देवपराजयः — शङ्करशरणागमनं स्कन्दकालीयुद्धं च | Devas’ Defeat, Refuge in Śaṅkara, and the Battle of Skanda and Kālī
অধ্যায় ৩৭ত সনৎকুমাৰে দানৱসকলৰ হাতত দেৱসেনাৰ পৰাজয় বৰ্ণনা কৰে। অস্ত্ৰাঘাতত আহত আৰু ভীত দেৱতাসকল পলাই যায়; পাছত পুনৰ ঘূৰি পৰম আশ্ৰয় বিশ্বেশ্বৰ শংকৰৰ শৰণ লৈ ৰক্ষাৰ প্ৰাৰ্থনা কৰে। তেওঁলোকৰ আৰ্তনাদ শুনি শিৱ প্ৰতিপক্ষৰ ওপৰত ক্ৰুদ্ধ হ’লেও, কৰুণ দৃষ্টিৰে দেৱসকলক অভয় দান কৰে আৰু নিজৰ গণসকলৰ বল-তেজ বৃদ্ধি কৰে। শিৱৰ আজ্ঞাত হৰাত্মজ, তাৰকান্তক স্কন্দ নিৰ্ভয়ে ৰণক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰি বৃহৎ দানৱবাহিনী ধ্বংস কৰে। একে সময়তে কালী ৰক্তপান আৰু শিৰচ্ছেদ আদি ভয়ংকৰ কৰ্মে যুদ্ধৰ আতংক অধিক তীব্ৰ কৰে। এইদৰে পৰাজয়→শৰণাগতি→দিব্য শক্তিদান→প্ৰচণ্ড প্ৰতিআক্রমণৰ ধাৰাত শিৱকেই ৰক্ষা আৰু বিজয়ৰ নিৰ্ণায়ক কাৰণ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । तदा देवगणास्सर्वे दानवैश्च पराजिताः । दुद्रुवुर्भयभीताश्च शस्त्रास्त्रक्षतविग्रहाः
সনৎকুমাৰ ক’লে—তেতিয়া দানৱসকলৰ দ্বাৰা পৰাজিত হৈ সকলো দেৱগণ ভয়ভীত হৈ পলাই গ’ল; তেওঁলোকৰ দেহ শস্ত্ৰ-অস্ত্ৰৰ আঘাতে ক্ষতবিক্ষত হৈছিল।
Verse 2
ते परावृत्य विश्वेशं शंकरं शरणं ययुः । त्राहि त्राहीति सर्वेशेत्यू चुर्विह्वलया गिरा
তেওঁলোকে উভতি আহি বিশ্বেশ্বৰ শংকৰৰ শৰণ ল’লে। ব্যাকুল কণ্ঠে কঁপনি ধৰি ক’লে—“ত্রাহি, ত্রাহি, হে সৰ্বেশ্বৰ, আমাক ৰক্ষা কৰা!”
Verse 3
दृष्ट्वा पराजयं तेषां देवादीनां स शंकरः । सभयं वचनं श्रुत्वा कोपमुच्चैश्चकार ह
দেৱ-আদিৰ পৰাজয় দেখি আৰু তেওঁলোকৰ ভীত বাক্য শুনি শংকৰ অতি উগ্ৰ ক্ৰোধত উদ্দীপ্ত হ’ল।
Verse 4
निरीक्ष्य स कृपादृष्ट्या देवेभ्यश्चाभयं ददौ । बलं च स्वगणानां वै वर्द्धयामास तेजसा
তেওঁলোকক দেখি তেওঁ কৃপাদৃষ্টিৰে দেৱসকলক অভয় দান কৰিলে। আৰু নিজৰ তেজে নিজৰ গণসকলৰ বলো নিশ্চয় বৃদ্ধি কৰিলে।
Verse 5
शिवाज्ञप्तस्तदा स्कन्दो दानवानां गणैस्सह । युयुधे निर्भयस्संख्ये महावीरो हरात्मजः
তেতিয়া শিৱৰ আজ্ঞাত দানৱসকলৰ সৈতে হৰৰ পুত্ৰ মহাবীৰ স্কন্দই যুদ্ধত নিৰ্ভয়ে যুঁজ দিছিল।
Verse 6
कृत्वा क्रोधं वीरशब्दं देवो यस्तारकांतकः । अक्षौहिणीनां शतकं समरे स जघान ह
ক্ৰোধিত হৈ বীৰগৰ্জন কৰি সেই দিব্য দেৱতা তাৰকান্তকে যুদ্ধত এশ অক্ষৌহিণী সৈন্য বধ কৰিছিল।
Verse 7
रुधिरं पातयामास काली कमललोचना । तेषां शिरांसि संछिद्य बभक्ष सहसा च सा
পদুমৰ দৰে চকু থকা কালীয় তেওঁলোকৰ তেজ বোৱাই দিছিল আৰু তেওঁলোকৰ মূৰবোৰ কাটি হঠাতে ভক্ষণ কৰিছিল।
Verse 8
पपौ रक्तानि तेषां च दानवानां समं ततः । युद्धं चकार विविधं सुरदानवभीषणम्
তাৰ পিছত তেওঁ সেই দানৱবোৰৰ তেজ পান কৰিছিল; তাৰ পিছত তেওঁ দেৱ-দানৱ উভয়ৰে বাবে ভয়ংকৰ বিভিন্ন ধৰণৰ যুদ্ধ কৰিছিল।
Verse 9
शतलक्षं गजेन्द्राणां शतलक्षं नृणां तथा । समादायैकहस्तेन मुखे चिक्षेप लीलया
এলাখ গজেন্দ্ৰ আৰু তদ্ৰূপ এলাখ মানুহ—এটা হাততে গোটাই—তেওঁ লীলামাত্ৰে নিজৰ মুখত নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 10
कबंधानां सहस्रं च सन्ननर्त रणे बहु । महान् कोलाहलो जातः क्लीबानां च भयंकरः
ৰণক্ষেত্ৰত সহস্ৰ সহস্ৰ কবন্ধ নানাভাৱে ডোলি ডোলি নাচিবলৈ ধৰিলে। মহা কোলাহল উঠিল—ভীৰু আৰু কায়ৰসকলৰ বাবে ভয়ংকৰ।
Verse 11
पुनः स्कंदः प्रकुप्योच्चैः शरवर्षाञ्चकार ह । पातयामास क्षयतः कोटिशोऽसुरनायकान्
তাৰ পিছত স্কন্দ পুনৰ প্ৰচণ্ড ক্ৰোধে উদ্দীপ্ত হৈ মহা শৰবৃষ্টি কৰিলে; সংহাৰ সাধি তেওঁ কোটিকোটী অসুৰনায়কক ভূমিত পেলালে।
Verse 12
दानवाः शरजालेन स्कन्दस्य क्षतविग्रहाः । भीताः प्रदुद्रुवुस्सर्वे शेषा मरणतस्तदा
স্কন্দৰ শৰজালত দেহে আঘাতপ্ৰাপ্ত দানৱসকল ভীত হৈ পৰিল; আৰু যিসকল অৱশিষ্ট আছিল, তেওঁলোক সকলোৱে তেতিয়া মৃত্যুভয়ে পলাই গ’ল।
Verse 13
वृषपर्वा विप्रचित्तिर्दंडश्चापि विकंपनः । स्कंदेन युयुधुस्सार्द्धं तेन सर्वे क्रमेण च
বৃষপৰ্বা, বিপ্ৰচিত্তি, দণ্ড আৰু বিকম্পন—এই সকলোয়ে ক্ৰমে ক্ৰমে স্কন্দ (কাৰ্ত্তিকেয়)ৰ সৈতে একেলগে যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 14
महामारी च युयुधे न बभूव पराङ्मुखी । बभूवुस्ते क्षतांगाश्च स्कंदशक्तिप्रपीडिताः
মহামাৰীও যুঁজ কৰি থাকিল; সি কেতিয়াও পিছু হটিল নহয়। কিন্তু স্কন্দৰ শক্তিয়ে পীড়িত সেই যোদ্ধাসকল অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গত আহত হ’ল।
Verse 15
महामारीस्कंदयोश्च विजयोभूत्तदा मुने । नेदुर्दुंदुभयस्स्वर्गे पुष्पवृष्टिः पपात ह
হে মুনি, তেতিয়া মহামাৰী আৰু স্কন্দৰ বিজয় হ’ল। স্বৰ্গত দুন্দুভি বাজিল আৰু পুষ্পবৃষ্টি পৰিল।
Verse 16
स्कंदस्य समरं दृष्ट्वा महारौद्रं तमद्भुतम् । दानवानां क्षयकरं यथाप्रकृतिकल्पकम्
স্কন্দৰ সেই আশ্চৰ্য আৰু মহাৰৌদ্ৰ সমৰ দেখি (সকলোয়ে বুজিলে যে) ই দানৱসকলৰ ক্ষয় সাধন কৰিলে আৰু প্ৰকৃতিৰ নিৰ্ধাৰিত বিধান অনুসাৰেই ঘটিল।
Verse 17
महामारीकृतं तच्चोपद्रवं क्षयहेतुकम् । चुकोपातीव सहसा सनद्धोभूत्स्वयं तदा
সেই উপদ্ৰৱ মহামাৰিৰ দৰে উদ্ভৱ হৈ ক্ষয়ৰ হেতু হ’ল। তেতিয়া সি, যেন হঠাৎ প্ৰচণ্ড ধুমুহাই ক্ষুব্ধ কৰিলে, সেইমুহূৰ্ততে নিজৰ ইচ্ছাৰে সম্পূৰ্ণ সজ্জিত হ’ল।
Verse 18
वरं विमानमारुह्य नानाशस्त्रास्त्रसंयुतम् । अभयं सर्ववीराणां नानारत्नपरिच्छदम्
সি উত্তম বিমানত আৰোহণ কৰিলে—যি নানাবিধ শস্ত্ৰ-অস্ত্ৰে সজ্জিত, সকলো বীৰৰ বাবে অভয়, আৰু নানাৰত্নখচিত অলংকাৰৰে ভূষিত আছিল।
Verse 19
महावीरैश्शंखचूडो जगाम रथमध्यतः । धनुर्विकृष्य कर्णान्तं चकार शरवर्षणम्
তেতিয়া মহাবীৰসকলে ঘেৰিওৱা শঙ্খচূড় ৰথসমূহৰ মাজলৈ আগবাঢ়িল; ধনুক কাণলৈকে টানি সি শৰবৃষ্টি কৰিলে।
Verse 20
तस्य सा शरवृष्टिश्च दुर्निवार्य्या भयंकरी । महाघोरांधकारश्च वधस्थाने बभूव ह
তাৰ সেই শৰবৃষ্টি আছিল দুৰ্নিবাৰ আৰু ভয়ংকৰ; আৰু বধক্ষেত্ৰত মহাঘোৰ অন্ধকাৰ নামি আহিল।
Verse 21
देवाः प्रदुद्रुवुः सर्वे येऽन्ये नन्दीश्वरादयः । एक एव कार्त्तिकेयस्तस्थौ समरमूर्द्धनि
নন্দীশ্বৰ আদি অন্য সকলৰ সৈতে সকলো দেৱতা ভয়তে দৌৰি পলাই গ’ল; কিন্তু সমৰৰ অগ্ৰভাগত কেৱল কাৰ্ত্তিকেয়ই অচল হৈ থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 22
पर्वतानां च सर्पाणां नागानां शाखिनां तथा । राजा चकार वृष्टिं च दुर्निवार्या भयंकरीम्
তাৰ পিছত ৰজাই পৰ্বত, সাপ, নাগ আৰু গছ-গছনিৰ ওপৰতো পৰি আঘাত হানিব পৰা, দুৰ্নিবাৰ আৰু ভয়ংকৰ বৰষুণ-ঝড় নামালে।
Verse 23
तद्दृष्ट्या प्रहतः स्कन्दो बभूव शिवनन्दनः । नीहारेण च सांद्रेण संवृतौ भास्करौ यथा
সেই (দিব্য) দৃষ্টিৰ আঘাতে শিৱনন্দন স্কন্দ স্তম্ভিত হৈ পৰিল; যেন ঘন কুঁৱাশাত দুটা সূৰ্য আৱৃত হয়।
Verse 24
नानाविधां स्वमायां च चकार मयदर्शिताम् । तां नाविदन् सुराः केपि गणाश्च मुनिसत्तम
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, মই বৰ্ণনা কৰা মতে তেওঁ নানাবিধ স্বমায়া ৰচনা কৰি প্ৰকাশ কৰিলে; কিন্তু কোনো দেৱতা নহয়, গণসকলেও সেই মায়া বুজি নাপালে।
Verse 25
तदैव शङ्खचूडश्च महामायी महाबलः । शरेणैकेन दिव्येन धनुश्चिच्छेद तस्य वै
সেই মুহূৰ্ততে মহামায়াবী মহাবলী শঙ্খচূড়ে এটা দিৱ্য শৰৰে তাৰ ধনুখন ছিন্ন কৰিলে।
Verse 26
बभंज तद्रथं दिव्यं चिच्छेद रथपीडकान् । मयूरं जर्जरीभूतं दिव्यास्त्रेण चकार सः
সিয়ে সেই দিৱ্য ৰথখন ভাঙি চূৰ্ণ কৰিলে, ৰথক পীড়া দিয়া আক্ৰমণকাৰীসকলক ছিন্ন কৰিলে, আৰু দিৱ্যাস্ত্ৰে ময়ূৰবাহনক জর্জৰিত কৰিলে।
Verse 27
शक्तिं चिक्षेप सूर्याभां तस्य वक्षसि घातिनीम् । मूर्च्छामवाप सहसा तत्प्रहारेण स क्षणम्
সিয়ে সূৰ্যসম দীপ্ত ঘাতক শক্তি তাৰ বক্ষত নিক্ষেপ কৰিলে; সেই প্ৰহাৰে সি হঠাৎ ক্ষণমাত্ৰ মূৰ্ছিত হ’ল।
Verse 28
पुनश्च चेतनां प्राप्य कार्तिकः परवीरहा । रत्नेन्द्रसारनिर्माणमारुरोह स्ववाहनम्
পুনৰায় চেতনা পাই পৰবীৰহা কাৰ্ত্তিকেয় ৰত্নাধিপতিৰ সাৰৰে নিৰ্মিত নিজৰ বাহনত আৰূঢ় হ’ল।
Verse 29
स्मृत्वा पादौ महेशस्य साम्बिकस्य च षण्मुखः । शस्त्रास्त्राणि गृहीत्वैव चकार रणमुल्बणम्
মহেশ আৰু সাম্বিকাৰ পদপদ্ম স্মৰণ কৰি ষণ্মুখে অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ ধৰি যুদ্ধক অতি ভয়ংকৰ কৰি তুলিলে।
Verse 30
सर्प्पांश्च पर्वतांश्चैव वृक्षांश्च प्रस्तरांस्तथा । सर्वांश्चिच्छेद कोपेन दिव्या स्त्रेण शिवात्मजः
ক্ৰোধত শিৱাত্মজে দিব্য অস্ত্ৰে সাপ, পৰ্বত, গছ আৰু শিলাখণ্ড—সকলোকে কাটি বিদীৰ্ণ কৰিলে।
Verse 31
वह्निं निवारयामास पार्जन्येन शरेण ह । रथं धनुश्च चिच्छेद शंखचूडस्य लीलया
বৰ্ষা বৰষোৱা বাণে সি জ্বলি উঠা অগ্নি নিবাৰিলে; আৰু যেন লীলাচ্ছলে শঙ্খচূড়ৰ ৰথ আৰু ধনু ভাঙি দিলে।
Verse 32
सन्नाहं सर्ववाहांश्च किरीटं मुकुटोज्ज्वलम् । वीरशब्दं चकारासौ जगर्ज च पुनः पुनः
সি সন্নাহ-বর্ম পিন্ধি সকলো বাহন সাজু কৰিলে; তাৰ উজ্জ্বল মুকুট দীপ্তিময় আছিল। তাৰপাছত বীৰনাদ কৰি সি পুনঃ পুনঃ গর্জিল।
Verse 33
चिक्षेप शक्तिं सूर्याभां दानवेन्द्रस्य वक्षसि । तत्प्रहारेण संप्राप मूर्च्छां दीर्घतमेन च
সি সূৰ্যসম দীপ্ত শক্তি দানৱেন্দ্ৰৰ বক্ষত নিক্ষেপ কৰিলে; সেই আঘাতে দৈত্যৰাজ অতি দীঘলীয়া মূৰ্ছাত পৰিল।
Verse 34
मुहूर्तमात्रं तत्क्लेशं विनीय स महाबलः । चेतनां प्राप्य चोत्तस्थौ जगर्ज हरिवर्च सः
মুহূৰ্তমাত্ৰ সেই ক্লেশ সহি সেই মহাবলী পুনৰ চেতনা লাভ কৰিলে। তাৰপিছত উঠি, হৰিসদৃশ তেজে দীপ্ত হৈ গর্জন কৰিলে।
Verse 35
शक्त्या जघान तं चापि कार्तिकेयं महाबलम् । स पपात महीपृष्ठेऽमोघां कुर्वन्विधिप्रदाम्
সেই শক্তিৰে সি মহাবলী কাৰ্ত্তিকেয়কো আঘাত কৰিলে। কাৰ্ত্তিকেয় ভূমিপৃষ্ঠত পতিত হ’ল, তথাপি বিধিৰ বিধান ব্যৰ্থ নোহোৱাকৈ তাক ফলপ্ৰসূ কৰিলে।
Verse 36
काली गृहीत्वा तं क्रोडे निनाय शिवसन्निधौ । ज्ञानेन तं शिवश्चापि जीवयामास लीलया
কালী তেওঁক কোলাত তুলি শিৱসন্নিধিলৈ লৈ গ’ল। তেতিয়া শিৱে জ্ঞানশক্তিৰে লীলামাত্ৰে তেওঁক পুনৰ্জীৱিত কৰিলে।
Verse 37
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडवधे ससैन्यशंखचूडयुद्धवर्णनं नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ভাগ ৰুদ্ৰসংহিতাৰ পঞ্চম যুদ্ধখণ্ডত, শঙ্খচূড়বধ প্ৰসঙ্গত ‘সসৈন্য শঙ্খচূড়যুদ্ধবৰ্ণন’ নামৰ সপ্তত্ৰিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 38
एतस्मिन्नंतरे वीरो वीरभद्रो महाबलः । शंखचूडेन युयुधे समरे बलशालिना
এই সময়তে মহাবলী বীৰ বীৰভদ্ৰ, বলশালী শঙ্খচূড়ৰ সৈতে ৰণভূমিত যুদ্ধে লিপ্ত হ’ল।
Verse 39
ववर्ष समरेऽस्त्राणि यानियानि च दानवः । चिच्छेद लीलया वीरस्तानितानि निजैश्शरैः
সমৰত দানৱে যি যি অস্ত্ৰ বৰষালে, বীৰে নিজৰ শৰদ্বাৰা লীলামাত্ৰে সেই সকলোকে ছিন্ন কৰিলে।
Verse 40
दिव्यान्यस्त्राणि शतशो मुमुचे दानवेश्वरः । तानि चिच्छेद तं बाणैर्वीरभद्रः प्रतापवान्
দানৱসকলৰ অধিপতিয়ে শত শত দিব্য অস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰিলে; কিন্তু প্ৰতাপৱান বীৰভদ্ৰই বাণে সিহঁত ছিন্ন কৰি তাকেই শৰৰে বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 41
अथातीव चुकोपोच्चैश्शंखचूडः प्रतापवान् । शक्त्या जघानोरसि तं स चकंपे पपात कौ
তাৰ পিছত প্ৰতাপৱান শঙ্খচূড় অতি তীব্ৰ ক্ৰোধে জ্বলি উঠিল; শক্তিৰে তাৰ বক্ষত আঘাত কৰাত সেই বীৰ কঁপি ৰণক্ষেত্ৰত পৰি গ’ল।
Verse 42
क्षणेन चेतनां प्राप्य समुत्तस्थौ गणेश्वरः । जग्राह च धनुर्भूयो वीरभद्रो गणाग्रणीः
ক্ষণতে চেতনা ঘূৰি আহি গণেশ্বৰ উঠি দাঁড়াল; আৰু শিৱগণৰ অগ্ৰণী বীৰভদ্ৰই পুনৰ ধনু ধাৰণ কৰিলে।
Verse 43
एतस्मिन्नंतरे काली जगाम समरं पुनः । भक्षितुं दानवान् स्वांश्च रक्षितुं कार्तिकेच्छया
ইয়াৰ মাজতে কালী পুনৰ সমৰত প্ৰৱেশ কৰিলে—দানৱসকলক ভক্ষণ কৰিবলৈ, আৰু কাৰ্ত্তিকেয়ৰ ইচ্ছা অনুসাৰে নিজৰ পক্ষক ৰক্ষা কৰিবলৈ।
Verse 44
वीरास्तामनुजग्मुश्च ते च नन्दीश्वरादयः । सर्वे देवाश्च गंधर्वा यक्षा रक्षांसि पन्नगाः
সেই বীৰ অনুচৰসকলে তেওঁক অনুসৰণ কৰিলে; নন্দীশ্বৰ আদি সকলেও। লগতে সকলো দেৱতা, গন্ধৰ্ব, যক্ষ, ৰাক্ষস আৰু পন্নগ (নাগবৰ্গ)ও (একেলগে আহিল)।
Verse 45
वाद्यभांडाश्च बहुशश्शतशो मधुवाहकाः । पुनः समुद्यताश्चासन् वीरा उभयतोऽखिलाः
বহু বাদ্যভাণ্ড নিনাদিত হ’ল আৰু শত-শত মধুবাহক উপস্থিত আছিল। তাৰ পিছত দুয়োফালৰ সকলো বীৰ যোদ্ধা যুদ্ধৰ বাবে সম্পূৰ্ণ সাজু হৈ পুনৰ উঠি দাঁড়াল।
Frequently Asked Questions
The devas, defeated by dānavas, take refuge in Śiva; Śiva grants fearlessness and empowers his forces, after which Skanda and Kālī unleash a decisive counter-offensive in the war.
The chapter encodes a Śaiva soteriology of crisis: fear and defeat culminate in śaraṇāgati; Śiva’s abhaya signifies inner stabilization, while the ensuing battle symbolizes the subjugation of chaotic forces by awakened divine power.
Skanda (as Harātmaja/Tārakāntaka) represents Śiva’s commanded martial agency, while Kālī embodies fierce śakti—terror and purification—operating to dismantle hostile forces.