregrounded as the fierce Devī, alongside attendant fierce goddesses (Ugradaṃṣṭrā, Ugradaṇḍā, Koṭavī), with motifs of roar, laughter, dance, and intoxicant-drinking signaling overwhelming śakti.