Yuddhakhanda
त्रिपुरवर्णनम् (Tripura-varṇanam) — “Description of Tripura”
ਅਧਿਆਇ 1 ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪੁਰਵਧ-ਉਪਾਖਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਣੇਸ਼ ਅਤੇ ਗੌਰੀ-ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ‘ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ’ ਵਰਤਾਂਤ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਰੁਦ੍ਰਰੂਪ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਭਟਕਦੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਬਾਣ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਕਿਵੇਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਆਸ→ਸਨਤਕੁਮਾਰ→ਬ੍ਰਹਮਾ→ਨਾਰਦ ਦੀ ਪੁਰਾਣਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸ ਕੇ ਕਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਕਾਰਣ-ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—ਸਕੰਦ ਨੇ ਤਾਰਕਾਸੁਰ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ: ਤਾਰਕਾਕਸ਼, ਵਿਦ੍ਯੁਨਮਾਲੀ ਅਤੇ ਕਮਲਾਕਸ਼। ਉਹ ਸੰਯਮੀ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਚਿੱਤ ਮਹਾਵੀਰ ਹਨ, ਪਰ ਦੇਵਦ੍ਰੋਹੀ; ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
देवस्तुतिः (Devastuti) — Hymn/Praise of the Devas
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਸੁਖ-ਕੁਸ਼ਲ ਹੋਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਪੁਰਨਾਥ ਦੇ ਤੇਜ ਅਤੇ ‘ਮਾਇਆ’ ਨਾਮਕ ਮਾਯਾਵੀ ਸ਼ਿਲਪੀ (ਤਾਰਕਾਸੁਰ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਦੇ ਦਮਨ ਕਾਰਨ ਦੇਵਤਾ ਦਗਧ ਤੇ ਅਭਿਭੂਤ ਹੋ ਕੇ ਦੁਖੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਨਾਸ ਦਾ ਉਪਾਯ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦੈਤ੍ਯ-ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸਲ ਸਮਾਧਾਨ ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਮ-ਨਿਯਮ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਪਾਲੇ ਗਏ ਦੈਤ੍ਯ ਦਾ ਵਧ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ ਕਰੇਗੀ। ‘ਦੇਵਸਤੁਤੀ’ ਸਿਰਲੇਖ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਤੁਤੀ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਕਿਰਪਾ ਆਹਵਾਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਯੁੱਧ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਮੋੜ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।
भूतत्रिपुरधर्मवर्णनम् (Description of the Dharma/Conduct of the Bhūta-Tripura) — Chapter 3
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪੁਰਵਧੋਪਾਖਿਆਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਧਰਮ-ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਿਵ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਵੇਲੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਪੁਣ੍ਯਵਾਨ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਪੁਣ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਗਿਆਨੀ ਹੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਤਾਰਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਪੁਰੀਆਂ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਦੁਸ਼ਕਰਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਨੀਤੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਮਿਤ੍ਰਦ੍ਰੋਹ ਨੂੰ ਮਹਾਪਾਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਪਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਹ ਭਾਰੀ ਦੋਸ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਘਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੈਤ੍ਯ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨਾ ਵੀ ਧਰਮਸੰਗਤ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਦਰਸਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਣ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਵੈਕੁੰਠ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਅਗਲੇ ਪਰਾਮਰਸ਼ ਲਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਵਧ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਪੁਣ੍ਯ, ਭਗਤੀ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਆਵਸ਼੍ਯਕਤਾ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਵਾਲਾ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ।
त्रिपुरदीक्षाविधानम् — Tripura Dīkṣā: Prescriptive Procedure (Chapter on the Ordinance of Initiation)
ਸਨਤਕੁਮਾਰ–ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਧਰਮ-ਮੁਖੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਜਾਂ ਪਰਖਣ ਲਈ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਉਪਾਅ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂ (ਅਚ੍ਯੁਤ) ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਮਾਇਆ-ਨਿਰਮਿਤ ਇਕ ਪੁਰੁਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਧਰਮ-ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੁੰਡਿਤ ਸਿਰ, ਫਿੱਕੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਪਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪੋਟਲੀ ਨਾਲ, ਕੰਬਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ “ਧਰਮ” ਉਚਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਪਟ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਕਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂ, ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਕਰਾਂ, ਕਿਹੜੇ ਨਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਾਂ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਉਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜ੍ਯ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ; ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਅਰਿਹਨ’ ਨਾਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਨਾਮ ਅਸ਼ੁਭ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਉਸ ਦੇ ਯੋਗ ਸਥਾਨ/ਆਵਾਸ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਹਿਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਮਾਇਆ, ਸੌਂਪੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਨਕਲੀ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਨਾਜੁਕਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ-ਨਿਰੂਪਣ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
त्रिपुरमोहनम् (Tripuramohana — “The Delusion/Enchanting of Tripura”)
ਅਧਿਆਇ 5 ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਇਆਵੀ ਤਪਸਵੀ ਵੱਲੋਂ ਦੀਖਿਆ ਦੇ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਕੀਤੇ ਦੈਤ੍ਯ-ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੀਖਿਆ-ਉਪਰੰਤ ਸੰਵਾਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਦੇ ਸੰਗ ਆਇਆ ਅਰਿਹਨ ਨਾਮਕ ਤਪਸਵੀ ਦੈਤ੍ਯ-ਸ਼ਾਸਕ ਨੂੰ ‘ਵੇਦਾਂਤ-ਸਾਰ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਅਨਾਦਿ ਹੈ; ਅੰਤਿਮ ਕਰਤਾ–ਕਰਮ ਦ੍ਵੈਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਣ ਤੱਕ, ਦੇਹ-ਬੰਧਨ ਤੱਕ, ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਹੀ ਇਕੋ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ—ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਿਯੰਤਾ ਨਹੀਂ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਕੀੜਿਆਂ ਤੱਕ ਸਭ ਦੇਹ ਨਾਸਵੰਤ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਹਾਰ, ਨੀਂਦ, ਡਰ ਅਤੇ ਮੈਥੁਨ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਹੈ; ਉਪਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਵੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ। ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ‘ਅਦ੍ਵੈਤ’ ਵਰਗਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਾਇਆ ਬਣ ਕੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹਿਲਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵੱਡੀ ਯੋਜਨਾ ਲਈ ਭੂਮੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
शिवस्तुतिवर्णनम् (Śiva-stuti-varṇanam) — “Description of Hymns in Praise of Śiva”
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦੇ ਦੈਤ੍ਯ-ਨੇਤਾ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਛੱਡ ਦੇਣ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਵਸਥਾ (ਗ੍ਰੰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਧਰਮ ਆਦਿ) ਕਿਵੇਂ ਦੁਰਾਚਾਰ ਵੱਲ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ‘ਸਫਲ ਜਿਹਾ’ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਕੈਲਾਸ ਜਾ ਕੇ ਉਮਾਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਗਹਿਰੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੁ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਰਵਜ੍ਞ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸਿਮਰ ਕੇ ਫਿਰ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਸਤੋਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰੁਦ੍ਰ-ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ/ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਮਨ ਟਿਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਤੁਤੀ, ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਮਾਧਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਸਾਧਨ ਹਨ।
देवस्तुतिवर्णनम् (Deva-stuti-varṇana) — “Description of the Gods’ Hymn/Praise”
ਅਧਿਆਇ 7 ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਣਯ ਅਤੇ ਭਕਤਵਤਸਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੇਨਤੀਆਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਦਿ ਦੇਵਗਣ ਤੁਰੰਤ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਮੰਗਲ ਜੈਘੋਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਪਲ ਮੌਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰੀ ਦੇਵੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ, ਕ੍ਰੀੜਾਲੋਲ ਛਣਮੁਖ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਅਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਦੇ ਮੁਖਾਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪੀ ਰਹੇ ਹੋਣ ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਾਤਸਲ੍ਯ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਗਧ ਹੋਏ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪਾਸੇ ਦੇਵਸਤੁਤੀ ਤੇ ਸ਼ਰਣਾਗਤੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਲੀਲਾ ਅਤੇ ਰਸਾਸ੍ਵਾਦ—ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਸੰਯੋਗ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਦੇਵਸਤੁਤਿਵਰਣਨ’ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
रुद्ररथ-निर्माणवर्णनम् / Description of Rudra’s Divine Chariot Construction
ਅਧਿਆਇ 8 ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ‘ਦੇਵਮਯ’ ਰੁਦ੍ਰ-ਰਥ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਰਥ ਨੂੰ ‘ਸਰਵਲੋਕਮਯ’, ਸੁਵਰਨਮਯ ਅਤੇ ਸਭ ਵੱਲੋਂ ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਸੱਜੇ-ਖੱਬੇ ਭਾਗ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਸੋਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ; ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ/ਅਰਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਸ਼-ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਲੰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਅਰਾਂ ਉੱਤੇ, ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਨੇਮੀ-ਨਾਭੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਆਦਿ ਲੋਕ ਰਥ ਦੇ ਅੰਗ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਉਦਯ-ਅਸਤ ਪਹਾੜ, ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਮਹਾਮੇਰੂ ਆਧਾਰ ਬਣ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਧਰਮਕਰਮ ਲਈ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਹਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
दिव्यरथारोहणम् — Śiva’s Ascent on the Divine Chariot (Pre-battle Portents)
ਅਧਿਆਇ 9 ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਮਹਾਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਉੱਤੇ ਆਰੋਹਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਨਿਗਮ/ਵੇਦ-ਸਰੂਪ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲਾ ਰਥ ਸਜਾ ਕੇ ਸ਼ੂਲਿਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। ਸਰਵਦੇਵਮਯ ਸ਼ਿਵ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਵਿਚਕਾਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ; ਵੇਦਜ ਘੋੜਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਧਰਤੀ ਕੰਬੀ, ਪਹਾੜ ਹਿੱਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਭਾਰ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋਇਆ। ‘ਧਰਣੀਧਰ’ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਵਾਹਕ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਵ੍ਰਿਸ਼ੇਂਦ੍ਰ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਰਥ ਨੂੰ ਥਾਂਮਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਹ ਆਸਰਾ ਵੀ ਡੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਾਰਥੀ ਲਗਾਮ ਫੜ ਕੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਥਿਰ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਰਥ ਦੀ ਗਤੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦਿਵ੍ਯ ਕ੍ਰਮ, ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਪੂਰਵ-ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਰਥ-ਅਸ਼ਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਪਰਿਮਿਤ ਤੇਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
त्रिपुरदाहवर्णनम् | Tripura-dāha-varṇanam (Description of the Burning of Tripura)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਤ੍ਰਿਪੁਰਦਾਹ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਘਟਨਾ-ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੰਭੂ/ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਰਥ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰੀ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਸਜਾਵਟ ਨਾਲ ਅਤੁੱਲ ਬਾਣ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਯੁੱਧ-ਮੁਦਰਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤਪੱਸਿਆ ਵਰਗੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਸੁਖਮਤਾ ਲਈ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਗਣਨਾਇਕ ਦਾ ਉਲੇਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਨਾਇਕ (ਗਣੇਸ਼) ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਵਿਨਾਸ਼ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧੇਗਾ। ਸ਼ਿਵ ਵਿਨਾਇਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵਿਨਾਇਕ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਤਿੰਨ ਨਗਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ/ਸਥਿਤੀ-ਨਿਰਧਾਰਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਤੱਤਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਰਵਪੂਜ੍ਯ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਕਰਤਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸਿੱਧੀ ‘ਹੋਰਾਂ’ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
त्रिपुरदाहानन्तरं देवभयः ब्रह्मस्तुतिश्च — Fear of the Gods after Tripura’s Burning and Brahmā’s Praise
ਅਧਿਆਇ 11 ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦੇ ਪੂਰਨ ਦਾਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਕਿੱਥੇ ਗਏ? ਉਹ ਸ਼ੰਭੂਕਥਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਪੂਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਸ਼ਿਵਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਤੇ ਲੀਲਾ-ਸਰੂਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੇਜ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇਵ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਬਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਰੂਪ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਵਲੰਤ, ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯਾਗਨੀ ਸਮਾਨ ਵਰਣਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੱਕ ਭੈਭੀਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭਕਤੀਭਾਵ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਅੰਦਰੋਂ ਸੰਯਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਡਰ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਰਮ ਰੂਪ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਤੁਤੀ ਹੀ ਯੋਗ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਹੈ।
मयस्य शिवस्तुतिः — Maya’s Hymn to Śiva (and Śiva’s Gracious Response)
ਅਧਿਆਇ 12 ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਯ ਦਾਨਵ—ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ‘ਅਦਗਧ’ (ਨਾ ਸੜਿਆ) ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ—ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਕੋਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉੱਠ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਲੰਬੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ—ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਦੇਵਦੇਵ/ਮਹਾਦੇਵ, ਭਕਤਵਤਸਲ, ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵਰਗਾ ਦਾਤਾ, ਨਿਰਪੱਖ, ਜੋਤਿਰੂਪ, ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਰੂਪਵਾਨ ਅਤੇ ਰੂਪਾਤੀਤ, ਅਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਕਰਤਾ-ਭਰਤਾ-ਸੰਹਰਤਾ ਕਿਹਾ। ਆਪਣੀ ਸਤੁਤੀ ਦੀ ਅਪੂਰਣਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ‘ਸਤੁਤੀਪ੍ਰਿਯ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ’ ਅੱਗੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਹੋ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਮੰਗੀ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਸਤੁਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਯ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ—ਅਗਲੇ ਉਪਦੇਸ਼/ਵਰਦਾਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ।
कैलासमार्गे शङ्करस्य परीक्षा — Śiva Tests the Approachers on the Kailāsa Path
ਅਧਿਆਇ 13 ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਚਲਦਾ ਹੈ—ਵਿਆਸ ਜੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਕੀਰਤੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਸੂਤ ਜੀ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦਾ ਉੱਤਰ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਜੀਵ ਅਤੇ ਇੰਦਰ (ਸ਼ਕ੍ਰ/ਪੁਰੰਦਰ) ਤੀਵ੍ਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕੈਲਾਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅੰਤਰਭਾਵ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸਚਯ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਹ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਦਿਗੰਬਰ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਤਪਸਵੀ-ਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਅਦਭੁਤ-ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮਾਰਗ ਰੋਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਾ ਪਛਾਣ ਕੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਗਰੂਰ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਗਏ ਹਨ? ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਾਹੀਂ ਪਛਾਣ-ਅਣਪਛਾਣ, ਪਦ-ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਖਤਰਾ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ-ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
शिवतेजसः समुद्रे बालरूपप्रादुर्भावः (Śiva’s Tejas Manifesting as a Child in the Ocean)
ਅਧਿਆਇ 14 ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ–ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਸੰਵਾਦ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਲਨੇਤਰ/ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸਵਯੰਭੂ ਸ਼ਿਵਤੇਜ ਨੂੰ ਲਵਣ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਦਾ ਕੀ ਨਤੀਜਾ ਹੋਇਆ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੰਧੁ–ਗੰਗਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਸੰਗਮ ‘ਤੇ ਉਹ ਤੇਜ ਤੁਰੰਤ ਬਾਲਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਬਾਲਕ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਚੀਖ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਕੰਬ ਉਠੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਜਿਵੇਂ ਬਹਿਰੇ ਹੋ ਕੇ ਸਤਬਧ ਰਹਿ ਗਏ, ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਜੀਵ ਡਰ ਗਏ। ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਅਦਭੁਤ ਸੰਕੇਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨਾ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਪਿਤਾਮਹ, ਲੋਕਗੁਰੂ, ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਉਪਾਅ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਅਗਲੇ ਨਿਵਾਰਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
राहोः शिरच्छेदन-कारणकथनम् / The Account of Rāhu’s Beheading (Cause and Background)
ਅਧਿਆਇ 15 ਜਲੰਧਰ ਦੀ ਰਾਜਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ-ਜਨਮਿਆ ਅਸੁਰਰਾਜ ਜਲੰਧਰ ਰਾਣੀ ਸਮੇਤ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਭਾਰਗਵ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਤਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਰਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਜਲੰਧਰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਛਿੰਨ-ਸ਼ਿਰ ਰਾਹੂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਿਰਛੇਦ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਕੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਇਤਿਹਾਸੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰਵਕਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਵਿਰੋਚਨਪੁੱਤਰ ਬਲੀ ਅਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦਿਆਂ—ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਟਕਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਇਆ, ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਫਲ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਰਾਹੂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਰਾਜਸਭਾ ਦੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਉਪਦੇਸ਼ਮਈ ਕਥਾ ਬਣਾਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਰਚਦਾ ਹੈ।
देवाः वैकुण्ठगमनम् तथा विष्णोः अवतारस्तुतिः | Devas Go to Vaikuṇṭha and Praise Viṣṇu’s Avatāras
ਅਧਿਆਇ 16 ਵਿੱਚ ਦੈਂਤਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਵੈਕੁੰਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਤਸਯ, ਕੂਰਮ, ਵਰਾਹ, ਵਾਮਨ, ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
अध्याय १७ — देवपलायनं, विष्णोः प्रतियुद्धं, जलंधरक्रोधः (Devas’ Rout, Viṣṇu’s Counterattack, and Jalandhara’s Wrath)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਰਣਭੂਮੀ ਦੇ ਉਲਟੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਲਵਾਨ ਦੈਤ ਸ਼ੂਲ, ਪਰਸ਼ੂ, ਪੱਟੀਸ਼ ਆਦਿ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਖ਼ਮੀ ਤੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਦੇਵ ਯੁੱਧ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਵਿਸ਼ਣੂ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੈਤਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਯੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੰਖ, ਖੜਗ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਦੀਪਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਾਰੰਗ ਦੀ ਟੰਕਾਰ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਣ ਅਨੇਕ ਦਿਤਿਜ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਭਗਤ-ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦਹਕਦਾ ਹੈ। ਗਰੁੜ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਨਾਲ ਦੈਤ-ਸੈਨਾ ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਛਿਟਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਲਈ ਭਯਾਨਕ ਜਲੰਧਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਇੱਕ ਵੀਰ ਹਰਿ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਮੁੱਖ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
देवशरणागति-नारदप्रेषणम् | The Devas Take Refuge in Śiva; Nārada Is Sent
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਮਹਾਨ ਅਸੁਰ (ਜਲੰਧਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਕਾਰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਪਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਸਥਾਨੋਂ ਚੁੱਕੇ ਗਏ ਦੇਵਗਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵਰਦਾਤਾ ਤੇ ਭਕਤ-ਰੱਖਿਅਕ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਰਵਕਾਮਦ ਅਤੇ ਭਕਤਵਤਸਲ ਸ਼ਿਵ ਦੇਵਕਾਰਜ ਲਈ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵਭਕਤ ਗਿਆਨੀ ਨਾਰਦ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਆਸਨ, ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੇਵ ਜਲੰਧਰ ਵੱਲੋਂ ਬਲਪੂਰਵਕ ਕੱਢੇ ਜਾਣ ਦੀ ਪੀੜਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਗਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਉਪਾਅ ਦੀ ਕੜੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
जालन्धरस्य दूतप्रेषणम् — Jalandhara Sends an Envoy to Kailāsa (The Provocation of Śiva)
ਨਾਰਦ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਲੰਧਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਰੂਪ ਬਾਰੇ ਜਾਣ ਕੇ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਿੰਘਿਕੇਯ ਨਾਮਕ ਦੂਤ ਨੂੰ ਕੈਲਾਸ਼ ਭੇਜਦਾ ਹੈ। ਦੂਤ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਸਮਧਾਰੀ ਯੋਗੀ ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਲੰਧਰ ਲਈ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।
राहोर्विमोचनानन्तरं जलन्धरस्य सैन्योद्योगः — Rahu’s Aftermath and Jalandhara’s Mobilization
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਦੇ ਵਰਣਨ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਸ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਰਹੱਸਮਈ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਵੱਲੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਹੁ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ? ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਮੋਚਨਾ ਹੋਈ, ਉਹ ਥਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਵਰਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ। ਰਾਹੁ ਮੁੜ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਧੀਰਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਜਲੰਧਰ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਪਰਤਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਈਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸਿੰਧੂ-ਪੁੱਤਰ, ਦੈਤ੍ਯ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਲੰਧਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਛੱਡ ਕੇ ਅਸੁਰ ਸੈਨਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਇਕੱਠ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਾਲਨੇਮੀ ਆਦਿ, ਸ਼ੁੰਭ-ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਅਤੇ ਕਾਲਕ/ਕਾਲਕੇਯ, ਮੌਰਯ, ਧੂਮ੍ਰ ਆਦਿ ਕਈ ਕੁਲਾਂ ਤੇ ਨਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ।
द्वन्द्वयुद्धवर्णनम् / Description of the Duel-Combats
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਣਨਾਇਕ—ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ, ਭ੍ਰਿੰਗੀ/ਇਭਮੁਖ ਅਤੇ ਸ਼ਣਮੁਖ (ਕਾਰਤਿਕੇਯ)—ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦਾਨਵ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਵੰਦ-ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਪੰਜ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮਯੂਰਵਾਹਨ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਾਹਨ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਪ੍ਰਤਿਆਕਰਮਣ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਦੇ ਰਥ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਦਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧਗਰਜਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਵੀ ਵਾਪਸੀ ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਸ਼ਕਤੀ ਚੁੱਕਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਕਾਲਨੇਮੀ ਦਾ ਦਵੰਦ ਚਲਦਾ ਹੈ—ਨੰਦੀ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਕਾਲਨੇਮੀ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਘੋੜੇ, ਧਵਜ, ਰਥ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਤੱਕ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰੁੱਧ ਕਾਲਨੇਮੀ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਨੰਦੀ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਛਿੰਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਯੁੱਧਨੀਤੀ ਦੀ ਵਧਦੀ ਤੀਬਰਤਾ, ਯੁੱਧਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਮਰਥ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਤੇ ਘਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵੀਰਧੀਰਜ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਗਲੇ ਪਲਟਿਆਂ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
रुद्रस्य रणप्रवेशः तथा दैत्यगणानां बाणवृष्टिः (Rudra Enters the Battlefield; the Daityas’ Arrow-Storm)
ਅਧਿਆਇ 22 ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ ਰੁਦ੍ਰ ਰੌਦ੍ਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਮੁਸਕਰਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਹੌਸਲਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਗੱਜ ਕੇ ਦੈਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਘਣੀ ਬਾਣ-ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਦੈਤ ਪਾਪਾਂ ਵਾਂਗ ਡਰ ਕੇ ਛਿੱਤਰ-ਬਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਵੇਖ ਕੇ ਜਲੰਧਰ ਚੰਡੀਸ਼ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਾਣ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਨਿਸੁੰਭ-ਸ਼ੁੰਭ ਆਦਿ ਦੈਤ-ਰਾਜ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਬਾਣ-ਅੰਧਕਾਰ’ ਪਾ ਕੇ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਅੰਗ-ਛੇਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ੈਵ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਆਉਂਦੇ ਬਾਣ-ਜਾਲ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਤੀ-ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਦੈਤ ਤੜਫ਼ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਅਤੇ ਦੈਤ-ਬਲ ਦੀ ਨਾਸ਼ਵੰਤਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
वृन्दायाः दुष्स्वप्न-दर्शनं तथा पातिव्रत्य-भङ्गोपक्रमः / Vṛndā’s Ominous Dreams and the Prelude to the Breach of Chastity
ਅਧਿਆਇ 23 ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਾਲੰਧਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਨੇ ਕੀ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜਾਲੰਧਰ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਦੇ ਪਾਤਿਵ੍ਰਤ੍ਯ-ਬਲ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਦੈਤ ਦੇ ਬਲ ਅਤੇ ਅਭੇਦਤਾ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਾਇਆ-ਜਨਿਤ ਦੁੱਸਵਪਨ ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਨੂੰ ਵਿਹਲ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਪਤੀ ਅਸ਼ੁਭ, ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ (ਨਗਨ, ਤੇਲ ਨਾਲ ਲਿਪਤ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ) ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਗਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਜਾਗਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਮੰਦ/ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਡਰ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਸਥਾਨਾਂ ਜਾਂ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੀ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਕਾਰਣ-ਕ੍ਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਇਆ ਮਨ ਨੂੰ ਡੋਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਧਰਮ-ਭੰਗ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਾਤਿਵ੍ਰਤ੍ਯ-ਭੰਗ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
जलंधरयुद्धे मायाप्रयोगः — Jalandhara’s Māyā in the Battle with Śiva
ਅਧਿਆਇ 24 ਵਿੱਚ ਜਲੰਧਰ–ਸ਼ਿਵ ਯੁੱਧ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਗੇ ਕੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੈਤ ਦਾ ਦਮਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਯੁੱਧ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੇ ਗਿਰਿਜਾ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵ੍ਰਿਸ਼ਧਵਜ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਇਆ-ਜਨਿਤ ਤਿਰੋਭਾਵ ਸਮਝ ਕੇ, ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੀਲਾ ਲਈ ‘ਲੌਕਿਕੀ ਗਤੀ’ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਵਿਸਮਯ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਲੰਧਰ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਅਪਰਾਜਿਤ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਜਲੰਧਰ ਮਾਇਆ ਰਚ ਕੇ ਗੌਰੀ ਨੂੰ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬੱਝੀ, ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ, ਸ਼ੁੰਭ-ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਆਦਿ ਦੈਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਦਿਖਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਡੋਲ ਜਾਵੇ। ਸ਼ਿਵ ਕੁਝ ਪਲ ਮੌਨ, ਨਿਵਾਂ ਮੁਖ, ਢਿੱਲੇ ਅੰਗ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਭੁੱਲੇ ਜਿਹੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਮਾਇਆ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਨਾਟਕੀ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਲੰਧਰ ਸਿਰ, ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਪੇਟ ਉੱਤੇ ਕਈ ਤੀਰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
देवस्तुतिः — Hymn of Praise by the Devas (Devastuti)
ਅਧਿਆਇ 25 ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਭਾਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਦੇਵਦੇਵੇਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਿਧਿਵਤ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇਵਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤ-ਵਤਸਲਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਨਿਵਾਰਣ ਮੁੱਖ ਹੈ। ਦੇਵਗਣ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁਤ, ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੌਖਾ, ਪਰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਲਈ ਦੁਰਲਭ; ਵੇਦਾਂ ਲਈ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗੋਚਰ, ਫਿਰ ਵੀ ਉੱਚੇ ਜੀਵ ਉਸ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹ ਮਹਿਮਾ ਨਿੱਤ ਗਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਆਤਮਿਕ ਯੋਗਤਾ ਬਾਰੇ ਆਮ ਉਮੀਦਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਅਵਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਭਕਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਯਦੁਪਤੀ-ਕਲਾਵਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਮਿਤ੍ਰਸਹ-ਮਦਯੰਤੀ ਵਰਗੇ ਭਗਤ ਭਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਕੈਵਲ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਤੱਤਵਮਈ ਸਤੋਤਰ ਹੈ ਜੋ ਭਕਤੀ→ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ→ਮੋਖ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
विष्णुचेष्टितवर्णनम् / Account of Viṣṇu’s Stratagem and Its Aftermath
ਅਧਿਆਇ 26 ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਤੋਂ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਵਰਣਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਗਏ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤ-ਵਤਸਲ ਸ਼ੰਭੂ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਦੇਵਹਿਤ ਲਈ ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ; ਮੇਰੇ ਕਰਮ ਕੇਵਲ ਲੀਲਾ ਹਨ, ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਦੇਵ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਛਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੀ; ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਸੌੰਦਰਯ-ਮੋਹ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਪ ਵੀ ਸ਼ਿਵ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਵਿਮੂੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਚਿਤਾ ਦੀ ਭਸਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦਿਵ੍ਯ ਕਰਤ੍ਰਿਤ੍ਵ ਅਤੇ ਮੋਹ-ਅਧੀਨਤਾ ਦਾ ਭੇਦ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਮਾਇਆ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਰਵੋਚ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਛਲ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ।
शङ्खचूडवधकथनम् / The Account of Śaṅkhacūḍa’s Slaying
ਅਧਿਆਇ 27 ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕਥਾ ਕੇਵਲ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੀੜਨ ਵਾਲਾ ਦੈਤ੍ਯਵੀਰ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਪੁਰਾਣਿਕ ਕਾਰਣ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਸ਼-ਵਰਨਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਮਰੀਚੀ-ਪੁੱਤਰ ਕਸ਼੍ਯਪ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ; ਦਕਸ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਤੇਰਾਂ ਧੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਸਤਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਅਪਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਖੇਪ)। ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਨੁ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੰਭ—ਧਾਰਮਿਕ, ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਕਤ—ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਸ਼ੰਖਚੂੜ-ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
शङ्खचूडकृततपः—ब्रह्मवरकवचप्राप्तिः / Śaṅkhacūḍa’s Austerity—Brahmā’s Boon and the Bestowal of the Kavaca
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੈਗੀਸ਼ਵ੍ਯ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਨੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਬੱਧ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਜਪ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਦਾਨਵ-ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਧਤਾ (ਅਜੇਯਤਾ) ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸਰਵਮੰਗਲ ਅਤੇ ਜੈ-ਪ੍ਰਦ ਦਿਵ੍ਯ ਰੱਖਿਆ ਕਵਚ—ਮੰਤਰਰੂਪ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕਵਚ—ਭੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੁਲਸੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਬਦਰੀ ਜਾਓ ਅਤੇ ਧਰਮਧ੍ਵਜ ਦੀ ਧੀ ਤੁਲਸੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਵਿਵਾਹ ਕਰੋ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤਪੱਸਿਆ-ਸਿੱਧ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਕਵਚ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਗਲੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
शङ्खचूडकस्य राज्याभिषेकः तथा शक्रपुरीं प्रति प्रस्थानम् | Śaṅkhacūḍa’s Coronation and March toward Indra’s City
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਵਿਆਹ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦਾਨਵ ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਵਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਗਣ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਸਮੇਤ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਤੇਜ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਵੀ ਆਏ ਕੁਲਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸੁਰਕੁਲਾਚਾਰਯ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੇਵ–ਦਾਨਵਾਂ ਦੀ ਸਹਜ ਵੈਰਤਾ, ਅਸੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਾਰਾਂ, ਦੇਵਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਜੀਵ-ਸਾਹਾਇਯ’ (ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ) ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਸੁਰ ਉਤਸਵ ਕਰਕੇ ਭੇਟਾਂ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦਾ ਦਾਨਵਾਂ ਅਤੇ ਸਹਚਰ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਵਜੋਂ ਰਾਜਿਆਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਦੈਤ੍ਯ–ਦਾਨਵ–ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਨਾ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰਪੁਰੀ (ਇੰਦਰ ਦੀ ਨਗਰੀ) ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ।
शिवलोकप्रवेशः (Entry into Śivaloka through successive gateways)
ਅਧਿਆਇ 30 ਵਿੱਚ ਪਰਤਦਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਧੀਵਤ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ (ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ/ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ) ‘ਮਹਾਦਿਵ੍ਯ’ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਾਧਾਰ ਅਤੇ ਅਭੌਤਿਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਤੇਜੋਮਯ ਲੋਕ ਵੇਖ ਕੇ ਪਹਿਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਰਤਨ-ਸਿੰਹਾਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ, ਮਣੀ-ਭੂਸ਼ਿਤ; ਸ਼ੈਵ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜ ਮੁਖ, ਤਿੰਨ ਨੇਤਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਆਦਿ ਆਯੁਧਧਾਰੀ, ਭਸਮ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਖ਼ਸ਼ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਰੀਤ ਪੰਦਰਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਤੱਕ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦ੍ਵਾਰ ਤੇ ਨੰਦੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੰਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲੇ ਪ੍ਰਾਂਗਣ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਭਕਤੀ, ਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਅਧਿਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ।
शिवस्य आश्वासनं हरि-ब्रह्मणोः तथा शङ्खचूडवृत्तान्तकथनम् / Śiva’s Reassurance to Hari and Brahmā; Account of Śaṅkhacūḍa’s Origin
ਅਧਿਆਇ 31 ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਅਤੇ ਵਿਧੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਚਿੰਤਿਤ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ, ਬੱਦਲ-ਗਰਜ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—“ਡਰ ਛੱਡੋ; ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇਗਾ।” ਸ਼ਿਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸੱਚਾ ਪਿਛੋਕੜ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਵਕਾਲ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਭਗਤ ਗੋਪ ਸੁਦਾਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਰਮਣੀਕ ਗੋਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ “ਮੈਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹਾਂ” ਵਾਲੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਨਾਲ ਕਈ ਲੀਲਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੀਬਰ ਮੋਹ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਵਰਤ ਕੇ ਸਹੀ ਬੁੱਧੀ ਹਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਪ ਉਚਾਰਨ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਸ਼ੰਖਚੂੜ-ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਕਰਮਕ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਲੀਲਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਮਾਇਆ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਸਭ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਮੁੜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਮੋਹਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਲਾਜ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਨ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਨਿਰਭੈ ਰਹਿਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਧੀਨ ਹੈ—ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਡਰ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦੇ ਦੈਵੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਮਾਰਗ ਦਾ ਤੱਤ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ।
शिवदूतस्य शङ्खचूडकुलप्रवेशः — The Śiva-Envoy’s Entry into Śaṅkhacūḍa’s City
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਗਹਿਰੇ ਹੁੰਦੇ ਕਾਲ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਪੁਸ਼ਪਦੰਤ ਨਾਮਕ ਆਪਣੇ ਦੂਤ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਆਗਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਦੂਤ ਅਸੁਰ-ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਵੈਭਵ ਇੰਦਰਪੁਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਅਤੇ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਧਾਮ ਤੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬਾਰਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਦਰਬਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਵੇਖਿਆ; ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਦੱਸਣ ‘ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਗ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਰਤਨ-ਆਸਨ ‘ਤੇ ਬੈਠੇ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਨੂੰ ਦਾਨਵ-ਨਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਸਸ਼ਸਤ੍ਰ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ ਵੇਖ ਕੇ ਅਚੰਭਾ ਕੀਤਾ। ਪੁਸ਼ਪਦੰਤ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਿਧੀਵਤ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਦੂਤ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਦੂਤ-ਵਾਰਤਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
शिवस्य सैन्यप्रयाणम् तथा गणपतिनामावलिः (Śiva’s Mobilization for War and the Catalogue of Gaṇa Commanders)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਰੰਤ ਯੁੱਧ ਲਈ ਸ਼ਿਵ-ਸੈਨਾ ਦੀ ਚਾਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਕਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਗਿਰੀਸ਼ ਰੁਦ੍ਰ ਸੰਯਮਿਤ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਵੀਰਭਦ੍ਰ, ਨੰਦੀ, ਖੇਤਰਪਾਲ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਭੈਰਵਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਸਭ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਸੱਜ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਕੰਦ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼—ਦੋਨਾਂ ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਰਵਾਨਗੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਦਾ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਨਿਕਲਣਾ ਅਤੇ ਵੀਰ-ਗਣਾਂ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਣਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੀਰਭਦ੍ਰ, ਨੰਦੀ, ਮਹਾਕਾਲ, ਵਿਸ਼ਾਲਾਖ਼, ਬਾਣ, ਪਿੰਗਲਾਖ਼, ਵਿਕੰਪਨ, ਵਿਰੂਪ, ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ, ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਆਦਿ ਗਣ-ਨਾਇਕਾਂ ਦੀ ਨਾਮਾਵਲੀ ਅਤੇ ਕੋਟਿ-ਗਣ ਆਦਿ ਗਿਣਤੀ ਸਮੇਤ ਸੈਨਾ ਦੀ ਔਪਚਾਰਿਕ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
शिवदूतगमनानन्तरं शङ्खचूडस्य तुलसीसम्भाषणं युद्धप्रस्थान-तत्परता च / After Śiva’s Messenger Departs: Śaṅkhacūḍa’s Counsel with Tulasī and Readiness for War
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵਦੂਤ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੈਤ੍ਯਰਾਜ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਤੁਲਸੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਯੁੱਧ ਲਈ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ‘ਸ਼ਾਸਨ’ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੰਪਤੀ ਭੋਗ-ਕ੍ਰੀੜਾ, ਕਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਅਨਾਦਰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਾਤਹਕਰਮ ਤੇ ਨਿਤ੍ਯਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਧਰਮਾਚਰਨ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ‘ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਧਨ-ਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਉਸਨੂੰ ਸੌਂਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਰੋਣ ਵਾਲੀ ਤੁਲਸੀ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਸ਼ਵਾਸਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੀਰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਨੱਧ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਰ ਤੋਂ ਰਣਭੂਮੀ ਵੱਲ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
शङ्खचूडदूतागमनम् — The Arrival of Śaṅkhacūḍa’s Envoy (and Praise of Śiva)
ਅਧਿਆਇ 35 ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਯੁੱਧ-ਚੱਕਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕੂਟਨੀਤਿਕ ਘਟਨਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਦੈਤ-ਪੱਖ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵਿਦਵਾਨ ਦੂਤ ਨੂੰ ਸ਼ੰਕਰ ਕੋਲ ਭੇਜਦੀ ਹੈ। ਦੂਤ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਦੇ ਮੂਲ ਹੇਠ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਕੋਟਿ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ, ਯੋਗਾਸਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਸੰਯਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ। ਫਿਰ ਘਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ, ਵਿਆਘ੍ਰਚਰਮਧਾਰੀ, ਆਯੁਧਧਾਰੀ, ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਭੈ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲੇ, ਤਪ ਦੇ ਫਲ ਦਾਤਾ, ਸਭ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀਆਂ ਦੇ ਕਰਤਾ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਨਾਥ/ਵਿਸ਼੍ਵਬੀਜ/ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ, ਨਰਕ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਦੂਤ ਉਤਰ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਖੱਬੇ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਕੰਦ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਔਪਚਾਰਿਕ ਬੇਨਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ/ਚੇਤਾਵਨੀ/ਮੰਗ ਲਈ ਕਥਾ ਦਾ ਮੋੜ ਬਣਦੀ ਹੈ।
शिवदूतेन युद्धनिश्चयः तथा देवदानवयुद्धारम्भः (Śiva’s Envoy and the Commencement of the Deva–Dānava War)
ਅਧਿਆਇ 36 ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵਦੂਤ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਪੂਰੇ ਵੇਰਵੇ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬਲਵਾਨ ਦਾਨਵਰਾਜ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਯੁੱਧ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵਾਹਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਤੁਰੰਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪ ਲੀਲਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤੁਰੰਤ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਕੋਲਾਹਲ ਅਤੇ ਵੀਰ-ਨਾਦ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵ-ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ-ਜੋੜੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ: ਇੰਦਰ–ਵ੍ਰਿਸ਼ਪರ್ವਾ, ਸੂਰਜ–ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤੀ, ਵਿਸ਼ਣੂ–ਦੰਭ, ਕਾਲ–ਕਾਲਾਸੁਰ, ਅਗਨੀ–ਗੋਕਰਣ, ਕੁਬੇਰ–ਕਾਲਕੇਯ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ–ਮਾਇਆ, ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ–ਭਯੰਕਰ, ਯਮ–ਸੰਹਾਰ, ਵਰੁਣ–ਕਾਲੰਬਿਕਾ, ਵਾਯੂ–ਚੰਚਲ, ਬੁਧ–ਘਟਪ੍ਰਿਸ਼ਠ, ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ–ਰਕਤਾਕਸ਼ ਆਦਿ।
देवपराजयः — शङ्करशरणागमनं स्कन्दकालीयुद्धं च | Devas’ Defeat, Refuge in Śaṅkara, and the Battle of Skanda and Kālī
ਅਧਿਆਇ 37 ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦਾਨਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੇਵ-ਸੈਨਾ ਦੀ ਹਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਘਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਖ਼ਮੀ ਤੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਾ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਮੁੜ ਕੇ ਪਰਮ ਸ਼ਰਨ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ੰਕਰ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਤੀ ਪੁਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਵਿਰੋਧੀ ਬਲਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਰੁਣਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਅਭਯ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਦਾ ਬਲ ਤੇ ਤੇਜ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹਰਾਤਮਜ, ਤਾਰਕਾਂਤਕ ਸਕੰਦ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਦਾਨਵ ਟੋਲੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਲੀ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ—ਰਕਤਪਾਨ, ਸਿਰਛੇਦ—ਯੁੱਧ ਦੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੀਬਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰ→ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ→ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਦਾਨ→ਪ੍ਰਚੰਡ ਪ੍ਰਤਿਆਕਰਮਣ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਕਾਰਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
अध्याय ३८ — काली-शंखचूड-युद्धे अस्त्रप्रयोगः (Kālī and Śaṅkhacūḍa: Mantra-Weapons and Surrender in Battle)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਕਾਲੀ ਯੁੱਧ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਿੰਹਨਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਾਨਵ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਣ ਤੇ ਦੇਵ-ਸੈਨਾਵਾਂ ਹर्ष ਨਾਲ ਕੋਲਾਹਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਗ੍ਰਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾ, ਉਗ੍ਰਦੰਡਾ, ਕੋਟਵੀ ਆਦਿ ਉਗ੍ਰ ਰੂਪ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਅੱਟਹਾਸ ਕਰਦੇ, ਰਣ ਵਿੱਚ ਨੱਚਦੇ ਅਤੇ ਮਧੁ/ਮਧਵੀਕ ਪਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਜਗਤ-ਕੰਪਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਕਾਲੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਲਯਾਗਨੀ ਵਰਗਾ ਤੇਜ ਸੁੱਟਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਨਾਰਾਇਣਾਸਤਰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਨਾਲ ਅਸਤਰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਵਿਨਯ ਨਾਲ ਮਹਾਵਿਨਾਸ਼ਕ ਬਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗੇ ਦੇਵੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਪੂਰਵਕ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਛੱਡਦੀ ਹੈ; ਦਾਨਵਰਾਜ ਪ੍ਰਤੀਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁੱਧ ਮੰਤ੍ਰ-ਨਿਯਮ ਅਧੀਨ ਧਰਮਸੰਮਤ ਦਿਵਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
शिवशङ्खचूडयुद्धवर्णनम् / Description of the Battle between Śiva and Śaṅkhacūḍa
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਲੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੀ ਕਿਹਾ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ੰਕਰ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਾਲੀ ਨੂੰ ਆਸਵਾਸਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵ੍ਯੋਮਵਾਣੀ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪ ਹੀ ਰਣਭੂਮੀ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨੰਦੀ ਮਹਾਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ, ਭੈਰਵ ਅਤੇ ਖੇਤਰਪਾਲ ਆਦਿ ਰੱਖਿਆਕਰਤਿਆਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਲਈ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਵੀਰ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਵਿਮਾਨ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਯੋਗਬਲ ਨਾਲ ਮੁੜ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਧਨੁਸ਼ ਸੰਭਾਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਘੋਰ ਯੁੱਧ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਅਸਤ੍ਰ ਸ਼ਿਵ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਰੁਦ੍ਰ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਦੰਡਕ ਅਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਨ ਬਣ ਕੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
शङ्खचूडस्य मायायुद्धं तथा माहेश्वरास्त्रप्रभावः | Śaṅkhacūḍa’s Māyā-Warfare and the Power of the Māheśvara Astra
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਬਾਹਰੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀ-ਤੱਤ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਨਾਸ ਵੇਖ ਕੇ ਦਾਨਵ-ਨਾਇਕ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਾਮ੍ਹਣੇ-ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਲਲਕਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਵੱਲ ਧਾਵਾ ਕਰਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਝੜੀ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਵਾਂਗ ਬਾਣ-ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਗੁਪਤ, ਭਯੰਕਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਮਾਇਆ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਉਹਨਾਂ ਮਾਇਕ ਪ੍ਰਪੰਚਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲੀਲਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਰਵਮਾਇਆ-ਨਾਸਕ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਾਨਵ ਦੀ ਮਾਇਆ ਤੁਰੰਤ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਭ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਸ਼ੂਲ ਧਾਰ ਕੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਪ੍ਰਹਾਰ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਬਾਣੀ ਸੰਯਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਪਲ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਦਾ ਵੀ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਇੱਕ ਦਾਨਵ-ਵਧ ਸਮਰਥਾ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਿਯਤ ਕਾਲ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਪਰਮ ਹੈ।
तुलसी-शङ्खचूडोपाख्यानम् — Viṣṇu’s Disguise and the Tulasī Episode (Prelude to Śaṅkhacūḍa’s Fall)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਰਾਇਣ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੀਰ੍ਯਾਧਾਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਆਗਮਨ, ਦੁੰਦੁਭੀ ਦੀ ਧੁਨ, ਜੈਘੋਸ਼ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਵਰਣਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਮੰਗਲ ਕਰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਧਨ ਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹੋਏ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਭੇਸ ਯੁੱਧ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਢੀਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਧਰਮਿਕ ਉਪਾਅ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਦੈਵੀ ਨਿਪਟਾਰੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਭਗਤੀ, ਛਲ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਦੀ ਅਨਿਵਾਰਤਾ ਵਿਚਲਾ ਨੈਤਿਕ ਤਣਾਅ ਵੀ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।
अन्धक-प्रश्नः — Inquiry into Andhaka (Genealogy and Nature)
ਅਧਿਆਇ 42 ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦੇ ਵਧ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯ ਆਚਰਨ ਤੇ ਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਇਆ-ਲੀਲਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਯਾਦ ਕਰਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਲੰਧਰ-ਵਧ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਆਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਜ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਇਹੀ ਤੱਤਵ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ—ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਮਹਿਮਾ, ਸ਼ਰਨਾਗਤ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਲੀਲਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਭਕਤਵਤਸਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਭੇਦ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਚਰਿਤ ਸੁਣਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਮਹਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਅੰਧਕ ਨੇ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਗਣਪਤ੍ਯ ਪਦ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਵਿਆਸ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਅੰਧਕ ਕੌਣ ਹੈ, ਕਿਹੜੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ; ਸਕੰਦ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪੂਰਾ, ਗੁਪਤ-ਭਰਿਆ ਵਰਣਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
हिरण्यकशिपोः क्रोधः तथा देवप्रजाकदनम् — Hiraṇyakaśipu’s Wrath and the Affliction of Devas and Beings
ਅਧਿਆਇ 43 ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਰਾਹ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਨੇ ਦੇਵ-ਦ੍ਰੋਹੀ ਅਸੁਰ (ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼) ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਹੋਇਆ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਲਈ ਕਰੌਦਕ ਆਦਿ ਉਦਕ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ, ਹਿੰਸਾ-ਪ੍ਰਿਯ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਕਰੋ। ਦੁਰਬੁੱਧੀ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਨਾਲ ਜਗਤ ਵਿਅਾਕੁਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤਾ ਸਵਰਗ ਛੱਡ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਅਗਲੇ ਸੰਘਰਸ਼—ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ—ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
हिरण्यनेत्रस्य तपः — Hiraṇyanetra’s Austerity and the Boon
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਿਰਣਿਆਕ੍ਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਿਰਣ੍ਯਨੇਤ੍ਰ ਆਪਣੇ ਮਦਿਰਾ-ਮੱਤੇ, ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਠੱਠੇ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜਗੱਦੀ ਲਈ ਅਯੋਗ ਹੈ; ਰਾਜ ਨੂੰ ਵੰਡ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਅੰਦਰੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਹਿਰਣ੍ਯਨੇਤ੍ਰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਪੈਰ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿਣਾ, ਉਪਵਾਸ, ਕਠੋਰ ਵਰਤ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਅਰਪਣ ਵਰਗਾ ਹੋਮ; ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਨਸਾਂ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਮਾਤਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਡਰ ਤੇ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਧਾਤਾ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆ ਕੇ ਤਪ ਰੋਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਰਲਭ ਵਰ ਮੰਗਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਿਰਣ੍ਯਨੇਤ੍ਰ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜ-ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਛੀਨਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਧੀਨਤਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਵਰ-ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਸੱਤਾ-ਪੁਨਰਵਿੰਯਾਸ ਅਤੇ ਤਪ-ਪੁੰਨ ਬਨਾਮ ਰਾਜ-ਲਾਲਸਾ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਤਣਾਅ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।
अन्धकादिदैत्ययुद्धे वीरकविजयः — Vīraka’s Victory over Andhaka’s Forces
ਅਧਿਆਇ 45 ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਅੰਧਕ-ਯੁੱਧ ਦੀ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਮ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ, ਮਦਾਂਧ ਅਤੇ ਚਿੱਤੋਂ ਡੋਲਦਾ ਅੰਧਕ ਵੱਡੀ ਦੈਤ-ਸੈਨਾ ਲੈ ਕੇ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਰਸਤਾ ਅੱਗ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਪਤੰਗੇ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਾਣਘਾਤਕ ਤੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੱਥਰ, ਦਰੱਖ਼ਤ, ਬਿਜਲੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਸੱਪ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਭੈ ਵਰਗੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸ਼ਿਵਗਣ ਵੀਰਕ ਅਜੇਯ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਏ ਹੋਏ ਦੀ ਪਛਾਣ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਛੋਟੀ ਪਰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਝੜਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਦੈਤ ਹਾਰ ਕੇ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਤਲਵਾਰ ਟੁੱਟਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਹਲਾਦ-ਪੱਖ, ਵਿਰੋਚਨ, ਬਲੀ, ਬਾਣ, ਸਹਸ੍ਰਬਾਹੁ, ਸ਼ੰਬਰ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਆਦਿ ਮੁਖ ਦੈਤ-ਨੇਤਾ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵੀਰਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛਿੱਤਰ-ਬਿੱਤਰ ਕਰ ਕੇ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਿੱਧ ਜੈਕਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੂਨ-ਚਿਕੜ ਅਤੇ ਲਾਸ਼-ਭੱਖੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮ-ਮੋਹਿਤ ਅਹੰਕਾਰੀ ਬਲ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਣਬਲ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਯਤੀ ਅੱਗੇ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
गिलासुर-आक्रमणम् तथा शिवसैन्य-समाह्वानम् — The Assault of Gila and Śiva’s Mobilization
ਅਧਿਆਇ 46 ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਗਿਲ’ ਨਾਮ ਦਾ ਦੈਤ੍ਯਰਾਜ ਗਦਾ ਧਾਰ ਕੇ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ‘ਗੁਹਾਮੁਖ’ ਉੱਤੇ ਹਿੰਸਕ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਦਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੈਤ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਬਾਗ਼ੀਚੇ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋੜਦੇ, ਰੁੱਖ-ਲਤਾਵਾਂ, ਜਲ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਾਂਗਣ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ-ਵਿਵਸਥਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਮਰਯਾਦਾਹੀਨ ਉਪਦ੍ਰਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਕਪੜਦੀ ਪਿਨਾਕੀ ਹਰ ਆਪਣੇ ਗਣ-ਬਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਸਮਾਹਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵਗਣ (ਅਗੇ ਵਿਸ਼ਣੂ), ਭੂਤਗਣ, ਗਣ, ਪ੍ਰੇਤ-ਪਿਸਾਚ ਆਦਿ ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਬਲਦਾਂ ਆਦਿ ਵਾਹਨਾਂ ਸਮੇਤ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਵੀਰਕ ਨੂੰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਯੁਗਾਂਤ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਸੀਮਾਹੀਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਧਰਮ-ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਮਹਾਨ ਲੜਾਈ।
शुक्रस्य जठरस्थत्वं तथा मृत्युशमनी-विद्या (Śukra in Śiva’s belly and the death-subduing vidyā)
ਅਧਿਆਇ 47 ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਭ੍ਰਿਗੁਨੰਦਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਨੇ “ਗ੍ਰਸ” ਕਰ ਲਿਆ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ? ਮਹਾਯੋਗੀ ਪਿਨਾਕੀ ਦੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਪ੍ਰਲਯ-ਸਮਾਨ ਜਠਰਾਗਨੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਸਾੜਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਉਦਰ-ਗ੍ਰਿਹ ਤੋਂ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਆਇਆ—ਇਸ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਮੰਗੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਿਵ-ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਫਲ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਸ਼ਮਨੀ ਵਿਦਿਆ/ਮੰਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ, ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਧਕ ਨੂੰ ਗਣਪਤ੍ਯ ਪਦ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਲ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਿਵ-ਲੀਲਾ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਆਸ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਸੁਣ ਕੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਸ਼ੰਕਰ–ਅੰਧਕ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਵ੍ਯੂਹ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਮਰਮ—ਦਿਵ੍ਯ “ਗ੍ਰਸਣ” ਵਿਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ; ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਮੰਤਰ-ਗਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ; ਅਤੇ ਯੁੱਧਕਥਾ ਸ਼ੈਵ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਪੁਨਃ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
शुक्रनिग्रहः — The Seizure/Neutralization of Śukra (Kāvya) and the Daityas’ Despondency
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਜੀ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੁਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਕਾਵ੍ਯ/ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ (ਮਾਨੋ ਗ੍ਰਸ ਲੈਣਾ) ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਕੀ ਹਾਲਤ ਹੋਈ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਉਪਮਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਟੁੱਟਣਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹਾਥੀ, ਸਿੰਗਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਬਲਦ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਭਾ, ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਯਜ੍ਞਕਰਮ ਵਰਗੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਸੀ। ਨੰਦੀ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੇ ਹਰਨ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਦੈਤੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹਹਾਨੀ ਵੇਖ ਕੇ ਅੰਧਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨੰਦੀ ਦੀ ਛਲ-ਨੀਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭ੍ਰਿਗੁਵੰਸ਼ੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਧੀਰਜ, ਸ਼ੌਰ੍ਯ, ਗਤੀ, ਕੀਰਤੀ, ਸਤ੍ਤਵ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਘਟ ਗਏ। ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਰਣਨੀਤਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇ ਦੈਵੀ ਅਨੁਮਤੀ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
शुक्रोत्पत्तिः तथा महेश्वरदर्शनम् (Śukra’s Emergence and the Vision of Maheśvara)
ਅਧਿਆਇ 49 ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਤੋਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭੁਤਾ, ਕਾਲ-ਸਰੂਪਤਾ, ਤਪੱਸਿਆ, ਉਗ੍ਰ ਰੂਪ ਅਤੇ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਉਦਰ-ਆਵਰਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਲਿੰਗ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਅਲੌਕਿਕ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੌਰੀ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਰ-ਅਮਰ, ਤੇਜਸਵੀ, ‘ਦੂਜਾ ਸ਼ੰਕਰ’ ਸਮਾਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਬਿਤਾ ਕੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਦੈਤ ਅੰਧਕ ਨੂੰ ਘੋਰ ਤਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਲ ਉੱਤੇ ਸੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਅੰਧਕ-ਚੱਕਰ ਦੀ ਪਿਠਭੂਮੀ। ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼, ਨੀਲਕੰਠ, ਪਿਨਾਕੀ, ਕਪਾਰਦੀ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਘਨ, ਭੈਰਵ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਬਹੁ-ਰੂਪ, ਭਯੰਕਰ ਤੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਸਵਰੂਪ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਅਧਿਪਤਿਆ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।
मृत्युञ्जय-विद्या-प्रादुर्भावः (The Manifestation/Transmission of the Mṛtyuñjaya Vidyā)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ‘ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ’ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੌਤ-ਸ਼ਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਰਮ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ-ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ੀ ਕਾਵ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਜਾ ਕੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਲੰਬੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਸ਼ੁਭ ਕੂਆਂ ਬਣਾਉਣਾ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਸਨਾਨ-ਲੇਪਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪੁਸ਼ਪ ਅਰਪਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਬੂਟਿਆਂ-ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ‘ਮ੍ਰਿਤਸੰਜੀਵਨੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਦਿਆ ਮਹਾਤਪ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਤਪਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਇਹ ਮੌਤ ਦੇ ਭਯ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪੁਨਰਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
गाणपत्यदानकथा (Bāṇāsura Receives Gaṇapatya; Genealogical Prelude)
ਅਧਿਆਇ 51 ਸੰਵਾਦ-ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਸ਼ਿਮੌਲੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਸਨੇਹ ਵਸ਼ ਬਾਣਾਸੁਰ ਨੂੰ ‘ਗਾਣਪਤ੍ਯ’ (ਗਣ-ਸੰਬੰਧ/ਗਣ-ਅਧਿਕਾਰ) ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਲੀਲਾ ਅਤੇ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਇਤਿਹਾਸ-ਰੂਪ ਕਥਾ ਕਹਿ ਕੇ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਧਿਆਇ ਪੁਰਾਣਿਕ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮਾਨਸਪੁੱਤਰ ਮਰੀਚੀ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਸ਼੍ਯਪ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਿਸਤਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਰਤਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਵਾਹਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਤੀ ਜੇਠੀ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਜਨਨੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਦਿਤੀ ਤੋਂ ਦੋ ਮਹਾਬਲੀ ਪੁੱਤਰ—ਜੇਠਾ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼—ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਵੰਸ਼-ਰਚਨਾ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਸੁਰ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਲਈ ਪਿਛੋਕੜ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ-ਤੱਤਵਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੁਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਗਣ-ਪਦ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
बाणासुरस्य शङ्करस्तुतिः तथा युद्धयाचनम् | Bāṇāsura’s Praise of Śiva and Petition for Battle
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਰਮਤਾ ਅਤੇ ਭਕਤ-ਵਾਤਸਲ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਸੁਰ ਬਾਣ ਤਾਣਡਵ ਕਰਕੇ ਪਾਰਵਤੀ-ਪ੍ਰਿਯ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਨਿਮਰ ਹੋ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਤਾਂਜਲੀ ਕਰਕੇ ਦੇਵਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ, ਸਭ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਵਜੋਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਰ ਨਾਲ ਮਿਲੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰ ਭੁਜਾਂ ਯੋਗ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਦਵੰਦੀ ਬਿਨਾਂ ਬੋਝ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਯਮ, ਅਗਨੀ, ਵਰੁਣ, ਕੁਬੇਰ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਗਰਵ ਦਿਖਾ ਕੇ ਉਹ ‘ਯੁੱਧ ਦਾ ਆਗਮਨ’ ਮੰਗਦਾ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੁਜਾਂ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਘਾਇਲ ਹੋਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਨਾਲ ਅਸੁਰੀ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਹਿੰਸਾ-ਲਾਲਸਾ ਮਿਲ ਕੇ ਨੈਤਿਕ ਸੰਕਟ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲੋਂ ਸੁਧਾਰਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
बाणासुरस्य क्रोधाज्ञा तथा अन्तःपुरयुद्धारम्भः (Bāṇāsura’s Wrathful Command and the Onset of Battle at the Inner Palace)
ਬਾਣਾਸੁਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦਿਵਯ ਲੀਲਾ ਕਰ ਰਹੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਲਈ ਕਲੰਕ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਕੈਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸੈਨਿਕ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯਾਦਵ ਵੀਰ ਇੱਕ ਪਰਿਘ ਲੈ ਕੇ ਯਮਰਾਜ ਵਾਂਗ ਯੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
अनिरुद्धापहरणानन्तरं कृष्णस्य शोणितपुरगमनम् तथा रुद्रकृष्णयुद्धारम्भः | After Aniruddha’s Abduction: Kṛṣṇa Marches to Śoṇitapura and the Rudra–Kṛṣṇa Battle Begins
ਅਧਿਆਇ 54 ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਜੀ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਕੁੰਭਾਂਡ ਦੀ ਧੀ ਵੱਲੋਂ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੇ ਅਪਹਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਗੂੰਜ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਮਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੀ ਕੈਦ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਯੁੱਧ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਗਰੁੜ (ਤਾਰਕਸ਼੍ਯ) ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੋਣਿਤਪੁਰ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਯੁਯੁਧਾਨ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ), ਸਾਂਬ, ਸਾਰਣ ਅਤੇ ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਰਾਂ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਣ ਦੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਬਾਗ਼, ਫ਼ਸੀਲਾਂ, ਮੀਨਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਮਲਾ ਵੇਖ ਕੇ ਬਾਣ ਸਮਾਨ ਬਲ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਬਾਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ) ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਸਮੇਤ ਨੰਦੀ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਅਤੇ ਬਾਣ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ, ਅਦਭੁਤ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
अध्याय ५५ — बाणस्य पुनर्युद्धप्रवृत्तिः (Bāṇa’s Renewed Engagement in Battle)
ਅਧਿਆਇ 55 ਵਿੱਚ ਬਾਣ–ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਯੁੱਧ ਦੀ ਕਥਾ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਆਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਖ਼ਤਰਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਸੂਤ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਵਿਆਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦਾ ਉੱਤਰ—ਇਹ ਪਰਤਦਾਰ ਕਥਨ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੈਨਾ ਰੋਕੀ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਣ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਲੀਲਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਪਲ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਤੇ ਬਲੀ-ਪੁੱਤਰ ਦੈਤ੍ਯਰਾਜ ਬਾਣ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਘਟਦੀ ਵੇਖ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਪ੍ਰਚੰਡ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੀਰ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਗੱਜਦੇ ਹਨ, ਬਾਣ ਨੂੰ ਤੁੱਛ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਦਾ ਐਸਾ ਨਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਤੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਅੰਤਰਾਲ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁੱਧ ਦਾ ਉਤਕਰਸ਼, ਨਾਦ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
बाणस्य शोकः शिवस्मरणं च — Bāṇa’s Grief and the Turn to Śiva-Remembrance
ਅਧਿਆਇ 56 ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਨਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਣ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਬਾਣ ਦੇ ਘੋਰ ਵਿਸ਼ਾਦ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗਲਤ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਹੋਏ ਪਛਤਾਵੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਦੇ ਅਗੂ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਸ਼ੋਕਾਕੁਲ ਅਸੁਰ-ਭਗਤ ਬਾਣ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਅਤਿ ਗਲਾਨੀ ਛੱਡ, ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸਮਝ, ਸ਼ਿਵ-ਸਿਮਰਨ ਵਧਾ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਮਹੋਤਸਵ/ਉਤਸਵ-ਆਰਾਧਨਾ ਕਰ। ਇਸ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਬਾਣ ਸੰਭਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਿਵਧਾਮ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਰੋਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤੋਤ੍ਰ, ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਤੇ ਵਿਧੀਬੱਧ ਅੰਗ-ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਾਂਡਵ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਥਾ ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਭਗਤੀ-ਅਭਿਆਸ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਰੁਣਾ ਤੇ ਸਿਮਰਨ-ਪੂਜਾ-ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਦੀ ਰੂਪਾਂਤਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
गजासुरतपः–देवलोकक्षोभः (Gajāsura’s Austerities and the Disturbance of the Worlds)
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਗਜਾਸੁਰ-ਵਧ ਦੀ ਪੂਰਵਭੂਮਿਕਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਵੱਲੋਂ ਮਹਿਸਾਸੁਰ ਦੇ ਵਧ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮਹਿਸਾਸੁਰ ਦਾ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਗਜਾਸੁਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਿਮਾਲੇ ਦੀ ਘਾਟੀ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕਰ, ਨਜ਼ਰ ਅਡੋਲ ਰੱਖ, ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਜੇਯਤਾ ਦਾ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਮਰਦ-ਔਰਤ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਮਵਸ਼ ਲੋਕ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਾ ਸਕਣ; ਇਹ ਵਰ-ਛਿਦਰ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸਿਰ ਤੋਂ ਅਗਨਿਤੇਜ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਨਦੀਆਂ-ਸਮੁੰਦਰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੁੰਦੇ, ਗ੍ਰਹਿ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਡੋਲਦੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਸੜਦੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਕੰਬਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਸਵਰਗ ਛੱਡ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਜਾ ਕੇ ਸੰਕਟ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਇਉਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਵਰ-ਬੱਧ ਅਸੁਰ-ਭਯ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
दुन्दुभिनिर्ह्रादनिर्णयः / Dundubhinirhrāda’s Stratagem: Targeting the Brāhmaṇas
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਸਬੰਧੀ ਅਸੁਰ ਦੁੰਦੁਭਿਨਿਰ੍ਹ੍ਰਾਦ ਦੀ ਘਟਨਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੱਲੋਂ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿਤੀ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੁੰਦੁਭਿਨਿਰ੍ਹ੍ਰਾਦ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਮਾਯਾਵੀ ਦੈਤ੍ਯਰਾਜ ਵਜੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਸਚੇ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਬਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ, ਯਜ੍ਞ-ਕ੍ਰਤੂਆਂ ਨਾਲ ਪਲਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਤੂ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਵੇਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵੇਦ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ। ਅਧਿਆਇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ→ਵੇਦ→ਯਜ੍ਞ→ਦੇਵਬਲ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਲੜੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
विदलोत्पलदैत्ययोरुत्पत्तिः देवपराजयः ब्रह्मोपदेशः नारदप्रेषणम् (Vidalotpala Daityas, Defeat of the Devas, Brahmā’s Counsel, and Nārada’s Mission)
ਅਧਿਆਇ 59 ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਰਦਾਨ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਅਵਧ੍ਯ ਬਣੇ ਦੈਤ੍ਯ ਵਿਦਲਾ ਅਤੇ ਉਤਪਲ ਯੁੱਧ-ਗਰਵ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਣ ਸਮਾਨ ਸਮਝ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਪਾਅ ਲਈ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਵਧ ਕੇਵਲ ਦੇਵੀ (ਸ਼ਿਵਾ) ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹੀ ਨਿਯਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਧੀਰਜ ਧਰੋ। ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਦੇਵ ਸਾਂਤਵਨਾ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਨਾਰਦ ਦੈਤ੍ਯਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਐਸੀ ਬਾਣੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਸਮਾਪਤੋ’ਯੰ ਯੁੱਧਖੰਡਃ…’ ਵਰਗਾ ਕੋਲੋਫ਼ਨ ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਖੰਡ-ਸਮਾਪਤੀ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਅਤੇ ਪਾਠ-ਪਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।