त्रिपुरदाहानन्तरं देवभयः ब्रह्मस्तुतिश्च — Fear of the Gods after Tripura’s Burning and Brahmā’s Praise
অধ্যায় ১১ত ব্যাসে সোধে—ত্রিপুৰ সম্পূৰ্ণ দহন হোৱাৰ পাছত মায়া আৰু ত্ৰিপুৰাধিপতিসকল ক’লৈ গ’ল? শম্ভুকথাৰ আধাৰত সম্পূৰ্ণ বৃত্তান্ত বিচাৰে। সূতে কয় যে সনৎকুমাৰে শিৱপাদ স্মৰণ কৰি ব্যাখ্যা আৰম্ভ কৰে আৰু শিৱৰ কৰ্ম পাপনাশক আৰু লীলাৰূপ বুলি বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পাছত ৰুদ্ৰৰ অতি প্ৰচণ্ড তেজ দেখি দেৱসকল বিস্মিত হৈ বাকৰুদ্ধ হয়; শিৱৰূপ সৰ্বদিশে জ্বলি উঠা, কোটি সূৰ্যসম প্ৰভা আৰু প্ৰলয়াগ্নিসদৃশ বুলি চিত্ৰিত—ই দেৱ, ঋষি আৰু ব্ৰহ্মাকো ভীত কৰে। সকলোৱে বিনয়ে ভক্তিভাৱে থিয় হয়; ব্ৰহ্মা অন্তৰে সংযত থাকিলেও ভয়সহ দেৱসমেত স্তৱ-স্তোত্ৰ কৰে—শিৱৰ পৰম ৰূপদৰ্শনৰ পাছত স্তুতি হে যথোচিত উত্তৰ।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । ब्रह्मपुत्र महाप्राज्ञ धन्यस्त्वं शैवसत्तम । किमकार्षुस्ततो देवा दग्धे च त्रिपुरेऽखिलाः
ব্যাসে ক’লে— হে ব্ৰহ্মপুত্ৰ, হে মহাপ্ৰাজ্ঞ! তুমি ধন্য, শৈৱভক্তসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ। সমগ্ৰ ত্ৰিপুৰ দগ্ধ হোৱাৰ পাছত সকলো দেৱতাই তাৰ পিছত কি কৰিলে?
Verse 2
मयः कुत्र गतो दग्धो पतयः कुत्र ते गताः । तत्सर्वं मे समाचक्ष्व यदि शंभुकथाश्रयम्
দগ্ধ হোৱা ময় ক’লৈ গ’ল? আৰু তোমালোকৰ সেই প্ৰভুসকল ক’লৈ গ’ল? যদি তোমাৰ বৰ্ণনা শম্ভুকথাৰ আশ্ৰয়ত থাকে, তেন্তে সেই সকলো মোক স্পষ্টকৈ কোৱা।
Verse 3
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य व्यासवाक्यं भगवान्भवकृत्सुतः । सनत्कुमारः प्रोवाच शिवपादयुगं स्मरन्
সূতে ক’লে— এইদৰে ব্যাসৰ বাক্য শুনি, ভৱকৃতৰ পুত্ৰ ভগৱান সনৎকুমাৰে শিৱৰ চৰণযুগল স্মৰণ কৰি উত্তৰ দিলে।
Verse 4
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाबुद्धे पाराशर्यं महेशितुः । चरितं सर्वपापघ्नं लोकलीलानुसाररिणः
সনৎকুমাৰে ক’লে—হে মহাবুদ্ধিমান ব্যাস, হে পাৰাশৰ্য! মহেশ্বৰৰ সেই চৰিত্ৰ শুনা; ই সৰ্বপাপ নাশক আৰু লোকসমূহত তেওঁৰ দিব্য লীলাৰ অনুগামী।
Verse 5
महेश्वरेण सर्वस्मिंस्त्रिपुरे दैत्यसंकुले । दग्धे विशेषतस्तत्र विस्मितास्तेऽभवन्सुराः
মহেশ্বৰে দানৱেৰে ভৰপূৰ সমগ্ৰ ত্ৰিপুৰ দগ্ধ কৰিলে; তেতিয়া তাত দেৱসকলে সেই বিশেষ অদ্ভুত কৰ্ম দেখি অতিশয় বিস্মিত হ’ল।
Verse 6
न किंचिदब्रुवन्देवाः सेन्द्रोपेंद्रादयस्तदा । महातेजस्विनं रुद्रं सर्वे वीक्ष्य ससंभ्रमाः
তেতিয়া ইন্দ্ৰ আৰু উপেন্দ্ৰ আদি সহ দেৱসকলে একো নক’লে। মহাতেজস্বী ৰুদ্ৰক দেখি সকলেই অন্তৰত ভক্তিভয়সহ সসম্ভ্ৰম হৈ উঠিল।
Verse 7
महाभयंकरं रौद्रं प्रज्वलंतं दिशो दश । कोटिसूर्यप्रतीकाशं प्रलयानलसन्निभम्
সেই ৰূপ আছিল মহাভয়ংকৰ আৰু ৰৌদ্ৰ; দহো দিশ জ্বলাই তুলিছিল, কোটি সূৰ্যৰ দৰে দীপ্ত আৰু প্ৰলয়াগ্নিৰ সদৃশ।
Verse 8
भयाद्देवं निरीक्ष्यैव देवीं च हिमवत्सुताम् । बिभ्यिरे निखिला देवप्रमुखा स्तस्थुरानताः
ভয়ত কেৱল দেৱ আৰু হিমৱৎসুতা দেৱীক দেখি মাত্ৰেই, দেৱপ্ৰধানসহ সকলো দেৱ কঁপি উঠিল আৰু মূৰ নোৱাই থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 9
दृष्ट्वानीकं तदा भीतं देवानामृषिपुंगवाः । न किंचिदूचुस्संतस्थुः प्रणेमुस्ते समंततः
তেতিয়া দেৱতাসকলৰ ভীত সেনাদল দেখি ঋষিশ্ৰেষ্ঠসকলে একো নক’লে; স্থিৰ হৈ থিয় দি চাৰিওফালৰ পৰা প্ৰণাম কৰি নত হ’ল।
Verse 10
अथ ब्रह्मापि संभीतो दृष्ट्वा रूपं च शांकरम् । तुष्टाव तुष्टहृदयो देवैस्सह समाहितः
তাৰপিছত শংকৰৰ দিব্য ৰূপ দেখি ব্ৰহ্মাও ভক্তিভয়ে বিস্মিত হ’ল; প্ৰসন্ন হৃদয় আৰু সমাহিত চিত্তে দেৱসকলৰ সৈতে তেওঁ স্তৱ কৰিলে।
Verse 11
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे देवस्तुतिवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ পঞ্চম যুদ্ধখণ্ডত ‘দেৱস্তুতি-বৰ্ণন’ নামৰ একাদশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 12
ब्रह्मोवाच । देवदेव महादेव भक्तानुग्रहकारक । प्रसीद परमेशान सर्व देवहितप्रद
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে দেৱদেৱ মহাদেৱ, ভক্তানুগ্ৰহকাৰক! হে পৰমেশান, প্ৰসন্ন হওক; আপুনি সৰ্ব দেৱৰ হিতপ্ৰদ।
Verse 13
प्रसीद जगतां नाथ प्रसीदानंददायक । प्रसीद शंकर स्वामिन् प्रसीद परमेश्वर
প্ৰসন্ন হওক, হে জগন্নাথ; প্ৰসন্ন হওক, হে আনন্দদায়ক। প্ৰসন্ন হওক, হে শংকৰ স্বামী; প্ৰসন্ন হওক, হে পৰমেশ্বৰ॥
Verse 14
ओंकाराय नमस्तुभ्यमाकारपरतारक । प्रसीद सर्वदेवेश त्रिपुरघ्न महेश्वर
ওঁকাৰ-স্বৰূপ, ‘অ’কাৰৰ পৰম তাৰক—আপোনাক নমস্কাৰ। হে সৰ্বদেৱেশ, হে ত্ৰিপুৰঘ্ন মহেশ্বৰ, প্ৰসন্ন হওক।
Verse 15
नानावाच्याय देवाय वरणप्रिय शंकर । अगुणाय नमस्तुभ्यं प्रकृतेः पुरुषात्पर
বহু নামে আহ্বান কৰা, বৰদানত প্ৰিয় দেৱ শংকৰক নমস্কাৰ। গুণাতীত, প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষৰ ওপৰত থকা আপোনাক প্ৰণাম।
Verse 16
निर्विकाराय नित्याय नित्यतृप्ताय भास्वते । निरंजनाय दिव्याय त्रिगु णाय नमोऽस्तु ते
বিকাৰহীন, নিত্য, সদা তৃপ্ত আৰু দীপ্তিমান আপোনাক নমস্কাৰ। নিৰঞ্জন, দিব্য, আৰু ত্ৰিগুণৰ অন্তৰ্যামী অধিপতিক প্ৰণাম।
Verse 17
सगुणाय नमस्तुभ्यं स्वर्गेशाय नमोस्तु ते । सदाशिवाय शांताय महेशाय पिनाकिने
সগুণ স্বৰূপ প্ৰভুক নমস্কাৰ; স্বৰ্গেশ্বৰক প্ৰণাম। শান্ত সদাশিৱক নমস্কাৰ; পিনাকধাৰী মহেশক বন্দনা।
Verse 18
सर्वज्ञाय शरण्याय सद्योजाताय ते नमः । वामदेवाय रुद्राय तदाप्यपुरुषाय च
সৰ্বজ্ঞ আৰু শৰণ্য—সদ্যোজাত স্বৰূপক নমস্কাৰ। বামদেৱ, ৰুদ্ৰ আৰু অঘোৰ-পুরুষ (পৰম দিব্য পুরুষ)কো প্ৰণাম।
Verse 19
अघोराय सुसेव्याय भक्ताधीनाय ते नमः । ईशानाय वरेण्याय भक्तानंदप्रदायिने
অঘোৰ, সহজে সেৱ্য আৰু ভক্তাধীন আপোনাক নমস্কাৰ। ঈশান, বৰণীয়, ভক্তক আনন্দ দান কৰা প্ৰভুক প্ৰণাম।
Verse 20
रक्षरक्ष महादेव भीतान्नस्सकलामरान् । दग्ध्वा च त्रिपुरं सर्वे कृतार्था अमराः कृ ताः
ৰক্ষা কৰা, ৰক্ষা কৰা, হে মহাদেৱ! ভীত হোৱা আমাৰ সকলো দেৱতাক ৰক্ষা কৰা। ত্ৰিপুৰ দগ্ধ কৰি সকলো অমৰ কৃতাৰ্থ হৈছে।
Verse 21
स्तुत्वैवं देवतास्सर्वा नमस्कारं पृथक्पृथक् । चक्रुस्ते परमप्रीता ब्रह्माद्यास्तु सदाशिवम्
এইদৰে স্তৱ কৰি ব্ৰহ্মা আদি সকলো দেৱতা পৰম আনন্দে সদাশিৱক পৃথক পৃথকভাৱে নমস্কাৰ কৰিলে।
Verse 22
अथ ब्रह्मा स्वयं देवं त्रिपुरारिं महेश्वरम् । तुष्टाव प्रणतो भूत्वा नतस्कंधः कृतांजलिः
তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই নিজে ত্ৰিপুৰাৰী মহেশ্বৰ দেৱক স্তৱ কৰিলে। তেওঁ প্ৰণত হৈ, কান্ধ নত কৰি, কৰযোৰে অঞ্জলি বেঁধি স্তুতি কৰিলে।
Verse 23
ब्रह्मोवाच भगवन्देवदेवेश त्रिपुरान्तक शंकर । त्वयि भक्तिः परा मेऽस्तु महादेवानपायिनी
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে ভগৱান, দেৱদেৱেশ, হে ত্ৰিপুৰান্তক শংকৰ! হে মহাদেৱ, তোমাত মোৰ পৰম ভক্তি হওক—যি কেতিয়াও নাছুটে।
Verse 24
सर्वदा मेऽस्तु सारथ्यं तव देवेश शंकर । अनुकूलो भव विभो सदा त्वं परमेश्वर
হে দেৱেশ শংকৰ, তুমি সদায় মোৰ সাৰথি হোৱা। হে বিভু পৰমেশ্বৰ, তুমি সদা মোৰ প্ৰতি অনুকূল আৰু কৃপালু হোৱা।
Verse 25
सनत्कुमार उवाच । इति स्तुत्वा विधिश्शंभुं भक्तवत्सलमानतः । विरराम नतस्कंधः कृतांजलिरुदारधीः
সনৎকুমাৰ ক’লে—এইদৰে ভক্তৱৎসল শম্ভুৰ স্তৱ কৰি, বিধি (ব্ৰহ্মা) বিনয়ে নত হৈ স্তোত্ৰ থমকাল। কাঁধ নত, অঞ্জলি বদ্ধ হাতে, উদাৰ ধীৰে তেওঁ স্থিৰ ৰ’ল।
Verse 26
जनार्दनोऽपि भगवान् नमस्कृत्य महेश्वरम् । कृतांजलिपुटो भूत्वा तुष्टाव च महेश्वरम्
ভগৱান জনাৰ্দন (বিষ্ণু)য়ো মহেশ্বৰক নমস্কাৰ কৰি, অঞ্জলি বদ্ধ হাতে সেই মহেশ্বৰক স্তৱ কৰিলে।
Verse 27
विष्णुरुवाच देवाधीश महेशान दीनबंधो कृपाकर । प्रसीद परमेशान कृपां कुरु नतप्रिय
বিষ্ণু ক’লে—হে দেবাধীশ, হে মহেশান! হে দীনবন্ধু, হে কৃপাকৰ! হে পৰমেশান, প্ৰসন্ন হওক; কৃপা কৰক, কিয়নো নতজন আপোনাৰ প্ৰিয়।
Verse 28
निर्गुणाय नमस्तुभ्यं पुनश्च सगुणाय च । पुनः प्रकृतिरूपाय पुनश्च पुरुषाय च
হে নিৰ্গুণ, তোমাক নমস্কাৰ; আৰু পুনৰ হে সগুণ, তোমাকো নমস্কাৰ। পুনৰ প্ৰকৃতি-ৰূপ তোমাক নমস্কাৰ, আৰু পুনৰ পুৰুষ-ৰূপ তোমাক নমস্কাৰ।
Verse 29
पश्चाद्गुणस्वरूपाय नतो विश्वात्मने नमः । भक्तिप्रियाय शांताय शिवाय परमात्मने
তাৰ পাছত গুণ-স্বৰূপ, বিশ্বাত্মা তেওঁক নত হৈ নমস্কাৰ কৰিলে। ভক্তিপ্ৰিয়, শান্ত, পৰমাত্মা শিৱক নমস্কাৰ।
Verse 30
सदाशिवाय रुद्राय जगतां पतये नमः । त्वयि भक्तिर्दृढा मेऽद्य वर्द्धमाना भवत्विति
সদাশিৱ ৰূপ ৰুদ্ৰ, সকলো জগতৰ অধিপতি, আপোনাক নমস্কাৰ। আজিৰ পৰা আপোনাৰ প্ৰতি মোৰ দৃঢ় ভক্তি নিত্য বৃদ্ধি পাওক।
Verse 31
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा विररामासौ शैवप्रवरसत्तमः । सर्वे देवाः प्रणम्योचुस्ततस्तं परमेश्वरम्
সনৎকুমাৰ ক’লে—এইদৰে কৈ সেই শ্ৰেষ্ঠ শৈৱভক্ত নীৰৱ হ’ল। তাৰ পাছত সকলো দেৱতাই প্ৰণাম কৰি সেই পৰমেশ্বৰক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 32
देवा ऊचुः । देवनाथ महादेव करुणाकर शंकर । प्रसीद जगतां नाथ प्रसीद परमेश्वर
দেৱসকলে ক’লে—হে দেৱনাথ, হে মহাদেৱ, হে কৰুণাকৰ শংকৰ, প্ৰসন্ন হওক। হে জগতনাথ, প্ৰসন্ন হওক; হে পৰমেশ্বৰ, প্ৰসন্ন হওক।
Verse 33
प्रसीद सर्वकर्ता त्वं नमामस्त्वां वयं मुदा । भक्तिर्दृढास्माकं नित्यं स्यादनपायिनी
হে সৰ্বকৰ্তা, প্ৰসন্ন হওক; আমি আনন্দে আপোনাক প্ৰণাম কৰোঁ। আপোনাৰ প্ৰতি আমাৰ ভক্তি সদায় দৃঢ় থাকক, কেতিয়াও নাছুটক।
Verse 34
सनत्कुमार उवाच । इति स्तुतश्च देवेशो ब्रह्मणा हरिणामरैः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा शंकरो लोकशंकरः
সনৎকুমাৰ ক’লে—ব্ৰহ্মা, হৰি আৰু দেৱসকলৰ দ্বাৰা এইদৰে স্তূত হৈ দেৱেশ, লোকমঙ্গলকাৰী শংকৰ প্ৰসন্নচিত্তে তেওঁলোকক উত্তৰ দিলে।
Verse 35
शंकर उवाच । हे विधे हे हरे देवाः प्रसन्नोऽस्मि विशेषतः । मनोऽभिलषितं ब्रूत वरं सर्वे विचा रतः
শংকৰে ক’লে— হে বিধে (ব্ৰহ্মা), হে হৰি (বিষ্ণু), হে দেৱসকল! মই বিশেষভাৱে প্ৰসন্ন। তোমালোক সকলোৱে ভালদৰে বিচাৰ কৰি মনৰ অভিলষিত বৰ কোৱা।
Verse 36
सनत्कुमारः उवाच । इत्युक्तं वचनं श्रुत्वा हरेण मुनिसत्तम । प्रत्यूचुस्सर्वदेवाश्च प्रसन्नेनान्तरात्मना
সনৎকুমাৰে ক’লে— হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! হৰি (বিষ্ণু) কোৱা এই বাক্য শুনি, সকলো দেৱতাই প্ৰসন্ন আৰু শান্ত অন্তৰাত্মাৰে উত্তৰ দিলে।
Verse 37
सर्वे देवा ऊचुः । यदि प्रसन्नो भगवन्यदि देयो वरस्त्वया । देवदेवेश चास्मभ्यं ज्ञात्वा दासान्हि नस्सुरान्
সকলো দেৱে ক’লে— হে ভগৱান! যদি আপুনি প্ৰসন্ন আৰু যদি আপোনাৰ দ্বাৰা বৰ দানীয় হয়, তেন্তে হে দেৱদেৱেশ! আমাক আপোনাৰ দাস দেৱসকল বুলি জানি সেই বৰ দান কৰক।
Verse 38
यदा दुःखं तु देवानां संभवेद्देवसत्तम । तदा त्वं प्रकटो भूत्वा दुःखं नाशय सर्वदा
যেতিয়া দেৱসকলৰ দুখ আৰু ক্লেশ উদ্ভৱ হয়, হে দেৱশ্ৰেষ্ঠ! তেতিয়া আপুনি স্বয়ং প্ৰকাশিত হৈ সদায় সেই দুখ নাশ কৰক।
Verse 39
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तो भगवानुद्रो ब्रह्मणा हरिणामरैः । युगपत्प्राह तुष्टात्मा तथेत्यस्तु निरंतरम्
সনৎকুমাৰ ক’লে—ব্ৰহ্মা, হৰি (বিষ্ণু) আৰু দেৱসকলে একেলগে নিবেদন কৰাত, প্ৰসন্নচিত্ত ভগৱান ৰুদ্ৰে একে মুহূৰ্ততে ক’লে—“তথাস্তু; নিৰন্তৰ তেনেকৈ হওক।”
Verse 40
स्तवैरेतैश्च तुष्टोऽस्मि दास्यामि सर्वदा ध्रुवम् । यदभीष्टतमं लोके पठतां शृण्वतां सुराः
“এই স্তৱসমূহে মই সন্তুষ্ট। হে দেৱসকল! যিসকলে পঢ়ে আৰু যিসকলে শ্ৰৱণ কৰে, তেওঁলোকক এই লোকত সৰ্বাধিক অভীষ্ট বস্তু মই সদায় নিশ্চিতভাৱে দিম।”
Verse 41
इत्युक्त्वा शंकरः प्रीतो देवदुःखहरस्सदा । सर्वदेवप्रियं यद्वै तत्सर्वं च प्रदत्तवान्
এইদৰে কৈ প্ৰসন্ন শংকৰ—যি সদায় দেৱসকলৰ দুখ হৰণ কৰে—সকল দেৱৰ প্ৰিয় আৰু হিতকৰ যি কিছু আছিল, সেয়া সকলো সম্পূৰ্ণভাৱে প্ৰদান কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The immediate aftermath of Tripura-dahana (the burning of Tripura): Vyāsa asks what became of Māyā and the Tripura-lords, while Sanatkumāra explains the devas’ stunned reaction to Śiva’s blazing, dissolution-like form.
It dramatizes the limit of deva-power before Śiva’s absolute tejas; fear functions as an epistemic shock that collapses pride and redirects the assembly toward praṇāma and stuti—devotion as the stabilizing response to theophany.
A raudra, prajvalita (fiercely blazing) form likened to koṭi-sūrya (millions of suns) and pralaya-anala (the fire of cosmic dissolution), emphasizing Śiva’s sovereignty over destruction and renewal.