त्रिपुरदाहवर्णनम् | Tripura-dāha-varṇanam (Description of the Burning of Tripura)

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । अथ शम्भुर्महादेवो रथस्थस्सर्वसंयुतः । त्रिपुरं सकलं दग्धुमुद्यतोऽभूत्सुरद्विषाम् । शीर्षं स्थानकमास्थाय संधाय च शरोत्तमम् । सज्जं तत्कार्मुकं कृत्वा प्रत्यालीढं महाद्भुतम्

সনৎকুমাৰে ক’লে—তেতিয়া ৰথাৰূঢ়, সকলো অস্ত্ৰে সজ্জিত মহাদেৱ শম্ভু দেৱদ্বেষীসকলৰ ত্ৰিপুৰ সম্পূৰ্ণ দগ্ধ কৰিবলৈ উদ্যত হ’ল। ‘শীৰ্ষ-স্থানক’ নামৰ দৃঢ় ভঙ্গি লৈ শ্ৰেষ্ঠ শৰ সংধান কৰিলে; ধনুক সাজু কৰি অদ্ভুত ‘প্ৰত্যালীঢ়’ মুদ্ৰাত স্থিত হ’ল।

Verse 3

निवेश्य दृढमुष्टौ च दृष्टिं दृष्टौ निवेश्य च । अतिष्ठन्निश्चलस्तत्र शतं वर्षसहस्रकम्

দৃঢ় মুষ্টি বেঁধি আৰু দৃষ্টিক অচঞ্চলভাৱে স্থিৰ কৰি, তেওঁ তাতে নিশ্চল হৈ থাকিল—এলাখ বছৰ।

Verse 4

ततोङ्गुष्ठे गणाध्यक्षस्स तु दैत्यनिशंस्थितः । न लक्ष्यं विविशुस्तानि पुराण्यस्य त्रिशूलिनः

তেতিয়া শিৱৰ অঙ্গুষ্ঠত অৱস্থিত গণাধ্যক্ষই দানৱাধিপতিক সন্মুখীন হ’ল। তথাপি ত্ৰিশূলধাৰী প্ৰভুৰ প্ৰাচীন দিব্যাস্ত্ৰসমূহে তাক লক্ষ্যভেদ কৰিব নোৱাৰিলে।

Verse 5

ततोंतरिक्षादशृणोद्धनुर्बाणधरो हरः । मुंजकेशो विरूपाक्षो वाचं परमशोभनाम्

তেতিয়া মধ্য আকাশৰ পৰা ধনু-বাণ ধাৰণ কৰা হৰ (শিৱ)ৰ বাণী শুনা গ’ল—মুঞ্জ সদৃশ জটা-ধাৰী, বিৰূপাক্ষ, পৰম শোভন বাক্য উচ্চাৰণ কৰিলে।

Verse 6

भो भो न यावद्भगवन्नर्चितोऽसौ विनायकः । पुराणि जगदीशेश सांप्रतं न हनिष्यति

“ভো ভো ভগৱন! যেতিয়ালৈকে সেই পূজ্য বিনায়কক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰা নহয়, তেতিয়ালৈকে তেওঁ এতিয়াও পূৰ্ব ব্যৱস্থাক ধ্বংস নকৰিব। হে জগদীশ, হে পৰম ঈশ!”

Verse 7

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं गजवक्त्रमपूजयत् । भद्रकालीं समाहूय ततोंधकनिषूदनः

এই বাক্য শুনি অন্ধকনিষূদন (ভগৱান শিৱ) গজবক্ত্ৰ (গণেশ)ক পূজা কৰিলে। তাৰ পিছত ভদ্ৰকালীক আহ্বান কৰি পৰৱৰ্তী কাৰ্যলৈ আগবাঢ়িল।

Verse 8

तस्मिन् संपूजिते हर्षात्परितुष्टे पुरस्सरे । विनायके ततो व्योम्नि ददर्श भगवान्हरः

যেতিয়া অগ্ৰণী বিনায়কক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি হৰ্ষে তৃপ্ত কৰা হ’ল, তেতিয়া ভগৱান হৰ (শিৱ) আকাশলৈ চাই (আগলৈ যি হ’ব) দেখিলে।

Verse 9

पुराणि त्रीणि दैत्यानां तारकाणां महात्मनाम् । यथातथं हि युक्तानि केचिदित्थं वदंति ह

কিছুমানে এইদৰে কয়—তাৰক নামে মহাত্মা দৈত্যসকলৰ তিনিখন প্ৰাচীন পুৰ পৰিস্থিতি অনুসাৰে যেনে-তেনেভাৱে সংযুক্ত কৰি সজোৱা হৈছিল।

Verse 10

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे त्रिपुरदाहवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः

এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় গ্ৰন্থৰ ৰুদ্ৰসংহিতাৰ পঞ্চম যুদ্ধখণ্ডত ‘ত্রিপুৰদাহ-বৰ্ণন’ নামৰ দশম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।

Verse 11

स स्वतंत्रः परं ब्रह्म सगुणो निर्गुणोऽपि ह । अलक्ष्यः सकलैस्स्वामी परमात्मा निरंजनः

তেওঁ পৰম স্বতন্ত্ৰ—পৰব্ৰহ্ম। তেওঁ সগুণো, নিৰ্গুণো। সকলো ইন্দ্ৰিয়ৰ দ্বাৰা অগোচৰ; তেওঁ সৰ্বস্বামী, পৰমাত্মা, নিৰ্মল নিৰঞ্জন।

Verse 12

पंचदेवात्मकः पंचदेवोपास्यः परः प्रभुः । तस्योपास्यो न कोप्यस्ति स एवोपास्य आलयम्

পৰম প্ৰভু পঞ্চদেৱাত্মক; পঞ্চদেৱৰ দ্বাৰাই আৰাধিত। তেওঁৰ বাবে আন কোনো উপাস্য নাই; তেওঁৱেই উপাসনাৰ পৰম ধাম আৰু আশ্ৰয়।

Verse 13

अथ वा लीलया तस्य सर्वं संघटते मुने । चरितं देवदेवस्य वरदातुर्महेशितुः

অথবা, হে মুনে, তেওঁৰ লীলামাত্ৰে সকলো একত্ৰ হৈ সিদ্ধ হয়। ইয়া দেবদেব, বৰদাতা মহেশ্বৰৰ পবিত্ৰ চৰিত।

Verse 14

तस्मिस्थिते महादेवे पूजयित्वा गणाधिपम् । पुराणि तत्र कालेन जग्मुरेकत्वमाशु वै

মহাদেৱ তাত অৱস্থিত থাকোঁতে তেওঁলোকে গণাধিপ (শ্ৰী গণেশ)ৰ পূজা কৰিলে। তাৰপিছত যথাসময়ে সেই সকলো গণ সোনকালে একভাব—একে উদ্দেশ্যত—ঐক্যবদ্ধ হ’ল।

Verse 15

एकीभावं मुने तत्र त्रिपुरे समुपागते । बभूव तुमुलो हर्षो देवादीनां महात्मनाम्

হে মুনি! তাত ত্ৰিপুৰ একীভাব—ঐক্যবদ্ধ ৰূপে—উপস্থিত হোৱাত দেৱতাদি মহাত্মাসকলৰ মাজত প্ৰবল হৰ্ষ উথলি উঠিল।

Verse 16

ततो देवगणास्सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः । जयेति वाचो मुमुचुः स्तुवंतश्चाष्टमूर्तिनम्

তাৰপিছত সকলো দেৱগণ, সিদ্ধসকল আৰু পৰমৰ্ষিসকলে ‘জয়!’ বুলি ধ্বনি তুলিলে আৰু স্তৱ কৰি অষ্টমূৰ্তিধাৰী শিৱৰ মহিমা কীৰ্তন কৰিলে।

Verse 17

अथाहेति तदा ब्रह्मा विष्णुश्च जगतां पतिः । समयोऽपि समायातो दैत्यानां वधकर्मणः

তেতিয়া ব্ৰহ্মাই ক’লে, আৰু জগত্পতি বিষ্ণুৱেও (সন্মতি দিলে)। দৈত্যবধৰ কৰ্মৰ নিৰ্ধাৰিত সময়ো আহি উপস্থিত হৈছিল।

Verse 18

तेषां तारकपुत्राणां त्रिपुराणां महेश्वर । देवकार्यं कुरु विभो एकत्वमपि चागतम्

হে মহেশ্বৰ! তাৰকপুত্ৰ ত্ৰিপুৰসমূহৰ বিষয়ে, হে সৰ্বশক্তিমান প্ৰভু, দেৱকাৰ্য সম্পন্ন কৰা; কিয়নো সিহঁতৰ একত্ব আৰু সংযুক্ত বল এতিয়া উপস্থিত হৈছে।

Verse 19

यावन्न यान्ति देवेश विप्रयोगं पुराणि वै । तावद्बाणं विमुंचश्च त्रिपुरं भस्मसात्कुरु

হে দেৱেশ! সেই প্ৰাচীন পুৰীবোৰ (ত্ৰিপুৰ) আঁতৰি পলাই যোৱাৰ আগতেই, তৎক্ষণাৎ বাণ নিক্ষেপ কৰা আৰু ত্ৰিপুৰক ভস্মসাৎ কৰা।

Verse 20

अथ सज्यं धनुः कृत्वा शर्वस्संधाय तं शरम् । पूज्य पाशुपतास्त्रं स त्रिपुरं समचिंतयत्

তাৰ পাছত শৰ্ব (শিৱ) ধনুত জ্যা চঢ়াই সেই শৰ সংধান কৰিলে; পাশুপতাস্ত্ৰ পূজা কৰি ত্ৰিপুৰ বিনাশৰ সংকল্প কৰিলে।

Verse 21

अथ देवो महादेवो वरलीलाविशारदः । केनापि कारणेनात्र सावज्ञं तदवैक्षत

তেতিয়া দেৱাধিদেৱ মহাদেৱ—বৰদান আৰু দিৱ্য লীলাত নিপুণ—কোনো কাৰণত সেই ক্ষণতেই তাক জেনে-বুজে উপেক্ষাভাৱে চালে।

Verse 22

पुरत्रयं विरूपाक्षः कर्तुं तद्भस्मसात्क्षणात् । समर्थः परमेशानो मीनातु च सतां गतिः

বিৰূপাক্ষ পৰমেশান ক্ষণমাত্ৰতে পুৰত্ৰয় (ত্ৰিপুৰ) ভস্মসাৎ কৰিবলৈ সমৰ্থ; সৎজনৰ গতি আৰু শৰণ সেই পৰমেশ্বৰেই আমাক ৰক্ষা কৰক।

Verse 23

दग्धुं समर्थो देवेशो वीक्षणेन जगत्त्रयम् । अस्मद्यशो विवृद्ध्यर्थं शरं मोक्तुमिहार्हसि

হে দেৱেশ! কেৱল দৃষ্টিমাত্ৰে তুমি ত্ৰিলোক দগ্ধ কৰিবলৈ সক্ষম; তথাপি আমাৰ যশবৃদ্ধিৰ বাবে ইয়াত তুমি শৰ নিক্ষেপ কৰা উচিত।

Verse 24

इति स्तुतोऽमरैस्सर्वैविष्ण्वादिविधिभिस्तदा । दग्धुं पुरत्रयं तद्वै बाणेनैच्छन्महेश्वरः

এইদৰে সেই সময় বিষ্ণু আদি বিধাতা-স্বরূপ দেৱতাসহ সকলো অমৰৰ স্তৱ লাভ কৰি, মহেশ্বৰে তেতিয়া এক শৰে ত্ৰিপুৰ দগ্ধ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিলে।

Verse 25

अभिलाख्यमुहूर्ते तु विकृष्य धनुरद्भुतम् । कृत्वा ज्यातलनिर्घोषं नादमत्यंतदुस्सहम्

সেই নিৰ্ণায়ক মুহূৰ্তত তেওঁ আশ্চৰ্য ধনু টানি, জ্যাৰ গম্ভীৰ নিৰ্ঘোষ কৰি, অতি দুৰসহ নাদ উত্থাপন কৰিলে।

Verse 26

आत्मनो नाम विश्राव्य समाभाष्य महासुरान् । मार्तंडकोटिवपुषं कांडमुग्रो मुमोच ह

নিজ নাম ঘোষণা কৰি আৰু মহাসুৰসকলক সম্বোধন কৰি, সেই উগ্ৰজনে কোটি সূৰ্যৰ দীপ্তিৰ দৰে জ্বলা কাণ্ড নিক্ষেপ কৰিলে।

Verse 27

ददाह त्रिपुरस्थास्तान्दैत्यांस्त्रीन्विमलापहः । स आशुगो विष्णुमयो वह्निशल्यो महाज्वलन्

তেতিয়া সেই নিৰ্মল পাপনাশক শক্তিয়ে ত্ৰিপুৰত থকা সেই তিন দৈত্যক দগ্ধ কৰিলে। ই দ্ৰুতগামী, বিষ্ণুশক্তিময়, অগ্নিশল্যযুক্ত মহাজ্বালাময় অস্ত্ৰ হৈ উঠিল।

Verse 28

ततः पुराणि दग्धानि चतुर्जलधिमेखलाम् । गतानि युगपद्भूमिं त्रीणि दग्धानि भस्मशः

তাৰপিছত সেই প্ৰাচীন পুৰীবোৰ দগ্ধ হ’ল; চাৰিওফালে চাৰ সাগৰে ঘেৰাই থকা সেই তিনিটা একেলগে ভূমিত পৰি সম্পূৰ্ণ ভস্মীভূত হ’ল।

Verse 29

दैत्यास्तु शतशो दग्धास्तस्य बाणस्थवह्निना । हाहाकारं प्रकुर्वंतश्शिवपूजाव्यतिक्रमात्

তেওঁৰ বাণত নিহিত অগ্নিয়ে শত শত দৈত্য দগ্ধ কৰিলে; শিৱপূজাৰ বিধি লঙ্ঘন কৰাত তেওঁলোকে হাহাকাৰ কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 30

तारकाक्षस्तु निर्दग्धो भ्रातृभ्यां सहितोऽभवत् । सस्मार स्वप्रभुं देवं शंकरं भक्तवत्सलम्

তাৰকাক্ষো ভ্ৰাতাসকলৰ সৈতে দগ্ধ হৈ পতিত হ’ল; তেতিয়া সি ভক্তবৎসল দেৱ শংকৰক নিজৰ প্ৰভু বুলি স্মৰণ কৰিলে।

Verse 31

भक्त्या परमया युक्तः प्रलपन् विविधा गिरः । महादेवं समुद्वीक्ष्य मनसा तमुवाच सः

সি পৰম ভক্তিৰে যুক্ত হৈ নানা ধৰণৰ হৃদয়স্পৰ্শী কথা ক’বলৈ ধৰিলে; মহাদেৱক একাগ্ৰ দৃষ্টিৰে চাই মনতে তেওঁক ক’লে।

Verse 32

तारकाक्ष उवाच । भव ज्ञातोसि तुष्टोऽसि यद्यस्मान् सह बंधुभिः । तेन सत्येन भूयोऽपि कदा त्वं प्रदहिष्यसि

তাৰকাক্ষ ক’লে—হে ভব (শিৱ), যদি তুমি আমাক বংশধৰসকলৰ সৈতে চিনে সন্তুষ্ট হোৱা, তেন্তে সেই সত্যৰ বলে কোৱা—তুমি আমাক পুনৰ কেতিয়া দগ্ধ কৰিবা?

Verse 33

दुर्लभं लब्धमस्माभिर्यदप्राप्यं सुरासुरैः । त्वद्भावभाविता बुद्धिर्जातेजाते भवत्विति

দেৱ-অসুৰৰো অপ্রাপ্য অতি দুৰ্লভ বস্তু আমি লাভ কৰিলোঁ। তোমাৰ ভাবনাৰে ভাবিত আমাৰ বুদ্ধি জন্মে জন্মে পুনৰ পুনৰ উদিত হওক।

Verse 34

इत्येवं विब्रुवंतस्ते दानवास्तेन वह्निना । शिवाज्ञयाद्भुतं दग्धा भस्मसादभवन्मुने

হে মুনি! এইদৰে ক’বলৈ ক’বলৈ সেই দানৱসকল শিৱাজ্ঞাৰে প্ৰৱৰ্তিত সেই অগ্নিত আশ্চৰ্যৰূপে দগ্ধ হৈ ভস্মীভূত হ’ল।

Verse 35

अन्येऽपि बाला वृद्धाश्च दानवास्तेन वह्निना । शिवाज्ञया द्रुतं व्यास निर्दग्धा भस्मसात्कृताः

হে ব্যাস! শিৱাজ্ঞাৰে সেই একে অগ্নিয়ে আন দানৱসকলকো—বাল আৰু বৃদ্ধ—দ্ৰুত দগ্ধ কৰি ভস্মসাৎ কৰিলে।

Verse 36

स्त्रियो वा पुरुषा वापि वाहनानि च तत्र ये । सर्वे तेनाग्निना दग्धाः कल्पान्ते तु जगद्यथा

তাত যি নাৰী হওক বা পুৰুষ, আৰু তাত থকা বাহন-যানসমূহো—সকলো সেই অগ্নিত দগ্ধ হ’ল; যেনেকৈ কল্পান্তত সমগ্ৰ জগত অগ্নিত ভস্মীভূত হয়।

Verse 37

भर्तॄन्कंठगतान्हित्वा काश्चिद्दग्धा वरस्त्रियः । काश्चित्सुप्ताः प्रमत्ताश्च रतिश्रांताश्च योषितः

কিছুমান শ্ৰেষ্ঠ নাৰী গলাত আঁকোৱালি ধৰা স্বামীসকলক ত্যাগ কৰি দগ্ধ হ’ল; আৰু কিছুমান নাৰী শুই আছিল, কিছুমান প্ৰমত্ত-মোহগ্ৰস্ত আছিল, আৰু কিছুমান ৰতিত ক্লান্ত আছিল।

Verse 38

अर्द्धदग्धा विबुद्धाश्च बभ्रमुर्मोहमूर्च्छिताः । तेन नासीत्सुसूक्ष्मोऽपि घोरत्रिपुरवह्निना

তেওঁলোক অর্ধদগ্ধ হৈ পুনৰ হঠাৎ বোধ পাই, মোহ-মূৰ্ছাত ভ্ৰমি ফুৰিলে। সেই ঘোৰ ত্ৰিপুৰা-অগ্নিয়ে তেওঁলোকৰ অতি সূক্ষ্ম চিহ্নো নাৰাখিলে।

Verse 39

अविदग्धो विनिर्मुक्तः स्थावरो जंगमोपि वा । वर्जयित्वा मयं दैत्यं विश्वकर्माणमव्ययम्

অবিদগ্ধ হওক বা সম্পূৰ্ণ সিদ্ধ, স্থাৱৰ হওক বা জংগম—কেৱল দৈত্য ময়ক বাদ দি—অব্যয় বিশ্বকর্মা দেৱশিল্পী প্ৰয়োজনীয় সকলো গঢ়িবলৈ সক্ষম।

Verse 40

अविरुद्धं तु देवानां रक्षितं शंभुतेजसा । विपत्कालेपि सद्भक्तं महेशशरणागतम्

দেৱসকলৰ প্ৰকাশ্য বিৰোধ নাথাকিলেও শম্ভুৰ তেজে তেওঁলোক ৰক্ষিত হয়। আৰু বিপদৰ সময়ত মহেশৰ শৰণাগত সদ্ভক্ত নিশ্চয়েই সুৰক্ষিত থাকে।

Verse 41

सन्निपातो हि येषां नो विद्यते नाशकारकः । दैत्यानामन्यसत्त्वानां भावाभावे कृताकृते

যিসকলৰ ভিতৰত বিনাশকাৰক কাৰণসমূহৰ সংযোগেই নাই—দৈত্য হওক বা অন্য সত্ত্ব—তেওঁলোকৰ বাবে ভাব-অভাব অৱস্থাত ‘কৃত’ আৰু ‘অকৃত’ বুলি কোনো বন্ধনকাৰী ফল জন্মে নাহে।

Verse 42

तस्माद्यत्नस्सुसंभाव्यः सद्भिः कर्तव्य एव हि । गर्हणात्क्षीयते लोको न तत्कर्म समाचरेत्

সেয়ে সজ্জনসকলে ভালদৰে বিবেচনা কৰি চেষ্টা কৰা উচিত। নিন্দাই লোকত মান-মৰ্যাদা ক্ষয় কৰে; সেয়ে ধিক্কাৰ আনে তেনে কৰ্ম নকৰিব।

Verse 43

न संयोगो यथा तेषां भूयात्त्रिपुरवासिनाम् । मतमेतद्धि सर्वेषां दैवाद्यदि यतो भवेत्

ত্ৰিপুৰবাসীসকলৰ যেন পুনৰ কেতিয়াও একত্ৰিত হৈ সংযোগ নঘটে। এইয়েই সকলোৰে স্থিৰ মত; কিয়নো দেৱবিধানবশত যদি পুনৰ সংযোগ হয়, তেন্তে সেইটোৱেই তেওঁলোকৰ পুনৰ্বলৰ কাৰণ হ’ব।

Verse 44

ये पूजयंतस्तत्रापि दैत्या रुद्रं सबांधवाः । गाणपत्यं ययुस्सर्वे शिवपूजावि धेर्बलात्

তাতোও সেই দৈত্যসকলে আত্মীয়-স্বজনসহ ৰুদ্ৰৰ পূজা কৰিবলৈ ধৰিলে। শিৱপূজাৰ বিধিৰ প্ৰবল শক্তিৰে তেওঁলোক সকলোৱে গাণপত্য পথত প্ৰৱেশ কৰিলে।