देवस्तुतिवर्णनम् (Deva-stuti-varṇana) — “Description of the Gods’ Hymn/Praise”
অধ্যায় ৭ত সনৎকুমাৰে বৰ্ণনা কৰে। শৰণ্য আৰু ভক্তৱৎসল শিৱে সমবেত দেৱতাসকলৰ প্ৰাৰ্থনা গ্ৰহণ কৰে। তাৰ পাছত দেৱী পুত্ৰসকলসহ উপস্থিত হ’লে বিষ্ণু আদি দেৱগণে তৎক্ষণাৎ সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰি মঙ্গল-জয়ধ্বনি কৰে, কিন্তু তেওঁৰ আগমনৰ কাৰণ কিছুমুহূৰ্ত নীৰৱে ৰাখে। বিস্ময়ে ভৰা দেৱীয়ে শিৱক সম্বোধন কৰি সূৰ্যসম দীপ্ত, ক্ৰীড়ালোল ষণ্মুখ স্কন্দক উৎকৃষ্ট অলংকাৰৰে ভূষিত কৰি দেখুৱায়। শিৱ আনন্দত স্কন্দৰ মুখামৃত পান কৰা যেন তৃপ্ত নহয়; আলিঙ্গন কৰি স্নেহে গন্ধ গ্ৰহণ কৰি লীন হয়, আৰু সেই বৎসল্যত নিজৰ তেজে দগ্ধ দৈত্যসকলকো স্মৰণ নকৰে। এই অধ্যায়ত একেদিকে দেৱস্তৱ-শৰণাগতি, আনেদিকে শিৱৰ পাৰিবাৰিক স্নেহলীলা-ৰসাস্বাদ—দুয়োটাৰ সংযোগ দেখা যায়; শেষত ‘দেৱস্তুতিবৰ্ণন’ নাম উল্লেখ কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । एतच्छुत्वा तु सर्वेषां देवादीनां वचो हरः । अंगीचकार सुप्रीत्या शरण्यो भक्तवत्सलः
সনৎকুমাৰে ক’লে—দেৱ আদি সকলৰ এই বাক্য শুনি, শৰণদাতা আৰু ভক্তৱৎসল হৰে মহা প্ৰীতিত সানন্দে সেয়া গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 2
एतस्मिन्नंतरे देवी पुत्राभ्यां संयुता शिवा । आजगाम मुने तत्र यत्र देवान्वितो हरः
ইতিমধ্যে, হে মুনি, দেবী শিৱা নিজৰ দুজন পুত্ৰসহ সেই ঠাইলৈ আহিল, য’ত দেৱসকলৰ সৈতে হৰ (ভগৱান শিৱ) অৱস্থিত আছিল।
Verse 3
अथागतां शिवां दृष्ट्वा सर्वे विष्ण्वादयो द्रुतम् । प्रणेमुरतिनम्रास्ते विस्मिता गतसंभ्रमाः
তাৰ পাছত শিৱা দেৱীৰ আগমন দেখি, বিষ্ণু আদি সকলোৱে তৎক্ষণাৎ প্ৰণাম কৰিলে; তেওঁলোক অতি নম্ৰ, বিস্মিত, আৰু সকলো সম্ভ্ৰম নাশ হ’ল।
Verse 4
प्रोचुर्जयेति सद्वाक्यं मुने सर्वे सुलक्षणम् । तूष्णीमासन्नजानंतस्तदागमनकारणम्
হে মুনি! সকলোৱে মঙ্গলবাক্য উচ্চাৰণ কৰিলে—“জয়! জয়!”—কিন্তু তেওঁৰ আগমনৰ কাৰণ নাজানি পাছত নীৰৱ হৈ ৰ’ল।
Verse 5
अथ सर्वैः स्तुता देवैर्देव्यद्भुतकुतूहला । उवाच स्वामिनं प्रीत्या नानालीलाविशारदम्
তাৰ পাছত সকলো দেৱতাই স্তুতি কৰা দেৱী, অদ্ভুত কৌতূহলে ভৰি, প্ৰীতিসহ নিজৰ স্বামী—নানালীলাত নিপুণ—ক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 6
देव्युवाच । क्रीडमानं विभो पश्य षण्मुखं रविसंनिभम् । पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठ भूषितं भूषणैर्वरैः
দেৱী ক’লে—হে বিভো! ক্ৰীড়াৰত এই ষণ্মুখক চাওক, সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান; ই শ্ৰেষ্ঠ পুত্ৰ, পুত্ৰৱানসকলৰ মাজত উত্তম, উৎকৃষ্ট ভূষণে ভূষিত।
Verse 7
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे देवस्तुतिवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ পঞ্চম যুদ্ধখণ্ডত ‘দেৱস্তুতিবৰ্ণন’ নামৰ সপ্তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 8
न सस्मारागतान्दैत्यान्निजतेजोनिपीडितान् । स्कंदमालिंग्य चाघ्राय मुगोदाति महेश्वरः
নিজ দিৱ্য তেজৰ প্ৰচণ্ডতাত আচ্ছন্ন মহেশ্বৰে আগত দৈত্যসকলকো স্মৰণ নকৰিলে। স্কন্দক আলিঙ্গন কৰি স্নেহেৰে তাৰ মস্তক ঘ্ৰাণ কৰি তেওঁ মৌন হ’ল।
Verse 9
जगदम्बाथ तत्रैव संमंत्र्य प्रभुणा च सा । स्थित्वा किञ्चित्समुत्तस्थौ नानालीलाविशारदा
তাৰ পাছত জগদম্বাই তাতেই প্ৰভুৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰি অলপ সময় স্থিৰ থাকিল; নানালীলাত বিশাৰদ সেই দেৱী পুনৰ উঠিল।
Verse 10
ततस्सनंदी सह षण्मुखेन तया च सार्द्धं गिरिराजपुत्र्या । विवेश शम्भुर्भवनं सुलीलः सुरैस्समस्तैरभिवंद्यमानः
তাৰ পাছত শম্ভুৱে নন্দী, ষণ্মুখ আৰু গিৰিৰাজকন্যা (পাৰ্বতী)ৰ সৈতে সুলীলভাৱে নিজৰ ভৱনত প্ৰৱেশ কৰিলে; আৰু সকলো দেৱতাই তেওঁক বন্দনা কৰিছিল।
Verse 11
द्वारस्य पार्श्वतः तस्थुर्देवदेवस्य धीमतः । तेऽथ देवा महाव्यग्रा विमनस्का मुनेऽखिलः
তেওঁলোকে সেই ধীমন্ত দেৱদেৱৰ দুৱাৰৰ কাষত থিয় হৈ ৰ’ল। তাৰ পাছত, হে মুনি, সেই সকলো দেৱতা মহাব্যগ্ৰ হৈ মনত বিষণ্ণ হ’ল।
Verse 12
किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं कः स्यादस्मत्सुखप्रदः । किं तु किंत्विति संजातं हा हताः स्मेति वादिनम्
“কি কৰা উচিত? ক’লৈ যাম? আমাৰ মঙ্গল আৰু স্বস্তি দান কৰা জন কোন হ’ব?”—এইদৰে বিভ্ৰান্ত হৈ তেওঁলোকে বাৰে বাৰে ‘কিন্তু কি? কি-ই বা?’ বুলি কৈ থাকিল আৰু বিলাপ কৰি ক’লে, “হায়, আমি তো নিধন হ’লোঁ!”
Verse 13
अन्योन्यं प्रेक्ष्य शक्राद्या बभूवुश्चातिविह्वलाः । प्रोचुर्विकलवाक्यं ते धिक्कुर्वन्तो निजं विधिम्
একে-আনকলৈ চাই ইন্দ্ৰ আদি দেৱসকল অতিশয় বিহ্বল হৈ পৰিল। ভাঙি-ভাঙি কণ্ঠে তেওঁলোকে কথা ক’লে আৰু নিজৰ নীতি-উপায়ক ধিক্কাৰ দিলে।
Verse 14
पापा वयमिहेत्यन्ये ह्यभाग्याश्चेति चापरे । ते भाग्यवंतो दैत्येन्द्रा इति चान्येऽब्रुवन् सुराः
কিছুমান দেৱে ক’লে, “আমি ইয়াত পাপী”; আন কিছুমানে ক’লে, “আমি সঁচাকৈয়ে অভাগা।” পুনৰ আন দেৱে ক’লে, “সেই দৈত্যেন্দ্ৰসকলেই প্ৰকৃত ভাগ্যৱান।”
Verse 15
तस्मिन्नेवांतरे तेषां श्रुत्वा शब्दाननेकशः । कुंभोदरो महातेजा दंडेनाताडयत्सुरान्
ঠিক সেই সময় তেওঁলোকৰ নানা ধৰণৰ চিঞৰ-বাখৰ শুনি মহাতেজস্বী কুম্ভোদৰে দণ্ডেৰে দেৱসকলক আঘাত কৰিলে।
Verse 16
दुद्रुवुस्ते भयाविष्टा देवा हाहेति वादिनः । अपतन्मुनयश्चान्ये विह्वलत्वं बभूव ह
ভয়ত আচ্ছন্ন সেই দেৱসকলে “হায়! হায়!” বুলি আৰ্তনাদ কৰি পলাই গ’ল। আন মুনিসকলেও পৰি গৈ সম্পূৰ্ণ বিহ্বল হ’ল।
Verse 17
इन्द्रस्तु विकलोतीव जानुभ्यामवनीं गतः । अन्ये देवर्षयोतीव विकलाः पतिता भुवि
ইন্দ্ৰ যেন পঙ্গু আৰু অতি দুৰ্বল হৈ হাঁটু গেড়ে মাটিত পৰি গ’ল। আন দেৱ আৰু দেৱর্ষিসকলেও অতি ক্ষীণ হৈ ভূমিত পতিত হ’ল।
Verse 18
सर्वे मिलित्वा मुनयस्सुराश्च सममाकुलाः । संगता विधिहर्योस्तु समीपं मित्रचेतसोः
তেতিয়া সকলো মুনি আৰু দেৱ একেলগে মিলি, সমভাবে আকৰ্ষিত-আকুল হৈ, পৰস্পৰ মিত্ৰচিত্ত থকা ব্ৰহ্মা আৰু বিষ্ণুৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 19
अहो विधिबलं चैतन्मुनयः कश्यपादयः । वदंति स्म तदा सर्वे हरि लोकभयापदम्
“আহা! এয়া বিধি (নিয়তি)ৰ প্ৰবল বল।” তেতিয়া কাশ্যপ আদি সকলো মুনি, লোকসমূহৰ ভয়-সঙ্কটত আশ্ৰয় হোৱা হৰিক উদ্দেশ কৰি একেলগে ক’লে।
Verse 20
अभाग्यान्न समाप्तं तु कार्यमित्यपरे द्विजाः । कस्माद्विघ्नमिदं जातमित्यन्ये ह्यति विस्मिताः
কিছুমান দ্বিজে ক’লে—“দুৰ্ভাগ্যত কাৰ্য সম্পূৰ্ণ নহ’ল।” আন কিছুমানে অতি বিস্ময়ে সুধিলে—“এই বিঘ্ন ক’ৰ পৰা জন্মিল?”
Verse 21
इत्येवं वचनं श्रुत्वा कश्यपाद्युदितं मुने । आश्वासयन्मुनीन्देवान् हरिर्वाक्यमुपाददे
হে মুনে, কশ্যপ আদি কোৱা সেই বাক্য শুনি, মুনিসকল আৰু দেবসকলক আশ্বাস দি হৰি (বিষ্ণু) তেতিয়া কথা আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 22
विष्णुरुवाच । हे देवा मुनयस्सर्वे मद्वचः शृणुतादरात् । किमर्थं दुःखमापन्ना दुखं तु त्यजताखिलम्
বিষ্ণুৱে ক’লে—হে দেবসকল আৰু সকলো মুনি, মোৰ বাক্য শ্ৰদ্ধাৰে শুনা। কিহৰ কাৰণে তোমালোক দুখত পৰিলা? এই সকলো দুখ সম্পূৰ্ণ ত্যাগ কৰা।
Verse 23
महदाराधनं देवा न सुसाध्यं विचार्य्यताम् । महदाराधने पूर्वं भवेद्दुःखमिति श्रुतम् । विज्ञाय दृढतां देवाः प्रसन्नो भवति ध्रुवम्
হে দেবসকল, ভালদৰে বিবেচনা কৰা—মহা আৰাধনা সহজে সিদ্ধ নহয়। পৰম্পৰাত শুনা যায়, এনে মহা-আৰাধনাৰ আগতে দুখ আহে। কিন্তু প্ৰভুৱে দৃঢ়তা জানিলে, তেওঁ নিশ্চয় প্ৰসন্ন হয়।
Verse 24
शिवस्सर्वगणायक्षस्सहसा परमेश्वरः । विचार्यतां हृदा सर्वैः कथं वश्यो भवेदिति
সকলো গণ আৰু যক্ষসহ পৰমেশ্বৰ শিৱ হঠাৎ উপস্থিত হৈছে। তোমালোক সকলোৱে হৃদয়ত ভাবি চাওঁ—কোন উপায়ে তেওঁক বশ কৰিব পাৰি?
Verse 25
प्रणवं पूर्वमुच्चार्य्य नमः पश्चादुदाहरेत् । शिवायेति ततः पश्चाच्छुभद्वयमतः परम्
প্ৰথমে প্ৰণৱ ‘ওঁ’ উচ্চাৰণ কৰা, তাৰ পিছত ‘নমঃ’ কোৱা। তাৰ পাছত ‘শিৱায়’ ক’ই শেষত দুটা শুভ অক্ষৰ যোগ কৰা—এইদৰে পূৰ্ণ মন্ত্ৰ হয়।
Verse 26
कुरुद्वयं ततः प्रोक्तं शिवाय च ततः पुनः । नमश्च प्रणवश्चैव मंत्रमेवं सदा बुधाः
তাৰ পিছত ‘কু-ৰু’ এই দুটা অক্ষৰ উচ্চাৰিত হয়, তাৰ পাছত পুনৰ ‘শিৱায়’। ‘নমঃ’ আৰু প্ৰণৱ ‘ওঁ’সহ—বুধসকলে সদায় মন্ত্রক এই ৰূপতেই কয়।
Verse 27
अवर्तध्वं पुनर्यूयं यदि शंभुकृते तदा । कोटिमेकं तथा जप्त्वा शिवः कार्यं करिष्यति
যদি এইটো শম্ভুৰ কাৰ্যৰ বাবেই হয়, তেন্তে তোমালোক পুনৰ ঘূৰি আহা। তাৰ পাছত এক কোটি জপ কৰিলে শিৱে কাৰ্য সিদ্ধ কৰিব।
Verse 28
इत्युक्ते च तदा तेन हरिणा प्रभविष्णुना । तथा देवाः पुनश्चक्रुर्हरस्याराधनं मुने
তেতিয়া প্ৰভাৱশালী হৰি বিষ্ণুৱে এইদৰে ক’লে, হে মুনি, দেৱসকলে পুনৰায় হৰ (শিৱ)ৰ আৰাধনা কৰিলে।
Verse 29
संजजाप हरिश्चापि सविधिश्शिवमानसः । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं मुनीनां च विशेषतः
তেতিয়া হৰি (বিষ্ণু)য়ো বিধিপূৰ্বক, মন শিৱত লীন কৰি, দেৱসকলৰ কাৰ্যসিদ্ধিৰ বাবে আৰু বিশেষকৈ মুনিসকলৰ হিতাৰ্থে জপ কৰিলে।
Verse 30
मुहुः शिवेति भाषंतो देवा धैर्यसमन्विताः । कोटिसंख्यं तदा कृत्वा स्थितास्ते मुनिसत्तम
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, দেৱসকলে ধৈৰ্যসহিতে বাৰে বাৰে “শিৱ! শিৱ!” বুলি উচ্চাৰণ কৰিলে; তাৰপিছত কোটিসংখ্যক দলে গঠিত হৈ দৃঢ়ভাৱে থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 31
एतस्मिन्नंतरे साक्षाच्छिवः प्रादुरभूत्स्वयम् । यथोक्तेन स्वरूपेण वचनं चेदमब्रवीत्
সেই মুহূৰ্ততে সাক্ষাৎ শিৱ স্বয়ং প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল। পূৰ্বোক্ত স্বৰূপে প্ৰকট হৈ তেওঁ এই বাক্য ক’লে।
Verse 32
श्रीशिव उवाच । हे हरे हे विधे देवा मुनयश्च शुभव्रताः । प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूत जयेनानेन चेप्सितम्
শ্ৰীশিৱ ক’লে— “হে হৰি, হে বিধাতা, হে দেৱগণ আৰু শুভব্ৰত মুনিগণ! মই প্ৰসন্ন। বৰ কোৱা; এই জয়ে সৈতে ইপ্সিত ফলও লাভ কৰা।”
Verse 33
देवा ऊचुः । यदि प्रसन्नो देवेश जगदीश्वर शंकर । सुरान् विज्ञाय विकलान् हन्यंतां त्रिपुराणि च
দেৱসকলে ক’লে—হে দেৱেশ, জগদীশ্বৰ শংকৰ! যদি আপুনি প্ৰসন্ন হন, তেন্তে আমাক দেৱসকলক অসহায় আৰু ক্লিষ্ট বুলি জানি ত্ৰিপুৰাৰ তিনোটা পুৰো বিনাশ কৰক।
Verse 34
रक्षास्मान्परमेशान दीनबंधो कृपाकर । त्वयैव रक्षिता देवास्सदापद्भ्यो मुहुर्मुहुः
হে পৰমেশান, হে দীনবন্ধু, হে কৃপাকৰ! আমাক ৰক্ষা কৰক; কিয়নো বাৰে বাৰে কেৱল আপোনাৰ দ্বাৰাই দেৱসকল সদায় আপদা আৰু বিপদৰ পৰা উদ্ধাৰ পাইছে।
Verse 35
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तं वचनं तेषां श्रुत्वा सहरिवेधसाम् । विहस्यांतस्तदा ब्रह्मन्महेशः पुनरब्रवीत्
সনৎকুমাৰে ক’লে—হৰি আৰু বেধস (ব্ৰহ্মা) সহ তেওঁলোকৰ বাক্য শুনি, মহেশে অন্তৰে হাঁহি, হে ব্ৰাহ্মণ, পুনৰ কথা ক’লে।
Verse 36
महेश उवाच । हे हरे हे विधे देवा मुनयश्चाखिला वचः । मदीयं शृणुतादृत्य नष्टं मत्वा पुरत्रयम्
মহেশে ক’লে— হে হৰি, হে বিধাতা (ব্ৰহ্মা), হে দেৱগণ আৰু সকলো মুনিগণ! ত্ৰিপুৰ নষ্ট বুলি ভাবি মোৰ বাক্য শ্ৰদ্ধাৰে শুনা।
Verse 37
रथं च सारथिं दिव्यं कार्मुकं शरमुत्तमम् । पूर्वमंगीकृतं सर्वमुपपादयताचिरम्
তেওঁ বিলম্ব নকৰি ৰথ আৰু দিব্য সাৰথি, ধনু আৰু শ্ৰেষ্ঠ বাণ—পূৰ্বে গ্ৰহণ কৰা সকলো—তৎক্ষণাৎ যোগান ধৰিলে।
Verse 38
हे विष्णो हे विधे त्वं हि त्रिलोकाधिपतिर्ध्रुवम् । सर्वसम्राट्प्रकारं मे कर्तुमर्हसि यत्नतः
হে বিষ্ণু, হে বিধে (ব্ৰহ্মা)! তুমি নিশ্চয় ত্ৰিলোকৰ ধ্ৰুৱ অধিপতি; সেয়ে যত্নসহ মোৰ বাবে সৰ্বসম্ৰাটত্বৰ সম্পূৰ্ণ বিধি স্থাপন কৰা।
Verse 39
नष्टं पुरत्रयं मत्वा देवसाहाय्यमित्युत । करिष्यथः प्रयत्नेनाधिकृतौ सर्गपालने
ত্ৰিপুৰ নষ্ট বুলি ভাবি তোমালোকে দেৱসকলক নিশ্চয় সহায় কৰিবা; কিয়নো সৃষ্টিৰ পালন-শাসনত তোমালোকে নিযুক্ত, আৰু যত্নেৰে সেই দায়িত্ব ৰক্ষা কৰিব লাগিব।
Verse 40
अयं मंत्रो महापुण्यो मत्प्रीतिजनकश्शुभः । भुक्तिमुक्तिप्रदस्सर्वकामदश्शैवकावह
এই মন্ত্ৰ মহাপুণ্যময়, শুভ আৰু মোৰ প্ৰীতি জগোৱা। ই ভোগ আৰু মোক্ষ প্ৰদান কৰে, সকলো কামনা পূৰ্ণ কৰে আৰু শৈৱ-মাৰ্গত প্ৰৱেশ কৰায়।
Verse 41
धन्यो यशस्य आयुष्यः स्वर्गकामार्थिनां नृणाम् । अपवर्गो ह्यकामानां मुक्तानां भुक्तिमुक्तिदः
ই স্বৰ্গ আৰু লৌকিক সিদ্ধি কামনা কৰা মানুহৰ বাবে ধন্য, যশদায়ক আৰু আয়ুবর্ধক। নিষ্কামসকলৰ বাবে ই অপৱৰ্গৰ পথ; আৰু মুক্তসকলকো—পাশচ্ছেদক পতিশিৱৰ কৃপাৰে—যথোচিত ভোগ আৰু পৰম মুক্তি প্ৰদান কৰে।
Verse 42
य इमं कीर्तयेन्मंत्रं शुचिर्भूत्वा सदा नरः । शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि सर्वान्कामानवाप्नुयात्
যি ব্যক্তি শুচি হৈ সদায় এই মন্ত্ৰ কীৰ্তন কৰে—অথবা শুনে, নাইবা আনক শুনুৱায়—সি সকলো কামনাৰ সিদ্ধি লাভ কৰে।
Verse 43
सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य शिवस्य परमात्मनः । सर्वे देवा मुदं प्रापुर्हरिर्ब्रह्माधिकं तथा
সনৎকুমাৰে ক’লে—পৰমাত্মা শিৱৰ এই বাক্য শুনি সকলো দেৱতা মহা আনন্দ লাভ কৰিলে; হৰি আৰু ব্ৰহ্মাও তেনেদৰেই আনন্দিত হ’ল।
Verse 44
सर्वदेवमयं दिव्यं रथं परमशोभनम् । रचयामास विश्वार्थे विश्वकर्मा तदाज्ञया
সেই আজ্ঞাৰে বিশ্বকর্মাই বিশ্বকল্যাণাৰ্থে সৰ্বদেৱময়, দিব্য আৰু পৰম শোভাময় ৰথ ৰচনা কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The devas’ acclamation and reverential praise of Śiva coincides with Devī’s arrival with her sons, centering on Skanda (Ṣaṇmukha) as Śiva embraces him and becomes absorbed in familial līlā.
It encodes divine rasa (aesthetic relish) and anugraha (grace): Śiva’s supreme power is shown as intimacy and bliss, implying that cosmic authority is grounded in beatific fullness rather than need-driven action.
Śiva is emphasized as śaraṇya (refuge-giver) and bhaktavatsala (devotee-loving); Skanda appears as Ṣaṇmukha, radiant and ornamented; Devī appears as Jagadambā, orchestrating the scene through affectionate address and presence.