अध्याय ३८ — काली-शंखचूड-युद्धे अस्त्रप्रयोगः (Kālī and Śaṅkhacūḍa: Mantra-Weapons and Surrender in Battle)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਕਾਲੀ ਯੁੱਧ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਿੰਹਨਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਾਨਵ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਣ ਤੇ ਦੇਵ-ਸੈਨਾਵਾਂ ਹर्ष ਨਾਲ ਕੋਲਾਹਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਗ੍ਰਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾ, ਉਗ੍ਰਦੰਡਾ, ਕੋਟਵੀ ਆਦਿ ਉਗ੍ਰ ਰੂਪ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਅੱਟਹਾਸ ਕਰਦੇ, ਰਣ ਵਿੱਚ ਨੱਚਦੇ ਅਤੇ ਮਧੁ/ਮਧਵੀਕ ਪਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਜਗਤ-ਕੰਪਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਕਾਲੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਲਯਾਗਨੀ ਵਰਗਾ ਤੇਜ ਸੁੱਟਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਨਾਰਾਇਣਾਸਤਰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਨਾਲ ਅਸਤਰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਵਿਨਯ ਨਾਲ ਮਹਾਵਿਨਾਸ਼ਕ ਬਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗੇ ਦੇਵੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਪੂਰਵਕ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਛੱਡਦੀ ਹੈ; ਦਾਨਵਰਾਜ ਪ੍ਰਤੀਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁੱਧ ਮੰਤ੍ਰ-ਨਿਯਮ ਅਧੀਨ ਧਰਮਸੰਮਤ ਦਿਵਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । सा च गत्वा हि संग्रामं सिंहनादं चकार ह । देव्याश्च तेन नादेन मूर्च्छामापुश्च दानवाः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਦੇਵੀ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਗਈ ਅਤੇ ਸਿੰਹ-ਨਾਦ ਕੀਤਾ। ਦੇਵੀ ਦੇ ਉਸ ਨਾਦ ਨਾਲ ਦਾਨਵ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਏ।
Verse 2
अट्टाट्टहासमशिवं चकार च पुनः पुनः । तदा पपौ च माध्वीकं ननर्त रणमूर्द्धनि
ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਘੋਰ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਅੱਟਹਾਸ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮਾਧਵੀਕ (ਸ਼ਹਿਦੀ ਮਦਿਰਾ) ਪੀਤੀ ਅਤੇ ਰਣਭੂਮੀ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਨੱਚਿਆ—ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਰੁਦ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ।
Verse 3
उग्रदंष्ट्रा चोग्रदंडा कोटवी च पपौ मधु । अन्याश्च देव्यस्तत्राजौ ननृतुर्मधु संपपुः
ਉਗ੍ਰਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾ, ਉਗ੍ਰਦੰਡਾ ਅਤੇ ਕੋਟਵੀ ਨੇ ਮਧੁ ਪੀਤਾ। ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਦੇਵੀਆਂ ਵੀ ਨੱਚਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮਧੁ ਪੀਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
Verse 4
महान् कोलाहलो जातो गणदेवदले तदा । जहृषुर्बहुगर्जंतस्सर्वे सुरगणादयः
ਤਦੋਂ ਗਣਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਕੋਲਾਹਲ ਉੱਠਿਆ। ਸਾਰੇ ਦੇਵ-ਸਮੂਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉੱਚੀ ਗੱਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹर्ष ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ।
Verse 5
दृष्ट्वा कालीं शंखचूडश्शीघ्रमाजौ समाययौ । दानवाश्च भयं प्राप्ता राजा तेभ्योऽभयं ददौ
ਕਾਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਤੁਰੰਤ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਦਾਨਵ ਡਰ ਗਏ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਭੈ ਅਤੇ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 6
काली चिक्षेप वह्निं च प्रलयाग्निशिखोपमम् । राजा जघान तं शीघ्रं वैष्णवांकितलीलया
ਕਾਲੀ ਨੇ ਪ੍ਰਲਯਾਗਨੀ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਰਗੀ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਸੁੱਟੀ। ਪਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਅਦਭੁਤ ਲੀਲਾ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 7
नारायणास्त्रं सा देवी चिक्षेप तदुपर्यरम् । वृद्धिं जगाम तच्छस्त्रं दृष्ट्वा वामं च दानवम्
ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਾਰਾਇਣਾਸਤਰ ਛੱਡਿਆ। ਸਾਹਮਣੇ ਦੁਸ਼ਟ ਦਾਨਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਵਧਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਇਆ।
Verse 8
तं दृष्ट्वा शंखचूडश्च प्रलयाग्निशिखोपमम् । पपात दंडवद्भूमौ प्रणनाम पुनःपुनः
ਉਹਨੂੰ ਪ੍ਰਲਯਾਗਨੀ ਦੀ ਲਪਟ ਵਰਗਾ ਦਹਕਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦੰਡਵਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 9
निवृत्तिं प्राप तच्छ्स्त्रं दृष्ट्वा नम्रं च दानवम् । ब्रह्मास्त्रमथ सा देवी चिक्षेप मंत्रपूर्वकम्
ਨਮ੍ਰ ਹੋਏ ਦਾਨਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਪੂਰਵਕ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤ੍ਰ ਛੱਡਿਆ।
Verse 10
तं दृष्ट्वा प्रज्ज्वलंतं च प्रणम्य भुवि संस्थितः । ब्रह्मास्त्रेण दानवेन्द्रो विनिवारं चकार ह
ਉਸਨੂੰ ਤੇਜ ਨਾਲ ਜਗਮਗਾਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
अथ क्रुद्धो दानवेन्द्रो धनुराकृष्य रंहसा । चिक्षेप दिव्यान्यस्त्राणि देव्यै वै मंत्रपूर्वकम्
ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਧਨੁਸ਼ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ-ਪੂਰਵਕ ਦੇਵੀ ਵੱਲ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਸੁੱਟੇ।
Verse 12
आहारं समरे चक्रे प्रसार्य मुखमायतम् । जगर्ज साट्टहासं च दानवा भयमाययुः
ਜੰਗ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਲੰਮਾ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਨਿਗਲਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਅੱਟਹਾਸ ਨਾਲ ਗੱਜਿਆ, ਤੇ ਦਾਨਵ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾ ਗਏ।
Verse 13
काल्यै चिक्षेप शक्तिं स शतयोजनमायताम् । देवी दिव्यास्त्रजालेन शतखंडं चकार सा
ਉਸ ਨੇ ਕਾਲੀ ਉੱਤੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀ ਸ਼ਕਤੀ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਸੁੱਟੀ। ਪਰ ਦੇਵੀ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸੌ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 14
स च वैष्णवमस्त्रं च चिक्षेप चंडिकोपरि । माहेश्वरेण काली च विनिवारं चकार सा
ਉਸ ਨੇ ਚੰਡਿਕਾ ਉੱਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਸਤ੍ਰ ਚਲਾਇਆ। ਪਰ ਕਾਲੀ ਨੇ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
एवं चिरतरं युद्धमन्योन्यं संबभूव ह । प्रेक्षका अभवन्सर्वे देवाश्च दानवा अपि
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਯੁੱਧ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦਾਨਵ—ਸਾਰੇ ਹੀ—ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਕ ਬਣੇ ਰਹੇ।
Verse 16
अथ कुद्धा महादेवी काली कालसमा रणे । जग्राह मन्त्रपूतं च शरं पाशुपतं रुषा
ਫਿਰ ਰਣ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਵਰਗੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਮਹਾਦੇਵੀ ਕਾਲੀ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਪਵਿਤ੍ਰ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਬਾਣ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 17
क्षेपात्पूर्वं तन्निषेद्धुं वाग्बभूवाशरीरिणी । न क्षिपास्त्रमिदं देवि शंखचूडाय वै रुषा
ਅਸਤ੍ਰ ਸੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਬਾਣੀ ਹੋਈ—“ਹੇ ਦੇਵੀ, ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਉੱਤੇ ਇਹ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾ ਚਲਾਉ।”
Verse 18
मृत्युः पाशुपतान्नास्त्यमोघादपि च चंडिके । शंखचूडस्य वीरस्योपायमन्यं विचारय
ਹੇ ਚੰਡਿਕੇ, ਵੀਰ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦੀ ਮੌਤ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ, ਨਾ ਹੀ ਅਮੋਘ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨਾਲ। ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਹੋਰ ਉਪਾਅ ਸੋਚ।
Verse 19
इत्याकर्ण्य भद्रकाली न चिक्षेप तदस्त्रकम् । शतलक्षं दानवानां जघास लीलया क्षुधा
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਨੇ ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟਿਆ। ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਲੀਲਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ।
Verse 20
अत्तुं जगाम वेगेन शंखचूडं भयंकरी । दिव्यास्त्रेण च रौद्रेण वारयामास दानवः
ਭਿਆਨਕ ਦੇਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਲਈ ਦੌੜੀ; ਪਰ ਉਸ ਦਾਨਵ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੌਦ੍ਰ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ।
Verse 21
अथ क्रुद्धो दानवेन्द्रः खड्गं चिक्षेप सत्वरम् । ग्रीष्मसूर्योपमं तीक्ष्णधारमत्यंतभीकरम्
ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਦਾਨਵ-ਰਾਜ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਸੁੱਟੀ—ਉਹ ਗਰਮੀ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਦਹਕਦੀ, ਬਹੁਤ ਤਿੱਖੀ ਧਾਰ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਸੀ।
Verse 22
सा काली तं समालोक्यायांतं प्रज्वलितं रुषा । प्रसार्य मुखमाहारं चक्रे तस्य च पश्यतः
ਉਹ ਕਾਲੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦਹਕਦਾ ਹੋਇਆ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖਿਆ; ਫਿਰ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਵੇਖਦੇ-ਵੇਖਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਹਾਰ ਬਣਾ ਲਿਆ।
Verse 23
दिव्यान्यस्त्राणि चान्यानि चिच्छेद दानवेश्वरः । प्राप्तानि पूर्वतश्चक्रे शतखंडानि तानि च
ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੇ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਜੋ ਉਸ ਵੱਲ ਆਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਓਥੇ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਸੌ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 24
पुनरत्तुं महादेवी वेगतस्तं जगाम ह । सर्वसिद्धेश्वरः श्रीमानंतर्धानं चकार सः
ਫਿਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਫੜਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਈ; ਪਰ ਸਭ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 25
वेगेन मुष्टिना काली तमदृष्ट्वा च दानवम् । बभंज च रथं तस्य जघान किल सारथिम्
ਤਦੋਂ ਕਾਲੀ ਨੇ ਤੇਜ਼ ਮੋਠੀ ਨਾਲ—ਉਸ ਦਾਨਵ ਨੂੰ ਵੇਖੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ—ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਰਥ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਵੀ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 26
अथागत्य द्रुतं मायी चक्रं चिक्षेप वेगतः । भद्रकाल्यै शंखचूडः प्रलयाग्निशिखो पमम्
ਫਿਰ ਮਾਇਆਵੀ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਵੱਲ ਚੱਕਰ ਸੁੱਟਿਆ—ਜੋ ਪ੍ਰਲਯ-ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਵਰਗਾ ਦਹਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 27
सा देवी तं तदा चक्रं वामहस्तेन लीलया । जग्राह स्वमुखेनैवाहारं चक्रे रुषा द्रुतम्
ਤਦੋਂ ਦੇਵੀ ਨੇ ਉਸ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਫੜ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਨਿਗਲਣ ਲੱਗੀ।
Verse 28
मुष्ट्या जघान तं देवी महाकोपेन वेगतः । बभ्राम दानवेन्द्रोपि क्षणं मूर्च्छामवाप सः
ਤਦ ਦੇਵੀ ਨੇ ਮਹਾ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਬੜੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੱਕੇ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ। ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਉਹ ਸਰਦਾਰ ਵੀ ਡੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 29
क्षणेन चेतनां प्राप्य स चोत्तस्थौ प्रतापवान् । न चक्रे बाहु युद्धं च मातृबुद्ध्या तया सह
ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੋਸ਼ ਆ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ; ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਤਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਹੱਥੋਂ-ਹੱਥ ਯੁੱਧ ਨਾ ਕੀਤਾ।
Verse 30
गृहीत्वा दानवं देवी भ्रामयित्वा पुनःपुनः । ऊर्द्ध्वं च प्रापयामास महाकोपेन वेगतः
ਦੇਵੀ ਨੇ ਦਾਨਵ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਘੁਮਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਹਾ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਬੜੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 31
उत्पपात च वेगेन शंखचूडः प्रतापवान् । निपत्य च समुत्तस्था प्रणम्य भद्रकालिकाम्
ਤਦ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਬੜੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉੱਛਲ ਪਿਆ। ਡਿੱਗ ਕੇ ਫਿਰ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 32
रत्नेन्द्रसारनिर्माणविमानं सुमनो हरम् । आरुरोह स हृष्टात्मा न भ्रान्तोपि महारणे
ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇ ਸਾਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਮਨਮੋਹਕ ਉਹ ਵਿਮਾਨ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠਾ; ਮਹਾਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਭਟਕਿਆ ਨਹੀਂ।
Verse 33
दानवानां हि क्षतजं सा पपौ कालिका क्षुधा । एतस्मिन्नंतरे तत्र वाग्वभूवाशरीरिणी
ਭੁੱਖ ਕਾਰਨ ਕਾਲਿਕਾ ਨੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦਾ ਲਹੂ ਪੀ ਲਿਆ। ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਬਾਣੀ ਉੱਠੀ।
Verse 34
लक्षं च दानवेन्द्राणामवशिष्टं रणेऽधुना । उद्धतं गुञ्जतां सार्द्धं ततस्त्वं भुंक्ष्व चेश्वरि
“ਹੁਣ ਵੀ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਦਾਨਵ-ਇੰਦਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਬਾਕੀ ਹਨ—ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਗੱਜਦੇ ਹੋਏ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਈਸ਼ਵਰੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਰਗੁਲ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਨਿਗਲ ਲੈ (ਸੰਹਾਰ ਕਰ)।”
Verse 35
संग्रामे दानवेन्द्रं च हंतुं न कुरु मानसम् । अवध्योयं शंखचूडस्तव देवीति निश्चयम्
“ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਦਾਨਵ-ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦਾ ਮਨ ਨਾ ਬਣਾ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਵਧ੍ਯ ਹੈ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।”
Verse 36
तच्छुत्वा वचनं देवी निःसृतं व्योममंडलात् । दानवानां बहूनां च मांसं च रुधिरं तथा
ਅਕਾਸ਼-ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਉਸ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਅਤੇ ਲਹੂ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਖਿਲਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ।
Verse 37
भुक्त्वा पीत्वा भद्रकाली शंकरांतिकमाययौ । उवाच रणवृत्तांतं पौर्वापर्येण सक्रमम्
ਭੋਜਨ ਤੇ ਪਾਨ ਕਰ ਕੇ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਣਾਇਆ।
Verse 38
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वि० रुद्रसं०पं०युद्धखंडे शंखचूडवधे कालीयुद्धवर्णनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਦੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਯੁੱਧਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੰਖਚੂੜ-ਵਧ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅੰਦਰ ‘ਕਾਲੀ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਅਠੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Sanatkumāra narrates a battlefield episode where Kālī confronts Śaṅkhacūḍa; astras such as Nārāyaṇāstra and Brahmāstra are deployed, prompting Śaṅkhacūḍa’s prostration and tactical countermeasures.
The chapter frames astras as mantra-governed cosmic forces and teaches that humility/surrender can cause even catastrophic powers to withdraw, implying an ethical-metaphysical law higher than mere strength.
Kālī is foregrounded as the fierce Devī, alongside attendant fierce goddesses (Ugradaṃṣṭrā, Ugradaṇḍā, Koṭavī), with motifs of roar, laughter, dance, and intoxicant-drinking signaling overwhelming śakti.