द्वन्द्वयुद्धवर्णनम् / Description of the Duel-Combats
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਣਨਾਇਕ—ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ, ਭ੍ਰਿੰਗੀ/ਇਭਮੁਖ ਅਤੇ ਸ਼ਣਮੁਖ (ਕਾਰਤਿਕੇਯ)—ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦਾਨਵ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਵੰਦ-ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਪੰਜ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮਯੂਰਵਾਹਨ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਾਹਨ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਪ੍ਰਤਿਆਕਰਮਣ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਦੇ ਰਥ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਦਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧਗਰਜਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਵੀ ਵਾਪਸੀ ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਸ਼ਕਤੀ ਚੁੱਕਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਕਾਲਨੇਮੀ ਦਾ ਦਵੰਦ ਚਲਦਾ ਹੈ—ਨੰਦੀ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਕਾਲਨੇਮੀ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਘੋੜੇ, ਧਵਜ, ਰਥ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਤੱਕ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰੁੱਧ ਕਾਲਨੇਮੀ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਨੰਦੀ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਛਿੰਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਯੁੱਧਨੀਤੀ ਦੀ ਵਧਦੀ ਤੀਬਰਤਾ, ਯੁੱਧਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਮਰਥ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਤੇ ਘਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵੀਰਧੀਰਜ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਗਲੇ ਪਲਟਿਆਂ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । ते गणाधिपतीन्दृष्ट्वा नन्दीभमुखषण्मुखान् । अमर्षादभ्यधावंत द्वंद्वयुद्धाय दानवाः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੰਦੀ, ਭ੍ਰਿੰਗੀ ਅਤੇ ਛਣਮੁਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦਾਨਵ ਤਿੱਖੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਦਵੰਦ-ਯੁੱਧ ਲਈ ਦੌੜ ਪਏ।
Verse 2
नन्दिनं कालनेमिश्च शुंभो लंबोदरं तथा । निशुंभः षण्मुखं देवमभ्यधावत शंकितः
ਕਾਲਨੇਮੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੰਭ ਨੰਦੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਆਏ; ਲੰਬੋਦਰ ਵੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਿਤ ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਛਣਮੁਖ ਦੇਵ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦੌੜਿਆ।
Verse 3
निशुंभः कार्तिकेयस्य मयूरं पंचभिश्शरैः । हृदि विव्याध वेगेन मूर्छितस्स पपात ह
ਨਿਸੁੰਭ ਨੇ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਦੇ ਮਯੂਰ-ਵਾਹਨ ਨੂੰ ਪੰਜ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ; ਉਹ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 4
ततः शक्तिधरः क्रुद्धो बाणैः पंचभिरेव च । विव्याध स्यंदने तस्य हयान्यन्तारमेव च
ਤਦੋਂ ਸ਼ਕਤਿਧਰ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਪੰਜ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਰਥ ਨਾਲ ਜੁਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰਲੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿੰਨ੍ਹਣ ਲੱਗਾ।
Verse 5
शरेणान्येन तीक्ष्णेन निशुंभं देववैरिणम् । जघान तरसा वीरो जगर्ज रणदुर्मदः
ਫਿਰ ਰਣ-ਉਨਮੱਤ ਵੀਰ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਨਿਸੁੰਭ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਗਰਜ ਕੀਤੀ।
Verse 6
असुरोऽपि निशुंभाख्यो महावीरोऽतिवीर्यवान् । जघान कार्तिकेयं तं गर्जंतं स्वेषुणा रणे
ਤਦੋਂ ਨਿਸੁੰਭ ਨਾਮ ਦਾ ਅਸੁਰ—ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ ਮਹਾਵੀਰ—ਰਣ ਵਿੱਚ ਗਰਜਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਗਿਆ।
Verse 7
ततश्शक्तिं कार्तिकेयो यावजग्राह रोषतः । तावन्निशुंभो वेगेन स्वशक्त्या तमपातयत्
ਤਦੋਂ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀ ਫੜਨ ਹੀ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸੇ ਪਲ ਨਿਸੁੰਭ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 8
एवं बभूव तत्रैव कार्तिकेयनिशुंभयोः । आहवो हि महान्व्यास वीरशब्दं प्रगर्जतोः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਵਿਆਸ, ਓਥੇ ਹੀ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਅਤੇ ਨਿਸੁੰਭ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਂ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ-ਨਾਦ ਨਾਲ ਗੱਜਣ ਲੱਗੇ।
Verse 9
ततो नन्दीश्वरो बाणैः कालनेमिमविध्यत । सप्तभिश्च हयान्केतुं रथं सारथिमाच्छिनत्
ਤਦ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਕਾਲਨੇਮੀ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ; ਅਤੇ ਸੱਤ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਘੋੜੇ, ਧੁਜਾ, ਰਥ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 10
कालनेमिश्च संकुद्धो धनुश्चिच्छेद नंदिनः । स्वशरासननिर्मुक्तैर्महातीक्ष्णैश्शिलीमुखैः
ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਕਾਲਨੇਮੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਛੱਡੇ ਅਤਿ ਤਿੱਖੇ ਲੋਹੇ-ਮੁਖ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਨੰਦੀ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 11
अथ नन्दीश्वरो वीरः कालनेमिं महासुरम् । तमपास्य च शूलेन वक्षस्यभ्यहनद्दृढम्
ਫਿਰ ਵੀਰ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਮਹਾਦੈਤ ਕਾਲਨੇਮੀ ਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸੀਨੇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 12
स शूलभिन्नहृदयो हताश्वो हतसारथिः । अद्रेः शिखरमुत्पाट्य नन्दिनं समताडयत्
ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਹਿਰਦਾ ਛਿੱਦਰ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਸਾਰਥੀ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ, ਉਸ ਨੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉਖਾੜ ਕੇ ਨੰਦੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ।
Verse 13
अथ शुंभो गणेशश्च रथमूषक वाहनौ । युध्यमानौ शरव्रातैः परस्परमविध्यताम्
ਤਦੋਂ ਸ਼ੁੰਭ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼—ਇੱਕ ਰਥ ਉੱਤੇ ਤੇ ਦੂਜਾ ਆਪਣੇ ਮੂਸ਼ਕ-ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ—ਯੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਤੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿੰਨ੍ਹਣ ਲੱਗੇ।
Verse 14
गणेशस्तु तदा शुंभं हृदि विव्याध पत्रिणा । सारथिं च त्रिभिर्बाणैः पातयामास भूतले
ਤਦੋਂ ਗਣੇਸ਼ ਨੇ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁੰਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
ततोऽतिक्रुद्धश्शुंभोऽपि बाणदृष्ट्या गणाधिपम् । मूषकं च त्रिभिर्विद्ध्वा ननाद जलदस्वनः
ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਸ਼ੁੰਭ ਨੇ ਤੀਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਗਣਾਧਿਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ; ਅਤੇ ਮੂਸ਼ਕ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਕੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗਰਜ ਵਰਗੀ ਧੁਨੀ ਕੀਤੀ।
Verse 16
मूषकश्शरभिन्नाङ्गश्चचाल दृढवेदनः । लम्बोदरश्च पतितः पदातिरभवत्स हि
ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਮੂਸ਼ਕ ਤਿੱਖੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਡੋਲਣ ਲੱਗਾ; ਅਤੇ ਲੰਬੋਦਰ ਵੀ ਡਿੱਗ ਪਿਆ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਪੈਦਲ ਯੋਧਾ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 17
ततो लम्बोदरश्शुंभं हत्वा परशुना हृदि । अपातयत्तदा भूमौ मूषकं चारुरोह सः
ਤਦੋਂ ਲੰਬੋਦਰ ਨੇ ਪਰਸ਼ੂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੰਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਹਿਆ; ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੂਸ਼ਕ-ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠਿਆ।
Verse 18
समरायोद्यतश्चाभूत्पुनर्गजमुखो विभुः । प्रहस्य जघ्नतुः क्रोधात्तोत्रेणैव महाद्विपम्
ਫਿਰ ਗਜਮੁਖ ਵਿਭੂ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ। ਤਦ ਹੱਸਦਿਆਂ-ਹੱਸਦਿਆਂ, ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ, ਕੇਵਲ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਮਹਾਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਢਾਹ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 19
कालनेमिर्निशुंभश्च ह्युभौ लंबोदरं शरैः । युगपच्चख्नतुः क्रोधादाशीविषसमैर्द्रुतम्
ਤਦ ਕਾਲਨੇਮੀ ਅਤੇ ਨਿਸੁੰਭ—ਦੋਵੇਂ—ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਸੱਪ ਵਰਗੇ ਘਾਤਕ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਲੰਬੋਦਰ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰ ਬੈਠੇ।
Verse 20
तं पीड्यमानमालोक्य वीरभद्रो महाबलः । अभ्यधावत वेगेन कोटिभूतयुतस्तथा
ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਬਲੀ ਵੀਰਭਦ੍ਰ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਭੂਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਵੱਡੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਦੌੜ ਪਿਆ।
Verse 21
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे जलंधरोपाख्याने विशे षयुद्धवर्णनं नामैकविंशतितमोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਯੁੱਧਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਜਲੰਧਰ ਉਪਾਖਿਆਨ ਅੰਦਰ ‘ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੁੱਧ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਇਕੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 22
ततः किलकिला शब्दैस्सिंहनादैश्सघर्घरैः । विनादिता डमरुकैः पृथिवी समकंपत
ਤਦ ਕਿਲਕਿਲਾ ਧੁਨੀਆਂ, ਸਿੰਹ-ਨਾਦ ਅਤੇ ਘਰਘਰ ਗਰਜਾਂ ਦੇ ਕੋਲਾਹਲ ਨਾਲ—ਡਮਰੂਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸਮੇਤ—ਧਰਤੀ ਕੰਬ ਉਠੀ।
Verse 23
ततो भूताः प्रधावंतो भक्षयंति स्म दानवान् । उत्पत्य पातयंति स्म ननृतुश्च रणांगणे
ਫਿਰ ਭੂਤ-ਗਣ ਦੌੜ ਪਏ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਭੱਖਣ ਲੱਗੇ। ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਡਿੱਗਾ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਨੱਚਣ ਵੀ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 24
एतस्मिन्नंतरे व्यासाभूतां नन्दीगुहश्च तौ । उत्थितावाप्तसंज्ञौ हि जगर्जतुरलं रणे
ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੰਦੀ ਅਤੇ ਗੁਹ—ਜੋ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਸਨ—ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਗੱਜਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 26
स नन्दी कार्तिकेयश्च समायातौ त्वरान्वितौ । जघ्नतुश्च रणे दैत्यान्निरंतरशरव्रजैः । छिन्नैर्भिन्नैर्हतैर्दैत्यैः पतितैर्भक्षितैस्तथा । व्याकुला साभवत्सेना विषण्णवदना तदा
ਤਦੋਂ ਨੰਦੀ ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਰਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ। ਦੈਤ ਕੱਟੇ-ਫੱਟੇ ਅਤੇ ਹਤ ਹੋਏ—ਕੁਝ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਕੁਝ ਭੱਖੇ ਵੀ ਗਏ; ਤਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਘਬਰਾਈ ਤੇ ਉਲਝ ਗਈ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਏ।
Verse 27
एवं नन्दी कार्तिकेयो विकटश्च प्रतापवान् । वीरभद्रो गणाश्चान्ये जगर्जुस्समरेऽधिकम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੰਦੀ, ਕਾਰਤਿਕੇਯ, ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਵਿਕਟ, ਵੀਰਭਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਣ—ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਗੱਜੇ।
Verse 28
निशुंभशुंभौ सेनान्यौ सिन्धुपुत्रस्य तौ तथा । कालनेमिर्महादैत्योऽसुराश्चान्ये पराजिताः
ਸਿੰਧੁਪੁੱਤਰ ਦੇ ਉਹ ਦੋ ਸੈਨਾਪਤੀ—ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਅਤੇ ਸ਼ੁੰਭ—ਵੀ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਮਹਾਦੈਤ੍ਯ ਕਾਲਨੇਮੀ ਤੇ ਹੋਰ ਅਸੁਰ ਵੀ ਹਾਰ ਗਏ।
Verse 29
प्रविध्वस्तां ततस्सेनां दृष्ट्वा सागरनन्दनः । रथेनातिपताकेन गणानभिययौ बली
ਉਹ ਸੈਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਗਰਨੰਦਨ ਬਲਵਾਨ, ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਝੰਡੇ ਵਾਲੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਗਣਾਂ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ ਦੌੜਿਆ।
Verse 30
ततः पराजिता दैत्या अप्यभूवन्महोत्सवाः । जगर्जुरधिकं व्यास समरायोद्यतास्तदा
ਤਦੋਂ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦੈਤ੍ਯ ਜਿਵੇਂ ਮਹੋਤਸਵ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਗਏ; ਹੇ ਵਿਆਸ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੁੜ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਚੀ ਗੱਜਣਾ ਲੱਗੇ।
Verse 31
सर्वे रुद्रगणाश्चापि जगर्जुर्जयशालिनः । नन्दिकार्तिकदंत्यास्यवीरभद्रादिका मुने
ਜਿੱਤ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਸਾਰੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਗਣ ਗੱਜ ਉਠੇ—ਹੇ ਮੁਨੀ—ਨੰਦੀ, ਕਾਰਤਿਕ, ਦੰਤਿਆਸ੍ਯ, ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਆਦਿ।
Verse 32
हस्त्यश्वरथसंह्रादश्शंखभेरीरवस्तथा । अभवत्सिंहनादश्च सेनयोरुभयोस्तथा
ਤਦੋਂ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ੋਰ ਉਠਿਆ; ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਭੇਰੀਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਵੀ ਗੂੰਜੀ। ਦੋਹਾਂ ਫੌਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੰਘਨਾਦ ਵਰਗੇ ਜੰਗੀ ਨਾਅਰੇ ਵੀ ਗੱਜੇ।
Verse 33
जलंधरशरव्रातैर्नीहारपटलैरिव । द्यावापृथिव्योराच्छन्नमंतरं समपद्यत
ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਘਣੀ ਧੁੰਦ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਅੰਤਰਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਧੁੰਦਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 34
शैलादिं पंचभिर्विद्ध्वा गणेशं पंचभिश्शरैः । वीरभद्रं च विंशत्या ननाद जलदस्वनः
ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੈਲਾਦੀ ਨੂੰ ਪੰਜ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ, ਗਣੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੰਜ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਵੀਹ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ; ਤੇ ਮੀਂਹਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੱਜ ਵਾਂਗ ਨਾਦ ਕਰਦਾ ਰਣ ਵਿੱਚ ਗੱਜਿਆ।
Verse 35
कार्तिकेयस्ततो दैत्यं शक्त्या विव्याध सत्वरम् । जलंधरं महावीरो रुद्रपुत्रो ननाद च
ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ-ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਵੀਰ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਕਤੀ (ਭਾਲੇ) ਨਾਲ ਦੈਤ ਜਲੰਧਰ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵੀਰ ਵਾਂਗ ਗੱਜ ਉਠਿਆ।
Verse 36
स पूर्णनयनो दैत्यः शक्तिनिर्भिन्नदेहकः । पपात भूमौ त्वरितमुदतिष्ठन्महाबलः
ਉਹ ਦੈਤ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਛਿਦ੍ਰਿਤ ਦੇਹ ਵਾਲਾ, ਤੁਰੰਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਪਰ ਮਹਾਬਲੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਫੌਰਨ ਫਿਰ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।
Verse 37
ततः क्रोधपरीतात्मा कार्तिकेयं जलंधरः । गदया ताडयामास हृदये दैत्यपुंगवः
ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਜਲੰਧਰ ਨੇ ਗਦਾ ਨਾਲ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 38
गदाप्रभावं सफलं दर्शयन्शंकरात्मजः । विधिदत्तवराद्व्यास स तूर्णं भूतलेऽपतत्
ਹੇ ਵਿਆਸ, ਗਦਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਫਲ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਵਿਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਵਰ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਤੁਰੰਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 39
तथैव नंदी ह्यपतद्भूतले गदया हतः । महावीरोऽपि रिपुहा किंचिद्व्याकुलमानसः
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੰਦੀ ਵੀ ਗਦਾ ਦੇ ਘਾਅ ਨਾਲ ਹਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਮਹਾਵੀਰ ਤੇ ਵੈਰੀ-ਹੰਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਕੁਝ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 40
ततो गणेश्वरः क्रुद्धस्स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् । संप्राप्यातिबलो दैत्य गदां परशुनाच्छिनत्
ਤਦ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ। ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਦੈਤ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਪਰਸ਼ੂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਗਦਾ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ।
Verse 41
वीरभद्रस्त्रिभिर्बाणैर्हृदि विव्याध दानवम् । सप्तभिश्च हयान्केतुं धनुश्छत्रं च चिच्छिदे
ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਤਿੰਨ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਦਾਨਵ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਵੇਧ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਤ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਘੋੜੇ, ਕੇਤੂ (ਝੰਡਾ), ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਛਤਰ ਨੂੰ ਕੱਟ ਸੁੱਟਿਆ।
Verse 42
ततोऽतिक्रुद्धो दैत्येन्द्रश्शक्तिमुद्यम्य दारुणाम् । गणेशं पातयामास रथमन्यं समारुहत्
ਤਦੋਂ ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਕਤੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਉਹ ਹੋਰ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।
Verse 43
अभ्यगादथ वेगेन स दैत्येन्द्रो महाबलः । विगणय्य हृदा तं वै वीरभद्रं रुषान्वितः
ਤਦ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਦੈਤ੍ਯੇੰਦਰ ਬੜੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਅਣਗਿਣਤ ਸਮਝਿਆ।
Verse 44
वीरभद्रं जघानाशु तीक्ष्णेनाशीविषेण तम् । ननाद च महावीरो दैत्यराजो जलंधरः
ਤਦ ਦੈਤ੍ਯਰਾਜ ਜਲੰਧਰ ਨੇ ਤਿੱਖੇ, ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਸੱਪ ਵਰਗੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵਾਰਿਆ। ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਵੀਰ ਜਲੰਧਰ ਗੱਜ ਉਠਿਆ।
Verse 45
वीरभद्रोऽपि संकुद्धस्सितधारेण चेषुणा । चिच्छेद तच्छरं चैव विव्याध महेषुणा
ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਤਿੱਖੀ ਧਾਰ ਵਾਲੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਉਸ ਸ਼ਰ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਹਾਤੀਰ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਬੇਧ ਦਿੱਤਾ।
Verse 46
ततस्तौ सूर्यसंकाशौ युयुधाते परस्परम् । नानाशस्त्रैस्तथास्त्रैश्च चिरं वीरवरोत्तमौ
ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਨਾਨਾ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਲੜਦੇ ਰਹੇ।
Verse 47
वीरभद्रस्ततस्तस्य हयान्बाणैरपातयत् । धनुश्चिच्छेद रथिनः पताकां चापि वेगतः
ਤਦੋਂ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਤੇਜ਼ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਰਥੀ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਝੰਡਾ ਵੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 48
अथो स दैत्यराजो हि पुप्लुवे परिघायुधः । वीरभद्रोपकठं स द्रुतमाप महाबलः
ਫਿਰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਰਿਘ-ਅਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਉਹ ਦੈਤ੍ਯਰਾਜ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ; ਮਹਾਬਲੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 49
परिघेनातिमहता वीरभद्रं जघान ह । सबलोऽब्धितनयो मूर्ध्नि वीरो जगर्ज च
ਤਦ ਸਮੁੰਦਰ-ਜਨਮਿਆ ਉਹ ਵੀਰ, ਬਲ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪਰਿਘ ਨਾਲ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰ ਬੈਠਾ; ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ੂਰ ਉੱਚੀ ਗਰਜ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ।
Verse 50
परिघेनातिमहता भिन्नमूर्द्धा गणाधिपः । वीरभद्रः पपातोर्व्यां मुमोच रुधिरं बहु
ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਪਰਿਘ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਸਿਰ ਚਿਰ ਕੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਲਹੂ ਵਹਿ ਨਿਕਲਿਆ।
Verse 51
पतितं वीरभद्रं तु दृष्ट्वा रुद्रगणा भयात् । अपागच्छन्रणं हित्वा क्रोशमाना महेश्वरम्
ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਗਣ ਡਰ ਗਏ; ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਭੱਜ ਗਏ ਅਤੇ ‘ਮਹੇਸ਼ਵਰ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਰਨ ਮੰਗਣ ਲੱਗੇ।
Verse 52
अथ कोलाहलं श्रुत्वा गणानां चन्द्रशेखरः । निजपार्श्वस्थितान् वीरानपृच्छद्गणसत्तमान्
ਤਦੋਂ ਗਣਾਂ ਦਾ ਕੋਲਾਹਲ ਸੁਣ ਕੇ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਵੀਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 53
शंकर उवाच । किमर्थं मद्गणानां हि महाकोलाहलोऽभवत् । विचार्यतां महावीराश्शांतिः कार्या मया ध्रुवम्
ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮੇਰੇ ਗਣਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਵੱਡਾ ਕੋਲਾਹਲ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ? ਹੇ ਮਹਾਵੀਰੋ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ।
Verse 54
यावत्स देवेशो गणान्पप्रच्छ सादरम् । तावद्गणवरास्ते हि समायाताः प्रभुं प्रति
ਜਦੋਂ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਉਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਣ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਕੋਲ ਤੁਰੰਤ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 55
तान्दृष्ट्वा विकलान्रुद्रः पप्रच्छ इति कुशलं प्रभुः । यथावत्ते गणा वृत्तं समाचख्युश्च विस्तरात्
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਹਲ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੀ। ਫਿਰ ਗਣਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ।
Verse 56
तच्छ्रुत्वा भगवानुद्रो महालीलाकरः प्रभुः । अभयं दत्तवांस्तेभ्यो महोत्साहं प्रवर्द्धयन्
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਲੀਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਭੈ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਧਾਇਆ।
Frequently Asked Questions
A sequence of dvaṃdva-yuddhas (single-combats) where Niśumbha engages Ṣaṇmukha/Kārttikeya and Kālanemi engages Nandīśvara, featuring weapon exchanges and the disabling of chariots and mounts.
Purāṇic battle symbolism often targets the ‘supports’ of power—mount, horses, banner, and bow—signifying the dismantling of an opponent’s operative capacity and the collapse of adharmic momentum.
Śiva’s executive agencies: Nandīśvara (gaṇa authority) and Ṣaṇmukha/Kārttikeya (martial śakti), presented as instruments through which Rudra’s order is defended.