दुन्दुभिनिर्ह्रादनिर्णयः / Dundubhinirhrāda’s Stratagem: Targeting the Brāhmaṇas

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास प्रवक्ष्यामि चरितं शशिमौलिनः । यथा दुंदुभिनिर्ह्रादमवधीद्दितिजं हरः

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਆਸ, ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਸ਼ਸ਼ਿਮੌਲੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਕਿਵੇਂ ਹਰ ਨੇ ਦਿਤਿਜ ਦੈਤ ਦੁੰਦੁਭਿਨਿਰ੍ਹਰਾਦ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ।

Verse 2

हिरण्याक्षे हते दैत्ये दितिपुत्रे महाबले । विष्णुदेवेन कालेन प्राप दुखं पहद्दितिः

ਜਦੋਂ ਮਹਾਬਲੀ ਦਿਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਦੈਤ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਣੁਦੇਵ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤਦ ਦਿਤੀ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਆ ਪਿਆ।

Verse 3

दैत्यो दुंदुभिनिर्ह्रादो दुष्टः प्रह्लादमातुलः । सांत्वयामास तां वाग्भिर्दुःखितां देवदुःखदः

ਤਦੋਂ ਦੁਸ਼ਟ ਦੈਤ ਦੁੰਦੁਭਿਨਿਰ੍ਹਰਾਦ—ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦਾ ਮਾਮਾ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ—ਦੁਖੀ ਦਿਤੀ ਨੂੰ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।

Verse 4

अथ दैत्यस्स मायावी दितिमाश्वास्य दैत्यराट् । देवाः कथं सुजेयाः स्युरित्युपायमर्चितयत्

ਫਿਰ ਉਸ ਮਾਇਆਵੀ ਦੈਤ ਰਾਜੇ ਨੇ ਦਿਤੀ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਪਾਅ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ—“ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਵੇ?”

Verse 5

देवैश्च घातितो वीरो हिरण्याक्षो महासुरः । विष्णुना च सह भ्रात्रा सच्छलैर्देत्यवैरिभिः

ਉਹ ਵੀਰ ਮਹਾਂਅਸੁਰ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਬਣ ਕੇ, ਯੁਕਤੀਭਰੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ।

Verse 6

किंबलाश्च किमाहारा किमाधारा हि निर्जराः । मया कथं सुजेयास्स्युरित्युपायमचिंतयत्

ਉਹ ਅਮਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਹਾਰ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਸ ਆਸਰੇ ਟਿਕੇ ਹਨ? ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਜਿੱਤਾਂ—ਇਹ ਉਪਾਅ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ।

Verse 7

विचार्य बहुशो दैत्यस्तत्त्वं विज्ञाय निश्चितम् । अवश्यमग्रजन्मानो हेतवोऽत्र विचारतः

ਬਾਰੰਬਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੈਤ ਨੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚਾ ਕੀਤਾ—ਕਿ ਇੱਥੇ ਕਾਰਨ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਅਗਰਜਨਮਾ, ਅਰਥਾਤ ਪੂਰਵਜ ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੇਠਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਹਿਤ ਹਨ।

Verse 8

ब्राह्मणान्हंतुमसकृदन्वधावत वै ततः । दैत्यो दुन्दुभिनिर्ह्रादो देववैरी महाखलः

ਤਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਮਹਾਖਲ ਦੈਤ ਦੁੰਦੁਭੀ—ਜਿਸ ਦੀ ਗੱਜਣਾ ਜੰਗੀ ਨਗਾਰੇ ਵਰਗੀ ਸੀ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 9

यतः क्रतुभुजो देवाः क्रतवो वेदसंभवाः । ते वेदा ब्राह्मणाधारास्ततो देवबलं द्विजाः

ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵਤਾ ਯਜ੍ਞ-ਭਾਗ ਦੇ ਭੋਗਤਾ ਹਨ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੇਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।

Verse 10

निश्चितं ब्राह्मणाधारास्सर्वे वेदास्सवासवाः । गीर्वाणा ब्राह्मणबला नात्र कार्या विचारणा

ਪੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਦੇਵਗਣ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਬਲਵਾਨ ਹਨ—ਇੱਥੇ ਸ਼ੱਕ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

Verse 11

ब्राह्मणा यदि नष्टास्स्युर्वेदा नष्टास्ततस्त्वयम् । अतस्तेषु प्रणष्टेषु विनष्टाः सततं सुराः

ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਵੇਦ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਅਟੱਲ ਤੌਰ ਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਵਿਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 12

यज्ञेषु नाशं गच्छत्सु हताहारास्ततस्सुराः । निर्बलास्सुखजय्याः स्युर्निर्जितेषु सुरेष्वथ

ਜਦੋਂ ਯਜ੍ਞ ਨਾਸ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਆਹਾਰ (ਯਜ੍ਞ-ਭਾਗ) ਮੁੱਕ ਗਿਆ। ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਬਣ ਗਏ; ਫਿਰ ਦੇਵਤਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਗਏ।

Verse 13

अहमेव भविष्यामि मान्यस्त्रिजगतीपतिः । अहरिष्यामि देवा नामक्षयास्सर्वसंपदः

ਮੈਂ ਹੀ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਮਾਨਯ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਾਂਗਾ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਅਖੁੱਟ ਸੰਪਤੀਆਂ ਮੈਂ ਹਰਨ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ।

Verse 14

निर्वेक्ष्यामि सुखान्येव राज्ये निहतकंटके । इति निश्चित्य दुर्बुद्धिः पुनश्चिंतितवान्खलः

“ਹੁਣ ਕਾਂਟੇ (ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ) ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੁਖ ਭੋਗਾਂਗਾ।” ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ, ਮੰਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਫਿਰ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 15

द्विजाः क्व संति भूयांसो ब्रह्मतेजोतिबृंहिता । श्रुत्यध्यनसंपन्नास्तपोबलसमन्विताः

ਉਹ ਅਨੇਕ ਦ੍ਵਿਜ ਰਿਸ਼ੀ ਕਿੱਥੇ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਪੋਸ਼ਿਤ ਹਨ? ਜੋ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ।

Verse 16

भूयसां ब्राह्मणानां तु स्थानं वाराणसी खलु । तामादावुपसंहृत्य यायां तीर्थांतरं ततः

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਿਵਾਸ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਵਰਤ-ਨਿਯਮ ਪੂਰੇ ਕਰ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 17

यत्र यत्र हि तीर्थेषु यत्र यत्राश्रमेषु च । संति सर्वेऽग्रजन्मानस्ते मयाद्यास्समंततः

ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਤੀਰਥ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਆਸ਼ਰਮ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਅਗਰਜਨਮਾ ਪੂਜਨੀਯ ਜਨ ਮੌਜੂਦ ਹਨ—ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਭੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਾਂ।

Verse 18

इति दुंदुभिनिर्ह्रादो मतिं कृत्वा कुलोचिताम् । प्राप्यापि काशीं दुर्वृत्तो मायावी न्यवधीद्द्विजान्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਲ ਅਨੁਕੂਲ ਮਤਿ ਧਾਰ ਕੇ ਦੁੰਦੁਭਿਨਿਰ੍ਹ੍ਰਾਦ ਕਾਸ਼ੀ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਪਰ ਉਹ ਦੁਸ਼ਚਰਿਤ੍ਰ ਮਾਇਆਵੀ ਦ੍ਵਿਜ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਬੈਠਾ।

Verse 19

समित्कुशान्समादातुं यत्र यांति द्विजोत्तमाः । अरण्ये तत्र तान्सर्वान्स भक्षयति दुर्मतिः

ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜ ਸਮਿਧਾ ਤੇ ਕੁਸ਼ ਘਾਹ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜੰਗਲ ਜਾਂਦੇ, ਓਥੇ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ-ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ।

Verse 20

यथा कोऽपि न वेत्त्येवं तथाऽच्छन्नोऽभवत्पुनः । वने वनेचरो भूत्वा यादोरूपो जलाशये

ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਨਵਾਸੀ ਵਾਂਗ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਵਰਗਾ ਜਲਚਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ।

Verse 21

अदृश्यरूपी मायावी देवानामप्यगोचरः । दिवा ध्यानपरस्तिष्ठेन्मुनिवन्मुनिमध्यगः

ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਮਾਇਆਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਸੀ। ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ, ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੁਨੀ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 22

प्रवेशमुटजानां च निर्गमं हि विलोकयन् । यामिन्यां व्याघ्ररूपेणाभक्षयद्ब्राह्मणान्बहून्

ਮੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਾਘ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਬਹੁਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

Verse 23

निश्शंकम्भक्षयत्येवं न त्यजत्यपि कीकशम् । इत्थं निपातितास्तेन विप्रा दुष्टेन भूरिशः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਬਿਨਾ ਡਰ ਦੇ ਭੱਖਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।

Verse 24

एकदा शिवरात्रौ तु भक्तस्त्वेको निजोटजे । सपर्यां देवदेवस्य कृत्वा ध्यानस्थितोऽभवत्

ਇੱਕ ਵਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਭਗਤ ਆਪਣੀ ਕੁੱਟੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 25

स च दुंदुभिनिर्ह्रादो दैत्येन्द्रो बलदर्पितः । व्याघ्ररूपं समास्थाय तमादातुं मतिं दधे

ਅਤੇ ਉਹ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਦੁੰਦੁਭਿਨਿਰ੍ਹ੍ਰਾਦ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੱਤ ਹੋ ਕੇ, ਬਾਘ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗਾ।

Verse 26

तं भक्तं ध्यानमापन्नं दृढचित्तं शिवेक्षणे । कृतास्त्रमन्त्रविन्यासं तं क्रांतुमशकन्न सः

ਪਰ ਉਹ ਦੈਤ ਉਸ ਭਗਤ ਨੂੰ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ—ਜੋ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਮਨੋਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ ਨਿਗਾਹ ਟਿਕਾਈ, ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

Verse 27

अथ सर्वं गतश्शम्भुर्ज्ञात्वा तस्याशयं हरः । दैत्यस्य दुष्टरूपस्य वधाय विदधे धियम्

ਤਦ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਭੇਤ ਸਮਝ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ-ਰੂਪ ਦੈਤ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਹਰ ਨੇ ਉਪਾਅ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 28

यावदादित्सति व्याघ्रस्तावदाविरभूद्धरः । जगद्रक्षामणिस्त्र्यक्षो भक्तरक्षणदक्षधीः

ਜਦੋਂ ਬਾਘ ਵਾਰ ਕਰਨ ਹੀ ਲੱਗਾ, ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਹਰ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ—ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਮਣੀ, ਅਤੇ ਭਗਤ-ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਨਿਪੁੰਨ ਸੰਕਲਪ ਵਾਲੇ।

Verse 29

रुद्रमायांतमालोक्य तद्भक्तार्चितलिंगतः । दैत्यस्तेनैव रूपेण ववृधे भूधरोपमः

ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਰਚਿਤ ਉਸ ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਰੁਦ੍ਰ-ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੈਤ ਨੇ ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਧਾਰ ਲਈ।

Verse 30

सावज्ञमथ सर्वज्ञं यावत्पश्यति दानवः । तावदायातमादाय कक्षायंत्रे न्यपीडयत्

ਦਾਨਵ ਜਦੋਂ ਸਰਬਜ্ঞ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਤਿਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਓਦੋਂ ਹੀ ਨੇੜੇ ਆਏ ਹੋਏ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਬਗਲ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਰੋਕੂ ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ।

Verse 31

पंचास्यस्त्वथ पंचास्यं मुष्ट्या मूर्द्धन्यताडयत । भक्तवत्सलनामासौ वज्रादपि कठोरया

ਤਦ ਪੰਚਾਸ੍ਯ ਨੇ ਪੰਚਾਸ੍ਯ ਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਮੁੱਕੇ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਹ ‘ਭਕਤਵਤਸਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਘੂੰਸਾ ਵਜ੍ਰ ਤੋਂ ਵੀ ਕਠੋਰ ਸੀ।

Verse 32

स तेन मुष्टिघातेन कक्षानिष्पेषणेन च । अत्यार्तमारटद्व्याघ्रो रोदसीं पूरयन्मृतः

ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਮੁੱਕੇ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪਾਸਲੀਆਂ ਕੁਚਲ ਜਾਣ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਬਾਘ ਅਤਿ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਗਰਜ ਨਾਲ ਚੀਖਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਭਰ ਗਈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ।

Verse 33

तेन नादेन महता संप्रवेपितमानसाः । तपोधनास्समाजग्मुर्निशि शब्दानुसारतः

ਉਸ ਮਹਾਨ ਨਾਦ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਕੰਬ ਉਠੇ, ਉਹ ਤਪ-ਧਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸੀ ਧੁਨੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 34

अत्रेश्वरं समालोक्य कक्षीकृतमृगेश्वरम् । तुष्टुवुः प्रणतास्सर्वे शर्वं जयजयाक्षरैः

ਮ੍ਰਿਗੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਗਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤ੍ਰੇਸ਼ਵਰ—ਸ਼ਰਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਭ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ “ਜੈ ਜੈ” ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 35

ब्राह्मणा ऊचुः । परित्राताः परित्राताः प्रत्यूहाद्दारुणादितः । अनुग्रहं कुरुष्वेश तिष्ठात्रैव जगद्गुरो

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੋਲੇ—ਅਸੀਂ ਬਚ ਗਏ, ਹਾਂ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬਚ ਗਏ, ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਆਫ਼ਤ ਤੋਂ। ਹੇ ਈਸ਼! ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ; ਹੇ ਜਗਦਗੁਰੂ! ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੋ।

Verse 36

अनेनैव स्वरूपेण व्याघ्रेश इति नामतः । कुरु रक्षां महादेव ज्येष्ठस्थानस्य सर्वदा

ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ! ਇਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ “ਵਿਆਘ੍ਰੇਸ਼” ਨਾਮ ਧਾਰ ਕੇ, ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ-ਸਥਾਨ ਦੀ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।

Verse 37

अन्येभ्यो ह्युपसर्गेभ्यो रक्ष नस्तीर्थवासिनः । दुष्टानष्टास्य गौरीश भक्तेभ्यो देहि चाभयम्

ਹੇ ਗੌਰੀਸ਼! ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਾਨੂੰ ਹੋਰ ਸਭ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਤੇ ਆਫ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾ। ਹੇ ਅਸ਼ਟਵਦਨ ਪ੍ਰਭੂ! ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਅਭੈ ਬਖ਼ਸ਼।

Verse 38

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां भक्तानां चन्द्रशेखरः । तथेत्युक्त्वा पुनः प्राह स भक्तान्भक्तवत्सलः

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹਨਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਤਵਤਸਲ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਆਖਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਉਹਨਾਂ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

Verse 39

महेश्वर उवाच । यो मामनेन रूपेण द्रक्ष्यति श्रद्धयात्र वै । तस्योपसर्गसंधानं पातयिष्याम्यसंशयम्

ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਇੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਇਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇਗਾ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਉਪਸਰਗਾਂ ਅਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਢਾਹ ਕੇ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।

Verse 40

मच्चरित्रमिदं श्रुत्वा स्मृत्वा लिंगमिदं हृदि । संग्रामे प्रविशन्मर्त्यो जयमाप्नोत्यसंशयम्

ਮੇਰਾ ਇਹ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਇਸ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰਨ ਰਾਹੀਂ ਧਾਰ ਕੇ ਜੋ ਮਰਤਯ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 41

एतस्मिन्नंतरे देवास्समाजग्मुस्सवासवाः । जयेति शब्दं कुर्वंतो महोत्सवपुरस्सरम्

ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ; ‘ਜੈ!’ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਉਤਸਵ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੇ ਹੋਣ।

Verse 42

प्रणम्य शंकरं प्रेम्णा सर्वे सांजलयस्सुराः । नतस्कंधाः सुवाग्भिस्ते तुष्टुवुर्भक्तवत्सलम्

ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਤੇ ਮੋਢੇ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਉੱਤਮ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਭਕਤਵਤਸਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 43

देवा ऊचुः । जय शंकर देवेश प्रणतार्तिहर प्रभो । एतद्दुंदुभिनिर्ह्रादवधात्त्राता वयं सुराः

ਦੇਵ ਬੋਲੇ— ਜੈ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇਵੇਸ਼! ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹਰਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ-ਨਗਾਰੇ ਦੀ ਗੂੰਜ ਤੋਂ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ; ਅਸੀਂ ਦੇਵ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਾਂ।

Verse 44

सदा रक्षा प्रकर्तव्या भक्तानां भक्तवत्सल । वध्याः खलाश्च देवेश त्वया सर्वेश्वर प्रभो

ਹੇ ਭਗਤ-ਵਤਸਲ! ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ—ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਕਰਨੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਵਧ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 45

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां सुराणां परमेश्वरः । तथेत्युक्त्वा प्रसन्नात्मा तस्मिंल्लिंगे लयं ययौ

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ “ਤਥਾਸਤੁ” ਆਖਿਆ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉਸੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ।

Verse 46

सविस्मयास्ततो देवास्स्वंस्वं धाम ययुर्मुदा । तेऽपि विप्रा महाहर्षात्पुनर्याता यथागतम्

ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ ਵਿਸਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹਰਖ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੁੜ ਗਏ।

Verse 47

इदं चरित्रं परम व्याघ्रेश्वरसमुद्भवम् । शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि पठेद्वा पाठयेत्तथा

ਵਿਆਘ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ਪਰਮ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਆਪ ਪੜ੍ਹਨਾ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਵਾਉਣਾ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 48

सर्वान्कामानवाप्नोति नरस्स्वमनसेसितान् । परत्र लभते मोक्षं सर्वदुःखविवर्जितः

ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਾਹੀਆਂ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੋਖਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 49

इदमाख्यानमतुलं शिवलीला मृताक्षरम् । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं पुत्रपौत्रप्रवर्द्धनम्

ਇਹ ਅਤੁੱਲ ਆਖਿਆਨ ਸ਼ਿਵ-ਲੀਲਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ, ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਵਰਗੀ ਪੁੰਨ, ਯਸ਼, ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤਰਾਂ ਦੀ ਵਾਧਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 50

परं भक्तिप्रदं धन्यं शिवप्रीतिकरं शिवम् । परमज्ञानदं रम्यं विकारहरणं परम्

ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਧੰਨ ਹੈ—ਉੱਚਤਮ ਭਗਤੀ ਦੇ ਦਾਤਾ, ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰੀਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਉਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ, ਅਤਿ ਰਮਣੀਯ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੇ ਮੈਲ ਨੂੰ ਪਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਰਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 58

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वि रुद्रसंहितायां पञ्च युद्धखण्डे दुंदुभिनिर्ह्राददैत्यवधवर्णनं नामाष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਵਿਭਾਗ ਯੁੱਧਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਦੁੰਦੁਭਿਨਿਰ੍ਹ੍ਰਾਦ ਦੈਤ੍ਯ-ਵਧ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਅਠਵੰਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।