बाणस्य शोकः शिवस्मरणं च — Bāṇa’s Grief and the Turn to Śiva-Remembrance
অধ্যায় ৫৬ত নাৰদে সনৎকুমাৰক সোধে—কৃষ্ণই অনিৰুদ্ধ আৰু তেওঁৰ পত্নীক লগত লৈ দ্বাৰকালৈ গ’লে তাৰ পাছত বাণে কি কৰিলে। সনৎকুমাৰে বাণৰ গভীৰ শোক আৰু নিজৰ ভুল বিচাৰৰ স্মৰণে হোৱা অনুতাপ বৰ্ণনা কৰে। তেতিয়া শিৱগণৰ অগ্ৰণী নন্দীশ্বৰ শোকাকুল অসুৰ-ভক্ত বাণক উপদেশ দিয়ে—অতি গ্লানি ত্যাগ কৰা, ঘটিত ঘটনাক শিৱেচ্ছা বুলি মানা, শিৱ-স্মৰণ বৃদ্ধি কৰা আৰু নিয়মিত মহোৎসৱ/উৎসৱ-আৰাধনা পালন কৰা। এই উপদেশে বাণ ধৈৰ্য লাভ কৰে, শীঘ্ৰে শিৱধামলৈ গৈ প্ৰণাম কৰে, বিনয়ে অশ্ৰু বিসৰ্জন কৰে আৰু স্তোত্ৰ, সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম তথা বিধিবদ্ধ অঙ্গচেষ্টাৰে ভক্তি প্ৰকাশ কৰে। শেষত সি নিৰ্দিষ্ট মুদ্ৰাসহ প্ৰধান তাণ্ডৱ নৃত্য কৰে। কাহিনী শোকৰ পৰা ভক্তিচৰ্য্যালৈ ঘূৰি, শিৱৰ কৰুণা আৰু স্মৰণ-পূজা-শৰণাগতিৰ ৰূপান্তৰকাৰী শক্তি প্ৰকাশ কৰে।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । कृष्णे गते द्वारकायाम निरुद्धेन भार्यया । अकार्षीत्किं ततो बाणस्तत्त्वं वद महामुने
নাৰদে ক’লে—কৃষ্ণ দ্বাৰকালৈ গ’ল পিছত, অনিৰুদ্ধ আৰু তাৰ পত্নীৰ বিষয়ে বাণে তাৰ পিছত কি কৰিলে? হে মহামুনি, সত্য কথা কওক।
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । कृष्णे गते द्वारकायामनिरुद्धेन भार्यया । दुःखितोऽभूत्ततो बाणस्स्वाज्ञानं संस्मरन्हृदा
সনৎকুমাৰে ক’লে—কৃষ্ণ অনিৰুদ্ধ আৰু তেওঁৰ পত্নীসহ দ্বাৰকাত গ’লত, বাণে হৃদয়ত নিজৰ অজ্ঞানজনিত মূৰ্খতা স্মৰণ কৰি শোকাকুল হ’ল।
Verse 3
ततो नन्दीशिवगणो बाणं प्रोवाच दुःखितम् । दैत्यं शोणितदिग्धांगमनुता पसमन्वितम्
তাৰ পাছত শিৱগণৰ অগ্ৰগণ্য নন্দীয়ে দুঃখিত বাণক ক’লে—সেই দৈত্যৰ দেহ ৰক্তে লেপা আছিল আৰু সি দহনকাৰী সন্তাপে পীড়িত হৈছিল।
Verse 4
नन्दीश्वर उवाच । बाण शंकरसद्भक्त मानुतापं कुरुष्व भोः । भक्तानुकंपी शंभुर्वै भक्तवत्सलनामधृक्
নন্দীশ্বৰে ক’লে—হে বাণ, শংকৰৰ সত্য ভক্ত! মানুহৰ দৰে শোক নকৰিবা। শম্ভু ভক্তানুকম্পী; তেওঁ ‘ভক্তবৎসল’ নাম ধাৰণ কৰে।
Verse 5
तदिच्छया च यज्जातं तज्जातमिति चेतसा । मन्यस्व भक्तशार्दूल शिवं स्मर पुनःपुनः
যি ঘটিছে, সেয়া তেওঁৰ ইচ্ছাতেই ঘটিছে—এই দৃঢ় বিশ্বাস মনত ধৰি ৰাখা। হে ভক্তশাৰ্দূল, তেনেকৈ মানি প্ৰভু শিৱক পুনঃপুনঃ স্মৰণ কৰা।
Verse 6
मन आद्ये समाधाय कुरु नित्यं महो त्सवम् । भक्तानुकंपनश्चाऽस्य शंकरस्य पुनःपुनः
প্ৰথমে মনক সমাধিত স্থিৰ কৰা, তাৰ পিছত নিত্য মহোৎসৱৰ অনুষ্ঠান কৰা। ভক্তানুকম্পী শংকৰ পুনঃপুনঃ কৃপা-প্ৰসাদ দান কৰে।
Verse 7
नन्दिवाक्यात्ततो बाणो द्विषा शीर्षकमात्रकः । शिवस्थानं जगामाशु धृत्वा धैर्यं महामनाः
তেতিয়া নন্দীৰ বাক্য হৃদয়ত ধৰি, শত্রুৱে কেৱল মূৰ-মাত্ৰ কৰি থোৱা বাণেও ধৈৰ্য ধৰি, মহামনা হৈ, সোনকালে শিৱস্থানলৈ গ’ল।
Verse 8
गत्वा तत्र प्रभुं नत्वा रुरोदातीव विह्वलः । गतगर्वव्रजो बाणः प्रेमाकुलितमानसः
সেখানে গৈ প্ৰভু শিৱক প্ৰণাম কৰি সি অতি বিহ্বল হৈ কান্দিলে; বাণৰ গৰ্ব সম্পূৰ্ণ গ’ল, মন প্ৰেম-ভক্তিত আকুল হ’ল।
Verse 9
संस्तुवन्विविधैः स्तोत्रै स्संनमन्नुतितस्तथा । यथोचितं पादघातं कुर्वन्विक्षेपयन्करान्
সি নানাবিধ স্তোত্ৰে স্তুতি কৰি, পুনঃপুনঃ নত হৈ প্ৰণাম জনালে; যথোচিত তালে পাদাঘাত কৰি, হাত দুটা লয়ত নচুৱাই চলালে।
Verse 10
ननर्त तांडवं मुख्यं प्रत्यालीढादिशोभितम् । स्थानकैर्विविधाकारैरालीढप्रमुखैरपि
সি মুখ্য তাণ্ডৱ নৃত্য নাচিলে, যি প্ৰত্যালীঢ় আদি বীৰ ভঙ্গিমাৰে শোভিত; আৰু আলীঢ় আদি বিভিন্ন স্থানকৰ নানাৰূপে প্ৰকাশিত।
Verse 11
सुखवादसहस्राणि भ्रूक्षेपसहितान्यपि । शिरःकम्पसहस्राणि प्राप्तानीकः सहस्रशः
সহস্ৰ সহস্ৰ দলে দলে আহি উঠিল অসংখ্য মধুৰ জয়ধ্বনি; ভ্ৰূক্ষেপৰ সংকেতসহ, আৰু শিৰঃকম্পনৰো সহস্ৰ সহস্ৰ ঢৌ বহুসংখ্যকে আহিল।
Verse 12
वारीश्च विविधाकारा दर्शयित्वा शनैश्शनः । तथा शोणितधाराभिस्सिञ्चयित्वा महीतलम्
ধীৰে ধীৰে তেওঁ নানা আকাৰৰ জল প্ৰকাশ কৰিলে; তাৰ পাছত ৰক্তধাৰাৰে পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠ সিঞ্চন কৰিলে।
Verse 13
रुद्रं प्रसादयामास शूलिनं चन्द्र शेखरम् । बाणासुरो महाभक्तो विस्मृतात्मगतिर्नतः
মহাভক্ত বাণাসুৰে নিজৰ গতিৰ চিন্তা পাহৰি নত হৈ, শূলধাৰী চন্দ্ৰশেখৰ ৰুদ্ৰক প্ৰসন্ন কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 14
ततो नृत्यं महत्कृत्वा भगवान्भक्तवत्सलः । उवाच बाणं संहृष्टो नृत्य गीतप्रियो हरः
তাৰ পাছত ভক্তৱৎসল ভগৱানে মহা নৃত্য কৰিলে; নৃত্য-গীতপ্ৰিয় হৰ আনন্দিত হৈ বাণক ক’লে।
Verse 15
रुद्र उवाच । बाण तात बलेः पुत्र संतुष्टो नर्तनेन ते । वरं गृहाण दैत्येन्द्र यत्ते मनसि वर्तते
ৰুদ্ৰ ক’লে— হে বাণ, বলিৰ পুত্ৰ! তোমাৰ নৃত্যত মই সন্তুষ্ট। হে দৈত্যেন্দ্ৰ, তোমাৰ মনত যি আছে সেই বৰ গ্ৰহণ কৰা।
Verse 16
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शंम्भोर्दैत्येन्द्रेण तदा मुने । बाणेन संवृणीतोऽभूद्वरस्तु व्रणरोपणे
সনৎকুমাৰ ক’লে— হে মুনি, শম্ভুৰ বচন শুনি তেতিয়া দৈত্যেন্দ্ৰ বাণ যেন মুগ্ধ হ’ল; তথাপি সেই বৰ তাৰ ঘাঁ সাৰ কৰাত ফলপ্ৰসূ ৰ’ল।
Verse 17
बाहुयुद्धस्य चोद्ध त्तिर्गाणपत्यमथाक्षयम् । उषापुत्रस्य राज्यं तु तस्मिञ्शोणितकाह्वये
সেই বাহুযুদ্ধৰ পৰা গণপতিৰ অক্ষয় সাৰ্বভৌমত্ব উদ্ভৱ হ’ল; আৰু উষাপুত্ৰৰ ৰাজ্য তাত ‘শোণিতক’ নামে খ্যাত নগৰত প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল।
Verse 18
निर्वैरता च विबुधैर्विष्णुना च विशेषतः । न पुनर्दैत्यता दुष्टा रजसा तमसा युता
দেৱগণ—বিশেষকৈ বিষ্ণু—নিৰ্বৈৰ অৱস্থাত থাকে; কিন্তু দুষ্ট দৈত্য-স্বভাৱ তেনেকুৱা নহয়, কিয়নো সি ৰজস আৰু তমসত আবদ্ধ।
Verse 19
शंभुभक्तिर्विशेषेण निर्विकारा सदा मुने । शिवभक्तेषु च स्नेहो दया सर्वेषु जंतुषु
হে মুনে, শম্ভুভক্তি বিশেষকৈ সদা নিৰ্বিকাৰ; ই শিৱভক্তসকলৰ প্ৰতি স্নেহ আৰু সকলো জীৱৰ প্ৰতি দয়া ৰূপে প্ৰকাশ পায়।
Verse 20
कृत्वा वराञ्शंभोर्बलिपुत्रो महाऽसुरः । प्रेम्णाऽश्रुनयनो रुद्रं तुष्टाव सुकृतांजलिः
শম্ভুৰ পৰা বৰ লাভ কৰি বলিপুত্ৰ সেই মহাঅসুৰ প্ৰেমাশ্ৰুৰে ভৰা নয়নে, সুগঠিত অঞ্জলি জোৰি ৰুদ্ৰক স্তৱ কৰিলে।
Verse 21
बाण उवाच । देवदेव महादेव शरणा गतवत्सल । त्वां नमामि महेशान दीनबन्धो दयानिधे
বাণে ক’লে—হে দেৱদেৱ মহাদেৱ, শৰণাগতৱৎসল! হে মহেশান, মই আপোনাক প্ৰণাম কৰোঁ; আপুনি দীনৰ বন্ধু, দয়াৰ সাগৰ।
Verse 22
कृता मयि कृपातीव कृपासागर शंकर । गर्वोपहारितस्सर्वः प्रसन्नेन मम प्रभो
হে কৃপাসাগৰ শংকৰ! আপুনি মোৰ প্ৰতি অতিশয় কৃপা কৰিছে। হে প্ৰভু, আপোনাৰ প্ৰসন্ন অনুগ্ৰহে মোৰ সকলো গৰ্ব অপহৃত হৈছে।
Verse 23
त्वं ब्रह्म परमात्मा हि सर्वव्याप्यखिलेश्वरः । ब्रह्मांडतनुरुग्रेशो विराट् सर्वान्वितः परः
আপুনিই ব্ৰহ্ম, পৰমাত্মা, সৰ্বব্যাপী আৰু অখিলেশ্বৰ। হে উগ্ৰেশ! যাঁৰ দেহেই ব্ৰহ্মাণ্ড, আপুনি বিরাট্, সৰ্বান্বিত আৰু সৰ্বৰ ওপৰত পৰম।
Verse 24
नाभिर्नभोऽग्निर्वदनमंबु रेतो दिशः श्रुतिः । द्यौश्शीर्षमंघ्रिरुर्वी ते मनश्चन्द्रस्तव प्रभो
হে প্ৰভু! আপোনাৰ নাভি আকাশ, আপোনাৰ মুখ অগ্নি, আৰু জল আপোনাৰ বীজ। দিশসমূহ আপোনাৰ কৰ্ণ; দ্যৌ (স্বৰ্গ) আপোনাৰ শিৰ; পৃথিৱী আপোনাৰ পদ; আৰু চন্দ্ৰ আপোনাৰ মন।
Verse 25
दृगर्को जठरं वार्द्धिर्भुजेंद्रो धिषणा विधिः । प्रजापतिर्विसर्गश्च धर्मो हि हृदयं तव
আপোনাৰ দৃষ্টি সূৰ্য, আপোনাৰ জঠৰ সমুদ্ৰ, আৰু আপোনাৰ ভুজা নাগেন্দ্ৰ। আপোনাৰ ধিষণা (বুদ্ধি) বিধি-নিয়ম। আপুনিই ব্ৰহ্মা, প্ৰজাপতি আৰু সৃষ্টিৰ বিসৰ্গ; আৰু নিশ্চয় ধৰ্ম আপোনাৰ হৃদয়।
Verse 26
रोमाण्यौषधयो नाथ केशा जलमुचस्तव । गुणास्त्रयस्त्रिनेत्राणि सर्वात्मा पुरुषो भवान्
হে নাথ! আপোনাৰ দেহৰ ৰোম ঔষধি, আপোনাৰ জটা বৰ্ষাবাহী মেঘ। ত্ৰিগুণেই আপোনাৰ ত্ৰিনেত্ৰ। আপুনি সকলোৰে অন্তৰ্যামী আত্মা, পৰম পুৰুষ।
Verse 27
ब्राह्मणं ते मुखं प्राहुर्बाहुं क्षत्रियमेव च । ऊरुजं वैश्यमाहुस्ते पादजं शूद्रमेव च
তেওঁলোকে কয়—আপোনাৰ মুখ ব্ৰাহ্মণ, আপোনাৰ বাহু ক্ষত্ৰিয়; আপোনাৰ ঊৰু বৈশ্য আৰু আপোনাৰ পদ শূদ্ৰ বুলিয়েই।
Verse 28
त्वमेव सर्वदोपास्यस्सर्वैर्जीवैर्महेश्वर । त्वां भजन्परमां मुक्तिं लभते पुरुषो ध्रुवम्
হে মহেশ্বৰ! তুমিেই সদায় সকলো জীৱৰ উপাস্য। যি পুৰুষে তোমাক ভজে, সি নিশ্চয় পৰম মুক্তি লাভ কৰে।
Verse 29
यस्त्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियमीश्वरम् । विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं विषमत्त्यमृतं त्यजन्
যি মর্ত্য তোমাক—নিজৰ প্ৰিয় ঈশ্বৰ আৰু অন্তৰাত্মাক—ত্যাগ কৰে, সি বিপৰীত বুদ্ধিৰে ইন্দ্ৰিয়বিষয়ৰ পিছে দৌৰি অমৃতসম মুক্তি এৰি বন্ধনৰ তিতা বিষ বাছি লয়।
Verse 30
विष्णुर्ब्रह्माऽथ विबुधा मुनयश्चामलाशयाः । सर्वात्मना प्रपन्नास्त्वां शंकरं प्रियमीश्वरम्
বিষ্ণু, ব্ৰহ্মা, দেৱগণ আৰু নিৰ্মলাশয় মুনিসকল—সকলেই সৰ্বাত্মনাৰে তোমাত, শংকৰ প্ৰিয় ঈশ্বৰ, শৰণ লৈছে।
Verse 31
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा बलिपुत्रस्तु विरराम शरासुरः । प्रेमप्रफुल्लितांगश्च प्रणम्य स महेश्वरम्
সনৎকুমাৰে ক’লে—এনেদৰে কৈ বলিপুত্ৰ শৰাসুৰে বিৰতি ল’লে; আৰু প্ৰেমে পুলকিত দেহে মহেশ্বৰক প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 32
इति श्रुत्वा स्वभक्तस्य बाणस्य भगवान्भवः । सर्वं लभिष्यसीत्युक्त्वा तत्रैवांतरधीयत
নিজ ভক্ত বাণৰ এই কথা শুনি ভগৱান ভব (শিৱ) ক’লে— “তুমি সকলো লাভ কৰিবা,” আৰু সেই ঠাইতেই অন্তৰ্ধান হ’ল।
Verse 33
ततश्शंभोः प्रसादेन महाकालत्वमागतः । रुद्रस्यानुचरो बाणो महाप्रमुदितोऽभवत्
তাৰ পিছত শম্ভুৰ প্ৰসাদে বাণে মহাকালত্ব লাভ কৰিলে। ৰুদ্ৰৰ সেই অনুচৰ বাণ অতিশয় আনন্দিত হ’ল।
Verse 34
इति किल शरनाम्नः शंकरस्यापि वृत्तं सकलगुरु जनानां सद्गुरोश्शूलपाणेः । कथितमिह वरिष्ठं श्रोत्ररम्यैर्वचोभिस्सकलभुवनमध्ये क्रीडमानस्य नित्यम्
এইদৰে ‘শৰ’ নামে খ্যাত শংকৰ—সকলো গুৰুৰো সদ্গুৰু, শূলপাণি মহাদেৱ—তেওঁৰ পবিত্ৰ বৃত্তান্ত ইয়াত শ্ৰৱণসুখদ উৎকৃষ্ট বাক্যৰে কোৱা হ’ল; যিজনে সকলো ভুবনৰ মাজত নিত্য লীলা কৰে।
Verse 56
इति श्रीशिवमहापुराणे द्विती यायां रुद्रसंहितायां पं० युद्धखंडे बाणासुरगणपत्वप्राप्तिवर्णनं नाम षट्पंचाशत्तमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ভাগৰ ৰুদ্ৰসংহিতাৰ যুদ্ধখণ্ডত ‘বাণাসুৰৰ শিৱগণ-পদপ্ৰাপ্তিৰ বৰ্ণনা’ নামৰ ছাপ্পান্নতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
After Kṛṣṇa returns to Dvārakā with Aniruddha and his wife, Bāṇa becomes distressed; Nandīśvara counsels him to accept Śiva’s will and renew worship, after which Bāṇa approaches Śiva and performs praise and tāṇḍava.
The chapter models a Shaiva psychology of crisis: sorrow is redirected into smaraṇa and ritual discipline, presenting devotion as the method by which inner disorder is stabilized and grace is accessed.
Śiva is highlighted as Śambhu/Śaṅkara the bhaktavatsala (compassionate to devotees), while devotion manifests through stotra, prostration, and tāṇḍava—ritualized speech and body as vehicles of bhakti.