शिवशङ्खचूडयुद्धवर्णनम् / Description of the Battle between Śiva and Śaṅkhacūḍa
এই অধ্যায়ত ব্যাসে সোধে—কালীৰ বাক্য শুনি শিৱে কি কৰিলে আৰু কি ক’লে। সনৎকুমাৰে কয়—পৰমেশ্বৰ শংকৰে মৃদু হাসি কালীক আশ্বাস দিয়ে, ব্যোমবাণী শুনি গণসকলৰ সৈতে স্বয়ং ৰণভূমিলৈ গ’ল। তেওঁ নন্দী মহাবৃষভত আৰূঢ় হৈ বীৰভদ্ৰ, ভৈৰৱ, ক্ষেত্ৰপাল আদি ৰক্ষকগণৰ সৈতে উপস্থিত হৈ শত্রুৰ বাবে মৃত্যুৰ দৰে দীপ্তিমান বীৰৰূপ ধাৰণ কৰিলে। শিৱক দেখি শঙ্খচূড়ে বিমানৰ পৰা নামি ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰিলে; তাৰপিছত যোগবলে পুনৰ উঠি ধনু ধৰি যুদ্ধৰ বাবে সাজু হ’ল। শতবছৰ ধৰি ভয়ংকৰ যুদ্ধ চলিল, বাণৰ প্ৰবল বৰ্ষা হ’ল। শঙ্খচূড়ৰ ভীষণ অস্ত্ৰ শিৱে সহজে ছিন্ন কৰিলে; ৰুদ্ৰ দুষ্টদণ্ডক আৰু সজ্জনৰ আশ্ৰয় হৈ শত্রুৰ ওপৰত শস্ত্ৰবৃষ্টি কৰিলে।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । श्रुत्वा काल्युक्तमीशानो किं चकार किमुक्तवान् । तत्त्वं वद महाप्राज्ञ परं कौतूहलं मम
ব্যাসে ক’লে—কালীয়ে কোৱা কথা শুনি ঈশান (ভগৱান শিৱ) কি কৰিলে আৰু কি ক’লে? হে মহাপ্ৰাজ্ঞ, তত্ত্ব কওক; মোৰ কৌতূহল অতি তীব্ৰ।
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । काल्युक्तं वचनं श्रुत्वा शंकरः परमेश्वरः । महालीलाकरश्शंभुर्जहासाश्वासयञ्च ताम्
সনৎকুমাৰে ক’লে—কালীৰ সুযুক্ত বাক্য শুনি শংকৰ পৰমেশ্বৰ, মহালীলাকাৰ শম্ভু, হাঁহিলে আৰু তাক আশ্বাস দিলে।
Verse 3
व्योमवाणीं समाकर्ण्य तत्त्वज्ञानविशारदः । ययौ स्वयं च समरे स्वगणैस्सह शंकरः
আকাশবাণী শুনি, তত্ত্বজ্ঞানত পাৰদৰ্শী শংকৰ নিজ গণসমেত স্বয়ং ৰণক্ষেত্ৰলৈ গ’ল।
Verse 4
महावृषभमारूढो वीरभद्रादिसंयुतः । भैरवैः क्षेत्रपालैश्च स्वसमानैस्समन्वितः
মহাবৃষভত আৰূঢ় হৈ, বীৰভদ্ৰ আদি বীৰ অনুচৰসহ, ভৈৰৱ আৰু ক্ষেত্ৰপালসকলে ঘেৰি ধৰিলে—যিসকল পৰাক্ৰমত তেওঁৰ সমান।
Verse 5
रणं प्राप्तो महेशश्च वीररूपं विधाय च । विरराजाधिकं तत्र रुद्रो मूर्त इवांतकः
মহেশ ৰণক্ষেত্ৰত উপস্থিত হৈ বীৰৰূপ ধাৰণ কৰিলে। তাত ৰুদ্ৰ অতিশয় তেজে দীপ্ত হ’ল—যেন সাক্ষাৎ অন্তক (মৃত্যু) মূর্তিমান।
Verse 6
शंखचूडश्शिवं दृष्ट्वा विमानादवरुह्य सः । ननाम परया भक्त्या शिरसा दंडवद्भुवि
শিৱক দেখি শঙ্খচূড় বিমানৰ পৰা নামিল। পৰম ভক্তিৰে সি দণ্ডৱৎ হৈ, মূৰ মাটিত থৈ প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 7
तं प्रणम्य तु योगेन विमानमारुरोह सः । तूर्णं चकार सन्नाहं धनुर्जग्राह सेषुकम्
তেওঁক প্ৰণাম কৰি সি যোগবলে বিমানত আৰোহণ কৰিলে। তৎক্ষণাৎ সি সন্নাহ (কৱচ) পিন্ধি, তূণীৰসহ ধনু হাতত ল’লে।
Verse 8
शिवदानवयोर्युद्धं शतमब्दं बभूव ह । बाणवर्षमिवोग्रं तद्वर्षतोर्मोघयोस्तदा
ভগৱান শিৱ আৰু দানৱৰ মাজত যুদ্ধ শতবছৰ ধৰি চলিল। তেতিয়া ভয়ংকৰ বাণবৃষ্টি পৰিল, কিন্তু দুয়ো পক্ষৰ বাবেই সেয়া নিষ্ফল হ’ল।
Verse 9
शंखचूडो महावीरश्शरांश्चिक्षेप दारुणान् । चिच्छेद शंकरस्तान्वै लीलया स्वशरोत्करैः
মহাবীৰ শঙ্খচূড়ে দাৰুণ বাণৰ ঝাঁক নিক্ষেপ কৰিলে; কিন্তু শংকৰে নিজৰ বাণবৃষ্টিৰে লীলামাত্ৰে সেয়া ছিন্ন কৰিলে।
Verse 10
तदंगेषु च शस्त्रोघैस्ताडयामास कोपतः । महारुद्रो विरूपाक्षो दुष्टदण्डस्सतां गति
তাৰ পিছত ক্ৰোধে মহাৰুদ্ৰ—বিৰূপাক্ষ—অস্ত্ৰৰ বৰষুণে তাৰ অঙ্গসমূহত আঘাত কৰিলে। তেওঁ দুষ্টৰ দণ্ডদাতা আৰু সজ্জনৰ পৰম গতি।
Verse 11
दानवो निशितं खड्गं चर्म चादाय वेगवान् । वृषं जघान शिरसि शिवस्य वरवाहनम्
বেগৱান দানৱে তীক্ষ্ণ খড়্গ আৰু ঢাল লৈ, শিৱৰ শ্ৰেষ্ঠ বাহন বৃষৰ মূৰত আঘাত কৰিলে।
Verse 12
ताडिते वाहने रुद्रस्तं क्षुरप्रेण लीलया । खड्गं चिच्छेद तस्याशु चर्म चापि महोज्ज्वलम्
বাহন আঘাতপ্ৰাপ্ত হতেই ৰুদ্ৰে লীলাভাৱে ক্ষুৰধাৰ বাণে সেই শত্রুৰ খড়্গ তৎক্ষণাৎ ছিন্ন কৰিলে, আৰু মুহূর্ততে উজ্জ্বল ঢালখনো বিদীৰ্ণ কৰিলে।
Verse 13
छिन्नेऽसौ चर्मणि तदा शक्तिं चिक्षेप सोऽसुरः । द्विधा चक्रे स्वबाणेन हरस्तां संमुखागताम्
ঢাল ছিন্ন হোৱাত সেই অসুৰে শক্তি নিক্ষেপ কৰিলে; সন্মুখলৈ ধাৱি অহা সেই শক্তিক হৰে নিজৰ বাণে দ্বিখণ্ডিত কৰিলে।
Verse 14
कोपाध्मातश्शंखचूडश्चक्रं चिक्षेप दानवः । मुष्टिपातेन तच्चाप्यचूर्णयत्सहसा हरः
ক্ৰোধে উন্মত্ত দানৱ শঙ্খচূড়ে চক্ৰ নিক্ষেপ কৰিলে; কিন্তু হৰে (শিৱে) হঠাৎ মুষ্টিপ্ৰহাৰে তাক চূৰ্ণ কৰি পেলালে।
Verse 15
गदामाविध्य तरसा संचिक्षेप हरं प्रति । शंभुना सापि सहसा भिन्ना भस्मत्वमागता
সেইয়ে গদাখন প্ৰচণ্ড বেগে ঘূৰাই হৰৰ ফালে নিক্ষেপ কৰিলে; কিন্তু শম্ভুৱে তৎক্ষণাৎ তাক ভাঙি দিলে, আৰু সেয়া ভস্ম হৈ গ’ল।
Verse 16
ततः परशुमादाय हस्तेन दानवेश्वरः । धावति स्म हरं वेगाच्छंखचूडः क्रुधाकुलः
তাৰ পাছত দানৱেশ্বৰ শঙ্খচূড়ে হাতে পৰশু লৈ, ক্ৰোধে আকুল হৈ, অতি বেগে হৰৰ ফালে ধাৱিত হ’ল।
Verse 17
समाहृत्य स्वबाणौघैरपातयत शंकरः । द्रुतं परशुहस्तं तं भूतले लीलयासुरम्
নিজ বাণসমূহৰ প্ৰবল স্ৰোত একত্ৰ কৰি শংকৰে সেই পৰশুধাৰী অসুৰক তৎক্ষণাৎ ভূতলত পেলাই দিলে—যেন লীলামাত্ৰ।
Verse 18
ततः क्षणेन संप्राप्य संज्ञामारुह्य सद्रथम् । धृतदिव्यायुधशरो बभौ व्याप्याखिलं नभः
তাৰপিছত ক্ষণমাত্ৰতে সংজ্ঞা ঘূৰি আহি উত্তম ৰথত আৰোহণ কৰিলে; দিব্য অস্ত্ৰ-শৰ ধৰি সি সমগ্ৰ আকাশ জুৰি দীপ্তিমান হৈ উঠিল।
Verse 19
आयांतं तं निरीक्ष्यैव डमरुध्वनि मादरात् । चकार ज्यारवं चापि धनुषो दुस्सहं हर
তাক আগবাঢ়ি অহা দেখি হৰে আদৰে ডমৰুৰ ধ্বনি তুলিলে; আৰু ধনুৰ জ্যাও অসহ্য গম্ভীৰ নাদেৰে ম্ৰোগাই দিলে।
Verse 20
पूरयामास ककुभः शृंगनादेन च प्रभुः । स्वयं जगर्ज गिरिशस्त्रासयन्नसुरांस्तदा
তেতিয়া প্ৰভুৱে শৃংগনাদে সকলো দিশা পূৰ্ণ কৰিলে; আৰু গিৰীশে নিজে গর্জন কৰি সেই সময়ত অসুৰসকলক ভীত কৰিলে।
Verse 21
त्याजितेभ महागर्वैर्महानादैर्वृषेश्वरः । पूरयामास सहसा खं गां वसुदिशस्तथा
তাৰ পাছত বৃষেশ্বৰ—বৃষভধ্বজ শিৱ—মহাগৰ্বভৰা সেই মহানাদে সহসা আকাশ, পৃথিৱী আৰু সকলো দিশা পূৰ্ণ কৰিলে।
Verse 22
महाकालस्समुत्पत्या ताडयद्गां तथा नभः । कराभ्यां तन्निनादेन क्षिप्ता आसन्पुरारवाः
মহাকালে উঠি দুহাতে পৃথিৱী আৰু আকাশত আঘাত কৰিলে; সেই আঘাতৰ গর্জনত প্ৰাচীন পুৰ-শত্ৰুসকল ছিটকি পৰিল।
Verse 23
अट्टाट्टहासमशिवं क्षेत्रपालश्चकार ह । भैरवोऽपि महानादं स चकार महाहवे
সেই মহাহৱত ক্ষেত্ৰপালে অশিৱ, ভয়ংকৰ অট্টহাস কৰিলে; আৰু ভৈৰৱেও ৰণভূমিত মহানাদ তুলিলে।
Verse 24
महाकोलाहलो जातो रणमध्ये भयंकरः । वीरशब्दो बभूवाथ गणमध्ये समंततः
ৰণমধ্যত ভয়ংকৰ মহাকোলাহল উঠিল; তাৰ পাছত শিৱগণৰ মাজত চাৰিওফালে ‘বীৰ! বীৰ!’ ধ্বনি গুঞ্জৰিত হ’ল।
Verse 25
संत्रेसुर्दानवास्सर्वे तैश्शब्दैर्भयदैः खरैः । चुकोपातीव तच्छ्रुत्वा दानवेन्द्रो महाबलः
সেই কঠোৰ, ভয়ংকৰ শব্দত সকলো দানৱ সন্ত্রস্ত হৈ কঁপিবলৈ ধৰিলে। সেয়া শুনি মহাবলী দানৱেন্দ্ৰ যেন তৎক্ষণাৎ ফুটি উঠিব তেনেকৈ ক্ৰুদ্ধ হ’ল।
Verse 26
तिष्ठतिष्ठेति दुष्टात्मन्व्याजहार यदा हरः । देवैर्गणैश्च तैः शीघ्रमुक्तं जय जयेति च
যেতিয়া হৰ (ভগৱান শিৱ) “থিয় হও, থিয় হও, হে দুষ্টাত্মা!” বুলি ক’লে, তেতিয়া দেৱসকল আৰু গণসকলে তৎক্ষণাৎ “জয়! জয়!” বুলি ধ্বনি তুলিলে।
Verse 27
अथागत्य स दंभस्य तनयस्सुप्रतापवान् । शक्तिं चिक्षेप रुद्राय ज्वालामालातिभीषणाम्
তাৰ পিছত দম্ভৰ অতিপ্ৰতাপশালী পুত্ৰ আগবাঢ়ি আহি, জ্বালামালাৰে অতিভয়ংকৰ শক্তি (ভাল) ৰুদ্ৰলৈ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 28
वह्निकूटप्रभा यांती क्षेत्रपालेन सत्वरम् । निरस्तागत्य साजौ वै मुखोत्पन्नमहोल्कया
অগ্নিকূটৰ দৰে দীপ্ত সেই (শক্তি) ক্ষেত্ৰপালৰ প্ৰেৰণাত ত্বৰিতে ধাৱিত হ’ল; কিন্তু ৰণলৈ আগবাঢ়োতেই তেওঁৰ মুখৰ পৰা উৎপন্ন মহা অগ্নি-উল্কাই তাক তৎক্ষণাৎ নিৰস্ত কৰিলে।
Verse 29
पुनः प्रववृते युद्धं शिवदानवयोर्महत् । चकंपे धरणी द्यौश्च सनगाब्धिजलाशया
পুনৰায় ভগৱান শিৱ আৰু দানৱসকলৰ মাজত মহাযুদ্ধ প্ৰবল হৈ উঠিল। পৰ্বত, সাগৰ আৰু জলাশয়সহ পৃথিৱী আৰু আকাশ কঁপি উঠিল।
Verse 30
दांभिमुक्ताच्छराञ्शंभुश्शरांस्तत्प्रहितान्स च । सहस्रशश्शरैरुग्रैश्चिच्छेद शतशस्तदा
তেতিয়া শম্ভুৱে দম্ভিয়ে মুকলি কৰা আৰু নিজৰ প্ৰতি প্ৰহিত তীৰসমূহক সহস্ৰ সহস্ৰ উগ্ৰ তীৰে শত শতকৈ ছিন্নভিন্ন কৰিলে।
Verse 31
ततश्शंभुस्त्रिशूलेन संकुद्धस्तं जघान ह । तत्प्रहारमसह्याशु कौ पपात स मूर्च्छितः
তাৰপিছত শম্ভুৱে ক্ৰোধে উদ্দীপ্ত হৈ ত্ৰিশূলৰে তাক আঘাত কৰিলে। সেই অসহ্য প্ৰহাৰ সহিব নোৱাৰি কৌ তৎক্ষণাৎ মূৰ্ছিত হৈ পৰিল।
Verse 32
ततः क्षणेन संप्राप संज्ञां स च तदासुरः । आजघान शरै रुद्रं तान्सर्वानात्तकार्मुकः
তাৰপিছত ক্ষণমাত্ৰতে সেই অসুৰে সংজ্ঞা ঘূৰাই পালে। ধনু উঠাই সি ৰুদ্ৰক আৰু তেওঁলোক সকলোকে তীৰবৃষ্টিৰে আঘাত কৰিলে।
Verse 33
बाहूनागयुतं कृत्वा छादयामास शंकरम् । चक्रायुतेन सहसा शंखचूडः प्रतापवान्
তেতিয়া প্ৰতাপৱান শঙ্খচূড়ে সহসা বাহু আৰু নাগৰ দল একত্ৰ কৰি, অসংখ্য চক্ৰায়ুধসহ চাৰিওফালে শংকৰক আৱৰি ধৰিলে।
Verse 34
ततो दुर्गापतिः क्रुद्धो रुद्रो दुर्गार्तिनाशनः । तानि चक्राणि चिच्छेद स्वशरैरुत्तमै द्रुतम्
তেতিয়া দুৰ্গাপতি, দুৰ্গাৰ আৰ্তি-নাশক ৰুদ্ৰ ক্ৰুদ্ধ হৈ উঠি, নিজৰ উৎকৃষ্ট শৰদ্বাৰা সেই চক্ৰবোৰ দ্ৰুত খণ্ড খণ্ড কৰিলে।
Verse 35
ततो वेगेन सहसा गदामादाय दानवः । अभ्यधावत वै हंतुं बहुसेनावृतो हरम्
তাৰ পিছত সেই দানৱে হঠাৎ বেগে গদা উঠাই, বহু সেনাৰে আৱৃত হৈ, হৰ (শিৱ)ক বধ কৰিবলৈ ধাৱিত হ’ল।
Verse 36
गदां चिच्छेद तस्याश्वापततः सोऽसिना हरः । शितधारेण संक्रुद्धो दुष्टगर्वापहारकः
ঘোঁৰাৰ পৰা নামি অহা সেই শত্ৰুৰ গদা ক্ৰুদ্ধ হৰে তীক্ষ্ণধাৰ তৰোৱাৰে কাটি পেলালে; কিয়নো প্ৰভু দুষ্টৰ উদ্ধত গৰ্ব হৰণ কৰে।
Verse 37
छिन्नायां स्वगदायां च चुकोपातीव दानवः । शूलं जग्राह तेजस्वी परेषां दुस्सहं ज्वलत्
নিজ গদা ছিন্ন হোৱাত দানৱে ভীষণ ক্ৰোধে জ্বলি উঠিল; তাৰপিছত সেই তেজস্বীয়ে শত্রুৰ বাবে অসহ্য জ্বলন্ত ত্ৰিশূল ধৰি ল’লে।
Verse 38
सुदर्शनं शूलहस्तमायांते दानवेश्वरम् । स्वत्रिशूलेन विव्याध हृदि तं वेगतो हरः
ত্ৰিশূল হাতে ভয়ংকৰ দীপ্তিৰে ধাৱি অহা দানৱেশ্বৰক হৰ (শিৱ) এ বেগে নিজৰ ত্ৰিশূলেৰে তাৰ হৃদয় বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 39
त्रिशूलभिन्नहृदयान्निष्क्रांतः पुरुषः परः । तिष्ठतिष्ठेति चोवाच शंखचूडस्य वीर्यवान्
ত্ৰিশূলে বিদীৰ্ণ শঙ্খচূড়ৰ হৃদয়ৰ পৰা এজন পৰম পুৰুষ ওলাই আহিল; সেই শক্তিমান “থাম, থাম” বুলি চিঞৰি উঠিল।
Verse 40
निष्क्रामतो हि तस्याशु प्रहस्य स्वनवत्ततः । चिच्छेद च शिरो भीम मसिनासोऽपतद्भुवि
সি দ্ৰুত বাহিৰ ওলাই আহোঁতে হাঁহি আৰু উচ্চ গর্জন কৰিছিল; তেতিয়া সেই ভয়ংকৰ যোদ্ধাই তৰোৱাৰে তাৰ মূৰ ছিন্ন কৰিলে, আৰু ছিন্ন মূৰ মাটিত পৰি গ’ল।
Verse 41
ततः कालीं चखादोग्रं दंष्ट्राक्षुण्णशिरोधरान् । असुरांस्तान् बहून् क्रोधात् प्रसार्य स्वमुखं तदा
তাৰপিছত উগ্ৰ কালী ক্রোধবেগে নিজৰ মুখ প্ৰসাৰিত কৰি, দন্তে চূর্ণ গ্ৰীৱা-মূৰধাৰী সেই বহু অসুৰক গিলি পেলালে।
Verse 42
क्षेत्रपालश्चखादान्यान्बहून्दैत्यान्क्रुधाकुलः । केचिन्नेशुर्भैरवास्त्रच्छिन्ना भिन्नास्तथापरे
তাৰপিছত ক্রোধাকুল ক্ষেত্ৰপালেও আন বহু দানৱক গিলি পেলালে। কিছুমান ভৈৰৱাস্ত্ৰে ছিন্ন হৈ মৰিল, আৰু আন কিছুমান চূর্ণ-বিচূর্ণ হৈ বিনষ্ট হ’ল।
Verse 43
वीरभद्रोऽपरान्धीमान्बहून् क्रोधादनाशयत् । नन्दीश्वरो जघानान्यान्बहूनमरमर्दकान्
ক্ৰোধত প্ৰজ্ঞাৱান বীৰভদ্ৰে বিপক্ষৰ বহু যোদ্ধাক বিনাশ কৰিলে। নন্দীশ্বৰোও দেৱ-মৰ্দক আন বহুজনক ৰণত সংহাৰ কৰিলে।
Verse 44
एवं बहुगणा वीरास्तदा संनह्य कोपतः । व्यनाशयन्बहून्दैत्यानसुरान् देव मर्दकान्
এইদৰে তেতিয়া ক্ৰোধে সন্নদ্ধ হোৱা বহু শূৰ গণে দেৱ-মৰ্দক অসংখ্য দৈত্য আৰু অসুৰক বিনাশ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The narration of the Śiva–Śaṅkhacūḍa confrontation: Śiva marches with his gaṇas and fierce attendants, and a long, intense battle of missiles and arrows unfolds.
The battle functions as a theological allegory of īśvara’s governance: divine force operates as līlā and dharma-restoration, where the Lord’s “fierce” form is protective and corrective rather than merely destructive.
Śiva’s heroic and punitive Rudra aspect, his Vṛṣabha-mounted presence, and the retinue of Vīrabhadra, Bhairavas, and Kṣetrapālas—figures signaling protection, guardianship, and disciplined cosmic power.