शङ्खचूडस्य मायायुद्धं तथा माहेश्वरास्त्रप्रभावः | Śaṅkhacūḍa’s Māyā-Warfare and the Power of the Māheśvara Astra
এই অধ্যায়ত যুদ্ধবৃত্তান্ত বাহ্য সংঘৰ্ষৰ পৰা শক্তি-তত্ত্বৰ গভীৰ ভাবনালৈ গতি কৰে। নিজৰ সেনা ধ্বংস হোৱা দেখি দানৱাধিপ শঙ্খচূড় ক্ৰুদ্ধ হৈ শিৱক সন্মুখযুদ্ধলৈ আহ্বান জনায় আৰু ৰণভূমিত অটল থাকিম বুলি ঘোষণা কৰে। সি শংকৰৰ ফালে ধাৱমান হৈ দিব্যাস্ত্ৰৰ প্ৰচণ্ড বৰ্ষণ আৰু বৰষুণৰ দৰে শৰবৃষ্টি নিক্ষেপ কৰে। তাৰ পিছত সি গোপন, ভয়জনক আৰু দেবতাসকলৰ বাবেও দুৰ্বোধ্য বহু ৰূপৰ মায়া প্ৰদৰ্শন কৰে। শিৱে সেই মায়িক প্ৰপঞ্চ দেখি লীলাভাৱে সৰ্বমায়ানাশক, পৰম দীপ্তিমান মাহেশ্বৰাস্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰে। শিৱতেজে দানৱৰ মায়া তৎক্ষণাৎ ভাঙি পৰে আৰু আগতে প্ৰবল আছিল বুলি ধৰা দিব্যাস্ত্ৰসমূহো নিষ্প্ৰভ হৈ যায়। শিৱে শূল ধৰি নিৰ্ণায়ক আঘাতলৈ আগবাঢ়োতে অশৰীৰী বাণীয়ে সংযমৰ অনুৰোধ কৰে—শিৱে ক্ষণতে জগতকো সংহাৰ কৰিব পাৰে; এজন দানৱবধ ক্ষমতাৰ প্ৰশ্ন নহয়, নিয়ত কাল আৰু ধৰ্মব্যৱস্থাৰ বিষয়। এইদৰে মায়া আৰু অস্ত্ৰ শর্তাধীন, কিন্তু শিৱৰ সার্বভৌমত্ব পৰম বুলি অধ্যায়ে প্ৰতিপাদন কৰে।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । स्वबलं निहतं दृष्ट्वा मुख्यं बहुतरं ततः । तथा वीरान् प्राणसमान् चुकोपातीव दानवः
সনৎকুমাৰে ক’লে—নিজ বাহিনী, বিশেষকৈ মুখ্য আৰু বহু যোদ্ধা নিহত হোৱা দেখি, আৰু প্ৰাণসম প্ৰিয় বীৰসকলও পতিত হোৱা দেখি সেই দানৱ অতি ভয়ংকৰভাৱে ক্ৰুদ্ধ হৈ উঠিল।
Verse 2
उवाच वचनं शंभुं तिष्ठाम्याजौ स्थिरो भव । किमेतैर्निहतैर्मेद्य संमुखे समरं कुरु
সিয়ে শম্ভুক ক’লে—“মই ৰণত স্থিৰ হৈ থিয় আছোঁ; তুমিও স্থিৰ হোৱা। এই আনসকলক নিধন কৰি কি লাভ? মোৰ সন্মুখলৈ আহি মোৰ সৈতে সমৰ কৰা।”
Verse 3
इत्युक्त्वा दानवेन्द्रोसौ सन्नद्धस्समरे मुने । अगच्छन्निश्चयं कृत्वाऽभिमुखं शंकरस्य च
হে মুনি, এইদৰে কৈ সেই দানৱেন্দ্ৰ যুদ্ধৰ বাবে সম্পূৰ্ণ সন্নদ্ধ হৈ, দৃঢ় সংকল্প কৰি শংকৰৰ সন্মুখলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 4
दिव्यान्यस्त्राणि चिक्षेप महारुद्राय दानवः । चकार शरवृष्टिञ्च तोयवृष्टिं यथा घनः
দানৱে মহাৰুদ্ৰলৈ দিব্য অস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰিলে; আৰু মহাৰুদ্ৰে ঘন যিদৰে বৰষুণ ঢালে তেনেদৰে শৰবৃষ্টি কৰিলে।
Verse 5
मायाश्चकार विविधा अदृश्या भयदर्शिताः । अप्रतर्क्याः सुरगणैर्निखिलैरपिः सत्तमैः
তেওঁ নানাবিধ মায়া কৰিলে—অদৃশ্য হৈও ভয় দেখুৱোৱা; যি সমগ্ৰ শ্ৰেষ্ঠ সুৰগণৰ বাবেও অচিন্ত্য আছিল।
Verse 6
ता दृष्ट्वा शंकरस्तत्र चिक्षे पास्त्रं च लीलया । माहेश्वरं महादिव्यं सर्वमायाविनाशनम्
তেওঁলোকক তাত দেখি শংকৰে লীলাভাৱে মহাদিব্য, সৰ্ব মায়া বিনাশক মাহেশ্বৰ অস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 7
तेजसा तस्य तन्माया नष्टाश्चासन् द्रुतं तदा । दिव्यान्यस्त्राणि तान्येव निस्तेजांस्यभवन्नपि
তাঁৰ তেজে সেই ক্ষণতে তেওঁলোকৰ মায়া দ্ৰুত নষ্ট হ’ল; আৰু সেই একে দিব্য অস্ত্ৰসমূহো তেজহীন হৈ পৰিল।
Verse 8
अथ युद्धे महेशानस्तद्वधाय महाबलः । शूलं जग्राह सहसा दुर्निवार्यं सुतेजसाम्
তাৰপাছত যুদ্ধমধ্যত মহাবলী মহেশানে তাক বধ কৰিবলৈ সহসা শূল গ্ৰহণ কৰিলে—অতি তেজস্বী, অদমনীয়।
Verse 9
तदैव तन्निषेद्धुं च वाग्बभूवाशरीरिणी । क्षिप शूलं न चेदानीं प्रार्थनां शृणु शंकर
তেতিয়াই সেই কাৰ্য নিবাৰণ কৰিবলৈ এক অশৰীৰী বাণী উঠিল—“হে শংকৰ, এতিয়া শূল নিক্ষেপ নকৰিবা; মোৰ প্ৰাৰ্থনা শুনা।”
Verse 10
सर्वथा त्वं समर्थो हि क्षणाद् ब्रह्माण्डनाशने । किमेकदानवस्येश शङ्खचूडस्य सांप्रतम्
আপুনি সৰ্বথা সমর্থ; এক ক্ষণতে ব্রহ্মাণ্ডো ধ্বংস কৰিব পাৰে। হে ঈশ্বৰ, তেন্তে এই এজন দানৱ—শংখচূড়—এতিয়া আপোনাৰ বাবে কি?
Verse 11
तथापि वेदमर्यादा न नाश्या स्वामिना त्वया । तां शृणुष्व महादेव सफलं कुरु सत्यतः
তথাপি, হে স্বামী, আপোনাৰ দ্বাৰা বেদ‑মৰ্যাদা লঙ্ঘিত হোৱা উচিত নহয়। সেয়ে, হে মহাদেৱ, সেই বৈদিক বিধান শুনি সত্যতাৰে তাক সফল কৰক।
Verse 12
यावदस्य करेऽत्युग्रं कवचं परमं हरेः । यावत्सतीत्वमस्त्येव सत्या अस्य हि योषितः
যিমান সময়লৈকে তাৰ হাতত হৰিৰ অতি উগ্ৰ, পৰম কবচ আছে, আৰু যিমান সময়লৈকে তাৰ সত্যা পত্নীৰ সতীত্ব অটুট থাকে, তিমান সময়লৈকে সি পৰাজেয় নহয়।
Verse 13
तावदस्य जरामृत्युश्शंखचूडस्य शंकर । नास्तीत्यवितथं नाथ विधेहि ब्रह्मणो वचः
হে শংকৰ, তিমান সময়লৈকে এই শঙ্খচূড়ৰ বাবে জৰা আৰু মৃত্যু নাই। হে নাথ, ব্ৰহ্মাৰ বাক্য মিছা নহ’বলৈ তেনেকৈ বিধান কৰক।
Verse 14
इत्याकर्ण्य नभोवाणीं तथेत्युक्ते हरे तदा । हरेच्छयागतो विष्णुस्तं दिदेश सतां गतिः
নভোবাণী শুনি হৰিয়ে তৎক্ষণাৎ ক’লে—“তথাস্তु।” তাৰ পাছত হৰিৰ ইচ্ছামতে আগত বিষ্ণুৱে তেওঁক উপদেশ দিলে; বিষ্ণুৱেই সজ্জনৰ আশ্ৰয় আৰু গতি।
Verse 15
वृद्धब्राह्मणवेषेण विष्णुर्मायाविनां वरः । शङ्खचूडोपकंठं च गत्वोवाच स तं तदा
মায়াবিদ্যাত শ্ৰেষ্ঠ বিষ্ণুৱে বৃদ্ধ ব্ৰাহ্মণৰ বেশ ধাৰণ কৰিলে; শঙ্খচূড়ৰ ওচৰলৈ গৈ সেই মুহূর্ততে তেওঁক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 16
वृद्धब्राह्मण उवाच । देहि भिक्षां दानवेन्द्र मह्यं प्राप्ताय सांप्रतम्
বৃদ্ধ ব্ৰাহ্মণে ক’লে—“হে দানবেন্দ্ৰ, মোক এতিয়াই ভিক্ষা দিয়া; মই এই সময়তে তোমাৰ ওচৰলৈ আহিছোঁ।”
Verse 17
नेदानीं कथयिष्यामि प्रकटं दीनवत्सलम् । पश्चात्त्वां कथयिष्यामि पुनस्सत्यं करिष्यसि
এতিয়া নহয়; দীনজনৰ প্ৰতি কৰুণাময় প্ৰভুৰ সত্য মই প্ৰকাশ্যে ক’ম। পাছত তোমাক পুনৰ ক’ম—তেতিয়া তুমি আকৌ সত্য পালন কৰিবা।
Verse 18
ओमित्युवाच राजेन्द्रः प्रसन्नवदनेक्षणः । कवचार्थी जनश्चाहमित्युवाचेति सच्छलात्
প্ৰসন্ন মুখ আৰু কোমল দৃষ্টিৰে ৰাজেন্দ্ৰে ক’লে—“ওঁ।” তাৰ পিছত চতুৰ ছলৰ অজুহাতে যোগ কৰিলে—“ময়ো কৱচাৰ্থী; ৰক্ষাকৱচ বিচাৰি আহিছোঁ।”
Verse 19
तच्छ्रुत्वा दानवेन्द्रोसौ ब्रह्मण्यः सत्यवाग्विभुः । तद्ददौ कवचं दिव्यं विप्राय प्राणसंमतम्
এই কথা শুনি দানৱৰ অধিপতি—ব্ৰাহ্মণভক্ত, সত্যবচনী আৰু পৰাক্ৰমী—সেই বিপ্ৰক প্ৰাণসম প্ৰিয় এক দিব্য কবচ দান কৰিলে।
Verse 20
मायायेत्थं तु कवचं तस्माज्जग्राह वै हरिः । शङ्खचूडस्य रूपेण जगाम तुलसीं प्रति
এইদৰে মায়াৰ দ্বাৰা হৰি (বিষ্ণু) তাৰ পৰা সেই কবচ গ্ৰহণ কৰিলে; আৰু শঙ্খচূড়ৰ ৰূপ ধৰি তুলসীৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 21
गत्वा तत्र हरिस्तस्या योनौ मायाविशारदः । वीर्याधानं चकाराशु देवकार्यार्थमीश्वरः
তাত গৈ মায়াত পাৰদৰ্শী হৰিয়ে দেৱকাৰ্যসিদ্ধিৰ বাবে, ঈশ্বৰ হৈ, তৎক্ষণাৎ তাইৰ গৰ্ভত বীজ স্থাপন কৰিলে।
Verse 22
एतस्मिन्नंतरे शंभुमीरयन् स्ववचः प्रभुः । शंखचूडवधार्थाय शूलं जग्राह प्रज्वलत्
এই সময়তে প্ৰভু শম্ভুৱে নিজৰ অটল বচন ঘোষণা কৰি শঙ্খচূড়বধৰ বাবে জ্বলন্ত ত্ৰিশূল গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 23
तच्छूलं विजयं नाम शङ्करस्य परमात्मनः । सञ्चकाशे दिशस्सर्वा रोदसी संप्रकाशयन्
সেই ত্ৰিশূল—‘বিজয়’ নামে খ্যাত—পৰমাত্মা শংকৰৰ; ই সকলো দিশ আলোকিত কৰি আকাশ আৰু পৃথিৱী দুয়োটাকে দীপ্তিময় কৰিলে।
Verse 24
कोटिमध्याह्नमार्तंडप्रलयाग्निशिखोपमम् । दुर्निवार्यं च दुर्द्धर्षमव्यर्थं वैरिघातकम्
সেয়া কোটি মধ্যাহ্ন সূৰ্যৰ দৰে দীপ্ত, প্ৰলয়াগ্নিৰ শিখাৰ দৰে জ্বলন্ত আছিল। অপ্রতিৰোধ্য, অদম্য; কেতিয়াও ব্যৰ্থ নোহোৱাকৈ শত্রুক লক্ষ্যভেদে বিনাশ কৰিছিল।
Verse 25
तेजसां चक्रमत्युग्रं सर्वशस्त्रास्त्रसायकम् । सुरासुराणां सर्वेषां दुस्सहं च भयंकरम्
সেয়া তেজৰ অতি উগ্ৰ চক্ৰ—যেন সকলো শস্ত্ৰ, অস্ত্ৰ আৰু বাণ একেটাই। দেৱ-অসুৰ সকলোৰে বাবে সেয়া অসহনীয় আৰু ভয়ংকৰ আছিল।
Verse 26
संहर्तुं सर्वब्रह्माडमवलंब्य च लीलया । संस्थितं परमं तत्र एकत्रीभूय विज्वलत्
সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ড সংহাৰ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি, সেই পৰম তত্ত্বই লীলামাত্ৰে সমগ্ৰ বিশ্বক অৱলম্বন কৰি ধাৰণ কৰিলে; আৰু তাত একত্ৰ হৈ এক পিণ্ড ৰূপে দীৰ্ঘ তেজে জ্বলি উঠিল।
Verse 27
धनुस्सहस्रं दीर्घेण प्रस्थेन शतहस्तकम् । जीवब्रह्मास्वरूपं च नित्यरूपमनिर्मितम्
তাৰ দীঘল আছিল সহস্ৰ ধনুৰ পৰিমাপ, আৰু প্ৰস্থ আছিল শত হস্ত। সেয়া জীৱ-ব্ৰহ্ম—উভয়ৰ স্বৰূপ; নিত্য আৰু অনিৰ্মিত ৰূপ।
Verse 28
विभ्रमद् व्योम्नि तच्छूलं शंख चूडोपरि क्षणात् । चकार भस्म तच्छीघ्रं निपत्य शिवशासनात्
আকাশত ঘূৰি থকা সেই ত্ৰিশূল ক্ষণমাত্ৰতে শঙ্খচূড়ৰ ওপৰত পৰিল; আৰু শিৱৰ আজ্ঞাৰে তাক শীঘ্ৰে ভস্ম কৰি পেলালে।
Verse 29
अथ शूलं महेशस्य द्रुतमावृत्य शंकरम । ययौ विहायसा विप्रमनोयायि स्वकार्यकृत्
তেতিয়া মহেশৰ শূল দ্ৰুতগতিতে শংকৰক আৱৰি ৰক্ষাকৱচৰ দৰে হ’ল আৰু আকাশপথে অচল সংকল্পে নিজৰ নিয়ত কাৰ্য সম্পন্ন কৰিবলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 30
नेदुर्दुंदुभयस्स्वर्गे जगुर्गंधर्वकिन्नराः । तुष्टुवुर्मुनयो देवा ननृतुश्चाप्सरोगणाः
স্বৰ্গত দুন্দুভি বাজি উঠিল; গন্ধৰ্ব- কিন্নৰসকলে গীত গালে। মুনি আৰু দেৱসকলে স্তৱ কৰিলে, আৰু অপ্সৰাগণে নৃত্য কৰিলে।
Verse 31
बभूव पुष्पवृष्टिश्च शिवस्योपरि संततम् । प्रशशंस हरिर्ब्रह्मा शक्राद्या मुनयस्तथा
ভগৱান শিৱৰ ওপৰত নিৰন্তৰ পুষ্পবৃষ্টি হ’ল। হৰি (বিষ্ণু), ব্ৰহ্মা, ইন্দ্ৰ আদি দেৱগণ আৰু মুনিসকলেও তাঁক প্ৰশংসা কৰিলে।
Verse 32
शंखचूडो दानवेन्द्रः शिवस्य कृपया तदा । शाप मुक्तो बभूवाथ पूर्वरूपमवाप ह
তেতিয়া দানৱেন্দ্ৰ শঙ্খচূড় শিৱৰ কৃপাৰে শাপমুক্ত হ’ল আৰু নিজৰ পূৰ্ব (মূল) ৰূপ পুনৰ লাভ কৰিলে।
Verse 33
अस्थिभिश्शंखचूडस्य शंखजातिर्बभूव ह । प्रशस्तं शंखतोयं च सर्वेषां शंकरं विना
শঙ্খচূড়ৰ অস্থিৰ পৰা শঙ্খজাতিৰ উৎপত্তি হ’ল। শঙ্খৰ জল সকলোৰে বাবে প্ৰশংসিত, কিন্তু শংকৰ (শিৱ) বিনা সেয়া সত্য হিতকাৰী আৰু শৰণদাতা নহয়।
Verse 34
विशेषेण हरेर्लक्ष्म्याः शंखतोयं महाप्रियम् । संबंधिनां च तस्यापि न हरस्य महामुने
হে মহামুনি! শঙ্খজল বিশেষকৈ হৰি আৰু লক্ষ্মীৰ অতি প্ৰিয়; তেওঁলোকৰ সম্পৰ্কীয়সকলৰো প্ৰিয়, কিন্তু হৰ (শিৱ)ৰ তত প্ৰিয় নহয়।
Verse 35
तमित्थं शंकरो हत्वा शिवलोकं जगाम सः । सुप्रहृष्टो वृषारूढः सोमस्कन्दगणैर्वृतः
এইদৰে (শত্ৰুক) বধ কৰি শংকৰ শিৱলোকলৈ গ’ল। তেওঁ অতিশয় হৃষ্ট, বৃষভত আৰূঢ়, সোম আৰু স্কন্দসহ গণসকলে পৰিবৃত আছিল।
Verse 36
हरिर्जगाम वैकुंठं कृष्णस्स्ववस्थो बभूव ह । सुरास्स्वविषयं प्रापुः परमानन्दसंयुताः
হৰি বৈকুণ্ঠলৈ গ’ল, আৰু কৃষ্ণ নিজ স্বস্থিতিত স্থিত হ’ল। দেৱতাসকলে নিজ নিজ লোক প্ৰাপ্ত কৰি পৰমানন্দে পৰিপূৰ্ণ হ’ল।
Verse 37
जगत्स्वास्थ्यमतीवाप सर्वनिर्विघ्नमापकम् । निर्मलं चाभवद्व्योम क्षितिस्सर्वा सुमंगला
তেতিয়া সমগ্ৰ জগত অতি সুস্থ আৰু সকলো বিঘ্নৰ পৰা মুক্ত হ’ল। আকাশ নিৰ্মল হ’ল আৰু সমগ্ৰ পৃথিৱী সৰ্বতোভাবে সুমঙ্গলময় হ’ল।
Verse 38
इति प्रोक्तं महेशस्य चरितं प्रमुदावहम् । सर्वदुःखहरं श्रीदं सर्वकामप्रपूरकम्
এইদৰে মহেশ্বৰৰ আনন্দদায়ক পবিত্ৰ চৰিত কোৱা হ’ল—ই সৰ্বদুখহৰ, শ্ৰী-সমৃদ্ধিদাতা আৰু সকলো ধৰ্মসন্মত কামনা পূৰণকাৰী।
Verse 39
धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वविघ्ननिवारणम् । भुक्तिदं मुक्तिदं चैव सर्वकामफलप्रदम्
ই পৰম ধন্য আৰু মঙ্গলময়; যশ আৰু আয়ুস বৃদ্ধি কৰে আৰু সকলো বিঘ্ন নিবারণ কৰে। ই ভোগো দিয়ে, মোক্ষো দিয়ে, আৰু সকলো ধৰ্ম্য কামনাৰ ফল প্ৰদান কৰে।
Verse 40
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखडे शंखचूडवधोपाख्यानं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ভাগ ৰুদ্ৰসংহিতাৰ পঞ্চম যুদ্ধখণ্ডত ‘শংখচূড়বধোপাখ্যান’ নামৰ চল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 41
धनं धान्यं सुतं सौख्यं लभेतात्र न संशयः । सर्वान्कामानवाप्नोति शिवभक्तिं विशेषतः
ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই—ইয়াৰ দ্বাৰা ধন, ধান্য, সন্তান আৰু সুখ লাভ হয়। মানুহে সকলো কামনা পায়, আৰু বিশেষকৈ শ্ৰীশিৱভক্তিৰ অনুগ্ৰহ লাভ কৰে।
Verse 42
इदमाख्यानमतुलं सर्वोपद्रवनाशनम् । परमज्ञानजननं शिवभक्तिविवर्द्धनम्
এই অতুল পবিত্ৰ আখ্যানে সকলো উপদ্ৰৱ আৰু বিপদ নাশ কৰে; ই পৰম জ্ঞান জগাই তোলে আৰু ভগৱান শিৱৰ ভক্তি বৃদ্ধি কৰে।
Verse 43
ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी क्षत्रियो विजयी भवेत् । धनाढ्यो वैश्यजश्शूद्रश्शृण्वन् सत्तमतामियात्
এই পবিত্ৰ আখ্যান শুনিলে ব্ৰাহ্মণ ব্ৰহ্মতেজে দীপ্ত হয়, ক্ষত্ৰিয় বিজয়ী হয়, বৈশ্য ধনাঢ্য হয়; আৰু শূদ্ৰো শুনি উত্তম সদ্গুণৰ অৱস্থা লাভ কৰে।
Frequently Asked Questions
Śaṅkhacūḍa confronts Śiva directly, unleashes divine weapons and fear-inducing māyā, and Śiva counters by deploying the Māheśvara Astra that annihilates the māyā and drains the weapons’ brilliance.
It functions as a doctrinal symbol: Śiva’s tejas is the non-derivative authority that dissolves illusion (māyā) and renders contingent powers (astras) ineffective.
Śiva’s līlā (effortless mastery), tejas (overpowering radiance), the Māheśvara Astra (universal māyā-destroyer), and the śūla as the imminent instrument of decisive destruction—tempered by a cosmic injunction to restraint.