शुक्रस्य जठरस्थत्वं तथा मृत्युशमनी-विद्या (Śukra in Śiva’s belly and the death-subduing vidyā)

Verse 1

व्यास उवाच । तस्मिन्महति संग्रामे दारुणे लोमहर्षणे । शुक्रो दैत्यपतिर्विद्वान्भक्षितस्त्रिपुरारिणा

ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਮਹਾਨ, ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਰੋਮਾਂਚਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਅਧਿਪਤੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਗ੍ਰਸ ਲਿਆ।

Verse 2

इति श्रुतं समासान्मे तत्पुनर्ब्रूहि विस्तरात । किं चकार महायोगी जठरस्थः पिनाकिनः

ਇਹ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਫਿਰ ਦੱਸੋ। ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਮਹਾਯੋਗੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਜਠਰ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਕੇ ਕੀ ਕੀਤਾ?

Verse 3

न ददाह कथं शभोश्शुक्रं तं जठरानलः । कल्पान्तदहनः कालो दीप्ततेजाश्च भार्गवः

ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਉਸ ਬੀਜ ਨੂੰ ਜਠਰਾਗਨੀ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਸਾੜ ਸਕੀ? ਕਲਪਾਂਤ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਨੂੰ ਦਹਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਾਲ ਅਤੇ ਦਿੱਪਤ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਭਾਰਗਵ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾੜ ਨਾ ਸਕੇ।

Verse 4

विनिष्क्रांतः कथं धीमाच्छंभोर्जठरपंजरात् । कथमाराधयामास कियत्कालं स भार्गवः

ਉਹ ਧੀਮਾਨ ਭਾਰਗਵ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਰਗੇ ਉਦਰ ਵਿਚੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ? ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹੜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਕਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ?

Verse 5

अथ च लब्धवान्विद्यां तां मृत्युशमनीं पराम् । का सा विद्या परा तात यथा मृत्युर्हि वार्यते

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਪਰਮ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਤਾਤ! ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਪਰਾਵਿਦਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੌਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

Verse 6

लेभेन्धको गाणपत्यं कथं शूला द्विनिर्गतः । देवदेवस्य वै शंभोर्मुनेर्लीलाविहारिणः

ਅੰਧਕ ਨੇ ਗਾਣਪਤ੍ਯ—ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦਾ ਪਦ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ—ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ? ਅਤੇ ਦੇਵਦੇਵ ਸ਼ੰਭੂ, ਮੁਨੀ ਵਾਂਗ ਲੀਲਾ-ਵਿਹਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ੂਲ ਤੋਂ ਦੋਹਰਾ ਸ਼ੂਲ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ?

Verse 7

एतत्सर्वमशेषेण महाधीमन् कृपां कुरु । शिवलीलामृतं तात शृण्वत कथयस्व मे

ਹੇ ਮਹਾਧੀਮਾਨ ਮੁਨੀਵਰ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬਿਨਾ ਛੱਡੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ। ਹੇ ਤਾਤ, ਮੈਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਸ਼ਿਵ-ਲੀਲਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਾਓ।

Verse 8

ब्रह्मोवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा व्यासस्यामिततेजसः । सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा शिवपदांबुजम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਵਿਆਸ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

Verse 9

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाबुद्धे शिवलीलामृतं परम् । धन्यस्त्वं शैवमुख्योसि ममानन्दकरः स्वतः

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਆਸ, ਸ਼ਿਵ-ਲੀਲਾ ਦਾ ਪਰਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੁਣ। ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਸ਼ੈਵ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਨ ਹੈਂ; ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਉ ਨਾਲ ਹੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਂਦਾ ਹੈਂ।

Verse 10

प्रवर्तमाने समरे शंकरांधकयोस्तयोः । अनिर्भेद्यपविव्यूहगिरिव्यूहाधिनाथयोः

ਜਦੋਂ ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਰ ਭੜਕ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਯੁੱਧ-ਵਿਊਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਨਾਇਕ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਊਹ ਅਭੇਦ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਕਤਾਰਾਂ ਵਰਗੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸਨ—ਤਦ ਯੁੱਧ ਅਟੁੱਟ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 11

पुरा जयो बभूवापि दैत्यानां बलशालिनाम् । शिवप्रभा वादभवत्प्रमथानां मुने जयः

ਪਹਿਲਾਂ ਬਲਵਾਨ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਹੀ ਜਿੱਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਪ੍ਰਮਥ ਗਣਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ।

Verse 12

तच्छुत्वासीद्विषण्णो हि महादैत्योंधकासुरः । कथं स्यान्मे जय इति विचारणपरोऽभवत्

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਦੈਤ ਅੰਧਕਾਸੁਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ‘ਮੇਰੀ ਜਿੱਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗੀ?’ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗ ਗਿਆ।

Verse 13

अपसृत्य ततो युद्धादंधकः परबुद्धिमान् । द्रुतमभ्यगमद्वीर एकलश्शुक्रसन्निधिम्

ਫਿਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਪਰਮ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅੰਧਕ, ਹੇ ਵੀਰ, ਤੁਰੰਤ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੇ ਸਾਨ্নਿਧ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।

Verse 14

प्रणम्य स्वगुरुं काव्यमवरुह्य रथाच्च सः । बभाषेदं विचार्याथ सांजलिर्नीतिवित्तमः

ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਕਾਵ੍ਯ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਨੀਤੀ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਵੇਕੀ ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬੋਲਿਆ।

Verse 15

अंधक उवाच । भगवंस्त्वामुपाश्रित्य गुरोर्भावं वहामहे । पराजिता भवामो नो सर्वदा जयशालिनः

ਅੰਧਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਗਵਨ! ਤੁਹਾਡਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ-ਭਾਵ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਪਰਾਜਿਤ ਨਾ ਹੋਈਏ; ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਜੈ-ਸੰਪੰਨ ਰਹੀਏ।

Verse 16

त्वत्प्रभावात्सदा देवान्समस्तान्सानुगान्वयम् । मन्यामहे हरोषेन्द्रमुखानपि हि कत्तृणान्

ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨੇ ਵਾਂਗ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ—ਹਰੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਵੀ।

Verse 17

अस्मत्तो बिभ्यति सुरास्तदा भवदनुग्रहात् । गजा इव हरिभ्यश्च तार्क्ष्येभ्य इव पन्नगाः

ਤੁਹਾਡੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਤਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਸਿੰਹਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਸੱਪ ਗਰੁੜ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ।

Verse 18

अनिर्भेद्यं पविव्यूहं विविशुर्दैत्य दानवाः । प्रमथानीकमखिलं विधूय त्वदनुग्रहात्

ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਦੈਤ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਅਭੇਦ੍ਯ ਪਵਿ-ਵਿਊਹ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਪਏ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਮਥ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਝੰਝੋੜ ਕੇ ਖਿੰਡਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 19

वयं त्वच्छरणा भूत्वा सदा गा इव निश्चलाः । स्थित्वा चरामो निश्शंकमाजावपि हि भार्गव

ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਸਦਾ ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਹੇ ਭਾਰਗਵ, ਜੰਗ ਵਿਚ ਵੀ ਡਟ ਕੇ ਬਿਨਾ ਡਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ੰਕ ਫਿਰਦੇ ਹਾਂ।

Verse 20

रक्षरक्षाभितो विप्र प्रव्रज्य शरणागतान् । असुराञ्छत्रुभिर्वीरैरर्दितांश्च मृतानपि

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ‘ਬਚਾਓ, ਬਚਾਓ’ ਕਹਿ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਲੋਕ ਆਸਰਾ ਲੱਭਣ ਨਿਕਲੇ—ਵੀਰ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਾਏ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਵੀ।

Verse 21

प्रथमैर्भीमविक्रांतैः क्रांतान्मृत्युप्रमाथिभिः । सूदितान्पतितान्पश्य हुंडादीन्मद्गणान्वरान्

ਵੇਖੋ—ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਅਗੇਵਾਨ ਯੋਧਿਆਂ, ਮੌਤ ਵਰਗੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਹੁੰਡ ਆਦਿ ਮੇਰੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਹ ਡਿੱਗ ਪਏ ਹਨ।

Verse 22

यः पीत्वा कणधूमं वै सहस्रं शरदां पुरा । त्वया प्राप्ता वरा विद्या तस्याः कालोयमागतः

ਜਿਸ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਰਦਾਂ ਤੱਕ ਕਣਾਂ ਦਾ ਧੂੰਆ ਪੀਤਾ ਸੀ—ਤੇਰੇ ਨੂੰ ਵਰਦਾਨ ਵਜੋਂ ਮਿਲੀ ਉਸ ਉੱਤਮ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਫਲਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁਣ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 23

अद्य विद्याफलं तत्ते सर्वे पश्यंतु भार्गव । प्रमथा असुरान्सर्वान् कृपया जीवयिष्यतः

ਅੱਜ, ਹੇ ਭਾਰਗਵ, ਤੇਰੀ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਫਲ ਸਭ ਦੇਖਣ। ਪ੍ਰਮਥ ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇਣਗੇ।

Verse 24

सनत्कुमार उवाच । इत्थमन्धकवाक्यं स श्रुत्वा धीरो हि भार्गवः । तदा विचारयामास दूयमानेन चेतसा

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅੰਧਕ ਦੇ ਐਸੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਧੀਰ ਭਾਰਗਵ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ; ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਸੜਦੇ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਉਹ ਤਦ ਗਹਿਰਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 25

किं कर्तव्यं मयाद्यापि क्षेमं मे स्यात्कथं त्विति । सन्निपातविधिर्जीवः सर्वथानुचितो मम

“ਹੁਣ ਵੀ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੇਰਾ ਖੇਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ?”—ਇਉਂ ਸੋਚਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਸ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਜੋ ਨਿਯਤ ਵਿਧੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਚਿਤ ਹੈ।

Verse 26

विधेयं शंकरात्प्राप्ता तद्गुणान् प्रति योजये । तद्रणे मर्दितान्वीरः प्रमथैश्शंकरानुगैः

ਸ਼ੰਕਰ ਤੋਂ ਜੋ ਹੁਕਮ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਉਸ ਰਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਅਨੁਗਾਮੀ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵੀਰ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ।

Verse 27

शरणागतधर्मोथ प्रवरस्सर्वतो हृदा । विचार्य शुक्रेण धिया तद्वाणी स्वीकृता तदा

ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹੋਇਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਗੇਵਾਨ ਸੀ। ਪੂਰੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ, ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਵਿਵੇਕਮਈ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤਦ ਉਹ ਬਚਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ।

Verse 28

किंचित्स्मितं तदा कृत्वा सोऽब्रवीद्दानवाधिपम् । भार्गवश्शिवपादाब्जं सप्पा स्वस्थेन चेतसा

ਤਦੋਂ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਾਨ ਕਰਕੇ ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਠਹਿਰੇ ਅਤੇ ਸੰਯਤ ਮਨ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

Verse 29

शुक्र उवाच । यत्त्वया भाषितं तात तत्सर्वं तथ्यमेव हि । एतद्विद्योपार्जनं हि दानवार्थं कृतं मया

ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਤਾਤ, ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਹੀ ਮੈਂ ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।

Verse 30

दुस्सहं कणधूमं वै पीत्वा वर्षसहस्रकम् । विद्येयमीश्वरात्प्राप्ता बंधूनां सुखदा सदा

ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਕਣਾਂ ਦੇ ਅਸਹਿਣਯ ਧੂੰਏਂ ਨੂੰ ਸਹਿ ਕੇ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਮੈਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ; ਇਹ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਬੰਧੂਆਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 31

प्रमथैर्मथितान्दैत्यान्रणेहं विद्ययानया । उत्थापयिष्ये म्लानानि शस्यानि जलभुग्यथा

ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੁਚਲੇ ਗਏ ਉਹ ਦੈਤ ਮੈਂ ਇਸੇ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜਗਾਵਾਂਗਾ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 32

निर्व्रणान्नीरुजः स्वस्थान्सुप्त्वेव पुन रुत्थितान् । मुहूर्तेस्मिंश्च द्रष्टासि दैत्यांस्तानुत्थितान्निजान्

ਉਹ ਬਿਨਾ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੇ, ਬਿਨਾ ਦਰਦ ਦੇ, ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ—ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤਿਆਂ ਜਾਗ ਪਏ ਹੋਣ—ਮੁੜ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣਗੇ; ਇਸੇ ਪਲ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਉਹ ਦਾਨਵ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਵੇਖੇਂਗਾ।

Verse 33

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा सोधकं शुक्रो विद्यामावर्तयत्क विः । एकैकं दैत्यमुद्दिश्य स्मृत्वा विद्येशमादरात्

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਕਵੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਸ਼ੋਧਨ-ਕ੍ਰਿਆ ਲਈ ਆਪਣੀ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਆਵਰਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਇਕ-ਇਕ ਦੈਤ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਲਗਾਈ।

Verse 34

विद्यावर्तनमात्रेण ते सर्वे दैत्यदानवाः । उत्तस्थुर्युगपद्वीरास्सुप्ता इव धृतायुधाः

ਉਸ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਕੇਵਲ ਆਵਰਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੈਤ-ਦਾਨਵ ਵੀਰ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ—ਜਿਵੇਂ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗੇ ਯੋਧੇ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਫੜੇ ਹੋਏ।

Verse 35

सदाभ्यस्ता यथा वेदास्समरे वा यथाम्बुदा । श्रदयार्थास्तथा दत्ता ब्राह्मणेभ्यो यथापदि

ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਸਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਜੰਗ ਵੇਲੇ ਬੱਦਲ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਢੁੱਕਵੇਂ ਮੌਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

Verse 36

उज्जीवितांस्तु तान्दृष्ट्वा हुंडादींश्च महासुरान् । विनेदुरसुराः सर्वे जलपूर्णा इवांबुदाः

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਿਤ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਹੁੰਡ ਆਦਿ ਮਹਾਬਲੀ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੱਕ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਅਸੁਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗੱਜ ਕੇ ਦਹਾੜ ਉਠੇ।

Verse 37

रणोद्यताः पुनश्चासन्गर्जंतो विकटान्रवान् । प्रमथैस्सह निर्भीता महाबलपराक्रमाः

ਉਹ ਫਿਰ ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਚੀਖਾਂ ਨਾਲ ਗੱਜਣ ਲੱਗੇ। ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ—ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਤੇ ਮਹਾਪਰਾਕ੍ਰਮੀ।

Verse 38

शुक्रेणोज्जीवितान्दृष्ट्वा प्रमथा दैत्यदानवान् । विसिष्मिरे ततस्सर्वे नंद्याद्या युद्धदुर्मदाः

ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਵੱਲੋਂ ਦੈਤ੍ਯ-ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਿਤ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਯੁੱਧ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਨੰਦੀ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮਥ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ।

Verse 39

विज्ञाप्यमेवं कर्मैतद्देवेशे शंकरेऽखिलम् । विचार्य बुद्धिमंतश्च ह्येवं तेऽन्योन्यमब्रुवन्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕਾਰਜ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੇ।

Verse 40

आश्चर्यरूपे प्रमथेश्वराणां तस्मिंस्तथा वर्तति युद्धयज्ञे । अमर्षितो भार्गवकर्म दृष्ट्वा शिलादपुत्रोऽभ्यगमन्महेशम्

ਪ੍ਰਮਥੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਉਹ ਯੁੱਧ-ਯਜ੍ਞ ਅਦਭੁਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭਾਰਗਵ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਿਲਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨੰਦੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਮਹੇਸ਼ ਕੋਲ ਗਿਆ।

Verse 41

जयेति चोक्त्वा जययोनिमुग्रमुवाच नंदी कनकावदातम् । गणेश्वराणां रणकर्म देव देवैश्च सेन्द्रैरपि दुष्करं सत्

“ਜੈ!” ਕਹਿ ਕੇ ਨੰਦੀ ਨੇ ਉਸ ਉਗ੍ਰ, ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਉਜਲੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਦੇਵ! ਗਣੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਰਣ-ਕਰਮ ਸੱਚਮੁੱਚ ਔਖਾ ਹੈ; ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ।”

Verse 42

तद्भार्गवेणाद्य कृतं वृथा नस्संजीवतांस्तान्हि मृतान्विपक्षान् । आवर्त्य विद्यां मृतजीवदात्रीमेकेकमुद्दिश्य सहेलमीश

ਹੇ ਈਸ਼! ਅੱਜ ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਜੋ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵੈਰੀ ਪੱਖ ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜੀਵਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮ੍ਰਿਤਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਪ ਕੇ ਉਹ ਇਕ-ਇਕ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 43

तुहुंडहुंडादिककुंभजंभविपा कपाकादिमहासुरेन्द्राः । यमालयादद्य पुनर्निवृत्ता विद्रावयंतः प्रमथांश्चरंति

ਤੁਹੁੰਡ, ਹੁੰਡ, ਕੁੰਭ, ਜੰਭ, ਵਿਪਾਕ, ਕਪਾਕ ਆਦਿ ਮਹਾਬਲੀ ਅਸੁਰੇੰਦਰ ਅੱਜ ਯਮਲੋਕ ਤੋਂ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾਉਂਦੇ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ।

Verse 44

यदि ह्यसौ दैत्यवरान्निरस्तान्संजीवयेदत्र पुनः पुनस्तान् । जयः कुतो नो भविता महेश गणेश्वराणां कुत एव शांतिः

ਜੇ ਉਹ ਇੱਥੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜੀਉਂਦਾ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਹੇ ਮਹੇਸ਼! ਸਾਡੀ ਜਿੱਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗੀ? ਗਣੇਸ਼ਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲੇਗੀ?

Verse 45

सनत्कुमार उवाच । इत्येवमुक्तः प्रमथेश्वरेण स नंदिना वै प्रमथेश्वरेशः । उवाच देवः प्रहसंस्तदानीं तं नंदिनं सर्वगणेशराजम्

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੰਦੀ ਵੱਲੋਂ ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਵ (ਸ਼ਿਵ) ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਸਭ ਗਣਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੰਦੀ ਨੂੰ ਬੋਲੇ।

Verse 46

शिव उवाच । नन्दिन्प्रयाहि त्वरितोऽति मात्रं द्विजेन्द्रवर्यं दितिनन्दनानाम् । मध्यात्समुद्धृत्य तथा नयाशु श्येनो यथा लावकमंडजातम्

ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨੰਦੀ! ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾ। ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜੇਂਦਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਜ ਝੁੰਡ ਵਿਚੋਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਝਪਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 47

इति श्रीशिव महापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे अंधकयुद्धे शुक्रनिगीर्णनवर्णनं नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਯੁੱਧਖੰਡ ਵਿੱਚ ਅੰਧਕ-ਯੁੱਧ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅੰਦਰ ‘ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੇ ਨਿਗਲੇ ਜਾਣ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਸਤਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 48

तं रक्ष्यमाणं दितिजैस्समस्तैः पाशासिवृक्षोपलशैलहस्तैः । विक्षोभ्य दैत्यान्बलवाञ्जहार काव्यं स नन्दी शरभो यथेभम्

ਦਿਤੀ-ਜਨਮੇ ਦਾਨਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫਾਹੇ, ਤਲਵਾਰਾਂ, ਦਰੱਖ਼ਤ, ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਚਟਾਨਾਂ ਸਨ, ਉਸ ਦੀ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਬਲਵਾਨ ਨੰਦੀ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਰਭ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕਾਵ੍ਯ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ) ਨੂੰ ਬਲਪੂਰਵਕ ਛੀਨ ਲਿਆ।

Verse 49

स्रस्तांबरं विच्युतभूषणं च विमुक्तकेशं बलिना गृहीतम् । विमोचयिष्यंत इवानुजग्मुः सुरारयस्सिंहरवांस्त्यजंतः

ਉਸ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਖਿਸਕ ਗਏ ਸਨ, ਗਹਿਣੇ ਢਹਿ ਪਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕੇਸ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਏ ਸਨ—ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬਲਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਹੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਸਿੰਘਾਂ ਵਾਂਗ ਗੱਜਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੇ।

Verse 50

दंभोलि शूलासिपरश्वधानामुद्दंडचक्रोपलकंपनानाम् । नंदीश्वरस्योपरि दानवेन्द्रा वर्षं ववर्षुर्जलदा इवोग्रम्

ਵਜ੍ਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਤਲਵਾਰ, ਪਰਸ਼ੂ, ਭਾਰੀ ਗਦਾ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਗੋਲੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਣਭੂਮੀ ਕੰਬ ਉਠੀ; ਦਾਨਵ-ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਉੱਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਗਰ ਬੱਦਲ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 51

तं भार्गवं प्राप्य गणाधिराजो मुखाग्निना शस्त्रशतानि दग्ध्वा । आयात्प्रवृद्धेऽसुरदेवयुद्धे भवस्य पार्श्वे व्यथितारिपक्षः

ਉਸ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਖ-ਅਗਨਿ ਨਾਲ ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਅਸੁਰ-ਦੇਵ ਯੁੱਧ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਵੈਰੀ ਪੱਖ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਪਾਸ ਆ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।

Verse 52

अयं स शुक्रो भगवन्नितीदं निवेदयामास भवाय शीघ्रम् । जग्राह शुक्रं स च देवदेवो यथोपहारं शुचिना प्रदत्तम्

ਤਦ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਤੁਰੰਤ ਭਗਵਾਨ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਦੇਵਦੇਵ ਨੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੂੰ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਭੇਟ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 53

न किंचिदुक्त्वा स हि भूतगोप्ता चिक्षेप वक्त्रे फलवत्कवीन्द्रम् । हाहारवस्तैरसुरैस्समस्तैरुच्चैर्विमुक्तो हहहेति भूरि

ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਕਹਿ ਕੇ, ਭੂਤਗਣਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨੇ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਲਿਆ। ਤਦ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰ ‘ਹਾ! ਹਾ!’ ਕਰਕੇ ਚੀਕ ਪਏ, ਅਤੇ ‘ਹ ਹ ਹੇ’ ਵਾਲਾ ਉੱਚਾ, ਬਹੁਤ ਅੱਟਹਾਸ ਛੁੱਟ ਪਿਆ।