अध्याय १७ — देवपलायनं, विष्णोः प्रतियुद्धं, जलंधरक्रोधः (Devas’ Rout, Viṣṇu’s Counterattack, and Jalandhara’s Wrath)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਰਣਭੂਮੀ ਦੇ ਉਲਟੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਲਵਾਨ ਦੈਤ ਸ਼ੂਲ, ਪਰਸ਼ੂ, ਪੱਟੀਸ਼ ਆਦਿ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਖ਼ਮੀ ਤੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਦੇਵ ਯੁੱਧ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਵਿਸ਼ਣੂ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੈਤਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਯੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੰਖ, ਖੜਗ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਦੀਪਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਾਰੰਗ ਦੀ ਟੰਕਾਰ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਣ ਅਨੇਕ ਦਿਤਿਜ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਭਗਤ-ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦਹਕਦਾ ਹੈ। ਗਰੁੜ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਨਾਲ ਦੈਤ-ਸੈਨਾ ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਛਿਟਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਲਈ ਭਯਾਨਕ ਜਲੰਧਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਇੱਕ ਵੀਰ ਹਰਿ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਮੁੱਖ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । अथ दैत्या महावीर्याश्शूलैः परशुपट्टिशैः । निजघ्नुस्सर्वदेवांश्च भयव्याकुलमानसान्
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦੋਂ ਮਹਾਵੀਰ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ੂਲ, ਪਰਸ਼ੂ ਅਤੇ ਪੱਟਿਸ਼ ਫੜ ਕੇ, ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਏ ਮਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 2
दैत्यायुधैः समाविद्धदेहा देवास्सवासवाः । रणाद्विदुद्रुवुस्सर्वे भयव्याकुलमानसाः
ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੱਧੇ ਹੋਏ ਦੇਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਭੈ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਮਨ ਹੋ ਕੇ ਰਣਭੂਮੀ ਤੋਂ ਭੱਜ ਗਏ।
Verse 3
पलायनपरान्दृष्ट्वा हृषीकेशस्सुरानथ । विष्णुर्वै गरुडारूढो योद्धुमभ्याययौ द्रुतम्
ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਭੱਜਣ ਲਈ ਤਤਪਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਰੱਖਿਅਕ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਵਿਸ਼ਨੂ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 5
शंखखड्गगदाशार्ङ्गधारी क्रोधसमन्वितः । कठोरास्त्रो महावीरस्सर्वयुद्धविशारदः
ਸ਼ੰਖ, ਖੜਗ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਕਠੋਰ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਉਹ ਮਹਾਵੀਰ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸੀ।
Verse 6
धनुषं शार्ङ्गनामानं विस्फूर्य्य विननाद ह । तस्य नादेन त्रैलोक्यं पूरितं महता मुने
ਸ਼ਾਰੰਗ ਨਾਮਕ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਝੰਕਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਗਰਜ ਕੀਤੀ; ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਨਾਦ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਭਰ ਗਿਆ।
Verse 7
शार्ङ्गनिस्सृतबाणैश्च दितिजानां शिरांसि वै । चकर्त्त भगवान् विष्णुः कोटिशो रुट् समाकुलः
ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਮਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਣ ਛੱਡ ਕੇ ਦਿਤੀ-ਜਨ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਸਿਰ, ਸੱਚਮੁੱਚ, ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ।
Verse 8
अथारुणानुजजवपक्षवातप्रपीडिताः । वात्याधिवर्त्तिता दैत्या बभ्रमुः खे यथा घनाः
ਫਿਰ ਅਰੁਣ ਦੇ ਅਨੁਜ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਉਡਾਣ ਅਤੇ ਪਰਾਂ ਦੀ ਝਪਟ ਨਾਲ ਉਠੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਦੈਤ, ਆੰਧੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਾਏ ਜਾ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਭਟਕਣ ਲੱਗੇ।
Verse 9
ततो जलंधरो दृष्ट्वा दैत्यान्वात्याप्रपीडितान् । चुक्रोधाति महादैत्यो देववृन्दभयंकरः
ਤਦ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਆੰਧੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੇਵ-ਵ੍ਰਿੰਦ ਲਈ ਡਰਾਉਣਾ ਉਹ ਮਹਾਦੈਤ ਜਲੰਧਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਉਠਿਆ।
Verse 10
मर्द्दयंतं च तं दृष्ट्वा दैत्यान् प्रस्फुरिताधरः । योद्धुमभ्याययौ वीरो वेगेन हरिणा सह
ਉਸ ਨੂੰ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਹੋਠ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸੂਰਮਾ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੇ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਦੌੜ ਪਿਆ।
Verse 11
स चकार महानादं देवासुरभयंकरम् । दैत्यानामधिपः कर्णा विदीर्णाः श्रवणात्ततः
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਐਸਾ ਮਹਾਨ ਨਾਦ ਕੀਤਾ ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਸੀ। ਉਹ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਦੈਤ-ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਦੇ ਕੰਨ ਫਟ ਗਏ।
Verse 12
भयंङ्करेण दैत्यस्य नादेन पूरितं तदा । जलंधरस्य महता चकम्पे सकलं जगत्
ਤਦ ਦੈਤ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਨਾਦ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਭਰ ਗਿਆ। ਜਲੰਧਰ ਦੀ ਮਹਾਨ ਗਰਜ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਕੰਬ ਉਠਿਆ।
Verse 13
ततस्समभवद्युद्धं विष्णुदैत्येन्द्रयोर्महत् । आकाशं कुर्वतोर्बाणैस्तदा निरवकाशवत्
ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣ-ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਇੰਨਾ ਭਰ ਗਿਆ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਥਾਂ ਖਾਲੀ ਨਾ ਰਹੀ।
Verse 14
तयोश्च तेन युद्धेन परस्परमभून्मुने । देवासुरर्षिसिद्धानां भीकरेणातिविस्मयः
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧ—ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਤੀਬਰਤਾ ਤੋਂ ਅਤਿ ਵਿਸਮਿਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 15
विष्णुर्दैत्यस्य बाणौघैर्ध्वजं छत्रं धनुश्शरान् । चिच्छेद तं च हृदये बाणेनैकेन ताडयन्
ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਬਾਣਾਂ ਦੇ ਝੋਕੇ ਨਾਲ ਦੈਤ ਦਾ ਧਵਜ, ਛਤਰ, ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਬਾਣ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ; ਫਿਰ ਇਕੋ ਬਾਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਵੇਧ ਦਿੱਤਾ।
Verse 16
ततो दैत्यस्समुत्पत्य गदापाणिस्त्वरान्वितः । आहत्य गरुडं मूर्ध्नि पातयामास भूतले
ਤਦੋਂ ਉਹ ਦੈਤ ਗਦਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਘਾਈ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਉੱਛਲ ਪਿਆ; ਗਰੁੜ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 17
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे जलंधरोपाख्याने विष्णुजलंधरयुद्धवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਯੁੱਧਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਜਲੰਧਰ ਉਪਾਖਿਆਨ ਅੰਦਰ “ਵਿਸ਼ਨੂ-ਜਲੰਧਰ ਯੁੱਧ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 18
विष्णुर्गदां च खड्गेन चिच्छेद प्रहसन्निव । तं विव्याध शरैस्तीक्ष्णैश्शार्ङ्गं विस्फूर्य दैत्यहा
ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਹੱਸਦਿਆਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਖੜਗ ਨਾਲ ਗਦਾ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਦੈਤ੍ਹ-ਹੰਤਾ ਨੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁ ਘੁਮਾ ਕੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 19
विष्णुर्जलंधरं दैत्यं भयदेन शरेण ह । क्रोधाविष्टोऽतितीक्ष्णेन जघानाशु सुरारिहा
ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਦੈਤ ਜਲੰਧਰ ਨੂੰ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਮਾਰਿਆ।
Verse 20
आगतं तस्य तं बाणं दृष्ट्वा दैत्यो महाबलः । छित्त्वा बाणेन विष्णुं च जघान हृदये द्रुतम्
ਉਹ ਬਾਣ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਬਲੀ ਦੈਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 21
केशवोऽपि महाबाहुं विक्षिप्तमसुरेण तम् । शरं तिलप्रमाणेन च्छित्त्वा वीरो ननाद ह
ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਵੀ ਅਸੁਰ ਵੱਲੋਂ ਸੁੱਟਿਆ ਉਹ ਭਾਰੀ ਬਾਣ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਤਿਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿਹੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਉਹ ਵੀਰ ਗੱਜ ਉਠਿਆ।
Verse 22
पुनर्बाण समाधत्त धनुषि क्रोधवेपितः । महाबलोऽथ बाणेन चिच्छेद स शिलीमुखम्
ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਫਿਰ ਧਨੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਬਾਣ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗਾ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਉਸ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਿਲੀਮੁਖ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 23
वासुदेवः पुनर्बाणं नाशाय विबुधद्विषः । क्रोधेनाधत्त धनुषि सिंहवद्विननाद ह
ਤਦ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਇਕ ਬਾਣ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਗੱਜਿਆ।
Verse 24
जलंधरोऽथ दैत्येन्द्रः कोपच्छिन्नाधरो बली । शरेण श्वेन शार्ङ्गाख्यं धनुश्चिच्छेद वैष्णवम्
ਫਿਰ ਬਲਵਾਨ ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ ਜਲੰਧਰ—ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਹੋਠ ਚਿਰ ਗਿਆ ਸੀ—ਇੱਕ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ਣਵ ‘ਸ਼ਾਰੰਗ’ ਨਾਮੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 25
पुनर्बाणैस्सुतीक्ष्णैश्च जघान मधुसूदनम् । उग्रवीर्यो महावीरो देवानां भयकारकः
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਅਤਿ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਮਧੁਸੂਦਨ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਗ੍ਰ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਉਹ ਮਹਾਵੀਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਭੈ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਿਆ।
Verse 26
स च्छिन्नधन्वा भगवान्केशवो लोकरक्ष कः । जलंधरस्य नाशाय चिक्षेप स्वगदां पराम्
ਤਦ ਧਨੁਸ਼ ਕੱਟਿਆ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਲੋਕ-ਰੱਖਿਅਕ ਭਗਵਾਨ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪਰਮ ਗਦਾ ਸੁੱਟੀ।
Verse 27
सा गदा हरिणा क्षिप्ता ज्वलज्ज्वलनसन्निभा । अमोघगतिका शीघ्रं तस्य देहे ललाग ह
ਹਰੀ ਵੱਲੋਂ ਸੁੱਟੀ ਉਹ ਗਦਾ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਜਲਦੀ ਹੋਈ, ਅਮੋਘ ਗਤੀ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜਾ ਲੱਗੀ ਤੇ ਚਿਮੜ ਗਈ।
Verse 28
तया हतो महादैत्यो न चचालापि किंचन । जलंधरो मदोन्मत्तः पुष्पमालाहतो यथा
ਉਸ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਦੈਤ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਾ ਹਿਲਿਆ। ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਜਲੰਧਰ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਅਡੋਲ ਹੀ ਰਿਹਾ।
Verse 29
ततो जलंधरः क्रोधी देवत्रासकरोऽक्षिपत् । त्रिशूलमनलाकारं हरये रणदुर्म्मदः
ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਭੈਦਾਇਕ ਅਤੇ ਰਣ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਜਲੰਧਰ ਨੇ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਹਰੀ ਵੱਲ ਸੁੱਟਿਆ।
Verse 30
अथ विष्णुस्तत्त्रिशूलं चिच्छेद तरसा द्रुतम् । नंदकाख्येन खड्गेन स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्
ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਨੰਦਕ ਨਾਮੀ ਖੜਗ ਨਾਲ ਉਸ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬਲ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 31
छिन्ने त्रिशूले दैत्येन्द्र उत्प्लुत्य सहसा द्रुतम् । आगत्य हृदये विष्णुं जघान दृढमुष्टिना
ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਟੁੱਟਦੇ ਹੀ ਦੈਤ-ਰਾਜਾ ਅਚਾਨਕ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਕਠੋਰ ਮੁੱਠ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 32
सोपि विष्णुर्महावीरोऽविगणय्य च तद्व्यथाम । जलंधरं च हृदये जघान दृढमुष्टिना
ਤਦੋਂ ਮਹਾਵੀਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਉਹ ਦਰਦ ਨ ਗਿਣਦਿਆਂ, ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮੁੱਠ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 33
ततस्तौ बाहुयुद्धेन युयुधाते महाबलौ । बाहुभिर्मुष्टिभिश्चैव जानुभिर्नादयन्महीम्
ਤਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਬਲੀ ਬਾਹੂ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜ ਪਏ। ਬਾਂਹਾਂ, ਮੁੱਠੀਆਂ ਅਤੇ ਗੋਡਿਆਂ ਨਾਲ ਐਸੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤੇ ਕਿ ਧਰਤੀ ਗੂੰਜ ਉਠੀ।
Verse 34
एवं हि सुचिरं युद्धं कृत्वा तेनासुरेण वै । विस्मितोऽभून्मुनिश्रेष्ठ हृदि ग्लानिमवाप ह
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਅਸੁਰ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਯੁੱਧ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਥਕਾਵਟ ਉੱਠੀ।
Verse 35
अथ प्रसन्नो भगवान्मायी मायाविदां वरः । उवाच दैत्यराजानं मेघगंभीरया गिरा
ਤਦ ਮਾਇਆ ਦੇ ਅਧੀਸ਼, ਮਾਇਆ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਦੈਤ੍ਯਰਾਜ ਨੂੰ ਬੋਲੇ।
Verse 36
विष्णुरुवाच । भोभो दैत्यवरश्रेष्ठ धन्यस्त्वं रणदुर्मदः । महायुधवरैर्यत्त्वं न भीतो हि महाप्रभुः
ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਹੋ ਹੋ! ਦੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਰਣ-ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ! ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ। ਉੱਤਮ ਮਹਾਯੁੱਧ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ।”
Verse 37
एभिरेवायुधैरुग्रैर्दैत्या हि बहवो हताः । महाजौ दुर्मदा वीराश्छिन्नदेहा मृतिं गताः
ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਉਗਰ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤੇ ਦੈਤ੍ਯ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਉਸ ਮਹਾਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰੀ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਕੱਟੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 38
युद्धेन ते महादैत्य प्रसन्नोऽस्मि महान्भवान् । न दृष्टस्त्वत्समो वीरस्त्रैलोक्ये सचराचरे
ਹੇ ਮਹਾਦੈਤ੍ਯ! ਇਸ ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਹਾਨ ਹੈਂ। ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਤੇਰੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਵੀਰ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।
Verse 39
वरं वरय दैत्येन्द्र प्रीतोऽस्मि तव विक्रमात् । अदेयमपि ते दद्मि यत्ते मनसि वर्तते
ਹੇ ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ! ਵਰ ਮੰਗ; ਤੇਰੇ ਵਿਕਰਮ ਤੋਂ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਅਦੇਯ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ—ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਇੱਛਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
Verse 40
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य विष्णोर्मायाविनो हरेः । प्रत्युवाच महाबुद्धिर्दैत्यराजो जलंधरः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਇਆ-ਧਾਰੀ ਹਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਦੈਤ ਰਾਜ ਜਲੰਧਰ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
Verse 41
जलंधर उवाच । यदि भावुक तुष्टोऽसि वरमे तन्ददस्व मे । मद्भगिन्या मया सार्धं मद्गेहे सगणो वस
ਜਲੰਧਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਭਾਵੁਕ ਮਹਾਨੁਭਾਵ! ਜੇ ਤੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵਰ ਦੇ— ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸ।”
Verse 42
सनत्कुमार उवाच । तदाकर्ण्य वचस्तस्य महादैत्यस्य खिन्नधीः । तथास्त्विति च देवेशो जगाद भगवान् हरिः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਮਹਾਦੈਤ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਦਾ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਾਰ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਹ ਬੋਲੇ—“ਤਥਾਸਤੁ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।”
Verse 43
उवास स ततो विष्णुस्सर्वदेवगणैस्सह । जलंधरं नाम पुरमागत्य रमया सह
ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਰਮਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਨਾਲ ਜਲੰਧਰ ਨਾਮਕ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸੇ।
Verse 44
अथो जलंधरो दैत्यस्स्वभगिन्या च विष्णुना । उवास स्वालयं प्राप्तो हर्षाकुलितमानसः
ਫਿਰ ਦੈਤ ਜਲੰਧਰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਤਾਵਲੇ ਮਨ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਵੱਸਿਆ।
Verse 45
जलंधरोऽथ देवानामधिकारेषु दानवान् । स्थापयित्वा सहर्षस्सन्पुनरागान्महीतलम्
ਤਦ ਜਲੰਧਰ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਮੁੜ ਧਰਤੀ-ਤਲ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ।
Verse 46
देवगंधर्वसिद्धेषु यत्किंचिद्रत्नसंचि तम् । तदात्मवशगं कृत्वाऽतिष्ठत्सागरनंदनः
ਦੇਵਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਕੋਲ ਜੋ ਕੁਝ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਇਕੱਠੀ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਕੇ ਸਾਗਰ-ਨੰਦਨ (ਜਲੰਧਰ) ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 47
पातालभवने दैत्यं निशुंभं सुमहाबलम् । स्थापयित्वा स शेषादीनानय द्भूतलं बली
ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਮਹਾਬਲੀ ਦੈਤ ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਉਹ ਬਲਵਾਨ (ਜਲੰਧਰ) ਫਿਰ ਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਿਕਾਂ ਨੂੰ ਭੂਤਲ ਉੱਤੇ ਲੈ ਆਇਆ।
Verse 48
देवगंधर्वसिद्धौघान् सर्पराक्षसमानुषान् । स्वपुरे नागरान्कृत्वा शशास भुवनत्रयम्
ਦੇਵਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ, ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਗਾਂ, ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।
Verse 49
एवं जलंधरः कृत्वा देवान्स्ववशवर्तिनः । धर्मेण पालयामास प्रजाः पुत्रानिवौरसान्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਲੰਧਰ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਕੇ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਇਉਂ ਕੀਤੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਔਰਸ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ।
Verse 50
न कश्चिद्व्याधितो नैव दुःखितो न कृशस्तथा । न दीनो दृश्यते तस्मिन्धर्माद्राज्यं प्रशासति
ਉਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੋਗੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਦੁਖੀ, ਨਾ ਕ੍ਰਿਸ਼; ਨਾ ਕੋਈ ਦਿਨ ਜਾਂ ਦਰਿਦ੍ਰ—ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Frequently Asked Questions
A battlefield turn in which the devas are wounded and flee, followed by Viṣṇu’s rapid arrival on Garuḍa to counterattack the daityas, culminating in Jalandhara’s wrath upon seeing his forces shaken.
The episode contrasts destabilizing fear and injury with restored order through decisive divine agency; it also implies that even deva-power is contingent and must be re-aligned with higher cosmic order, a recurring Śaiva Purāṇic theme.
Viṣṇu’s martial form with Śārṅga (whose sound fills the three worlds), the Sudarśana Cakra as a radiant protective emblem, and Garuḍa’s wing-winds as a force that disperses hostile armies.