अनिरुद्धापहरणानन्तरं कृष्णस्य शोणितपुरगमनम् तथा रुद्रकृष्णयुद्धारम्भः | After Aniruddha’s Abduction: Kṛṣṇa Marches to Śoṇitapura and the Rudra–Kṛṣṇa Battle Begins
ਅਧਿਆਇ 54 ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਜੀ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਕੁੰਭਾਂਡ ਦੀ ਧੀ ਵੱਲੋਂ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੇ ਅਪਹਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਗੂੰਜ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਮਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੀ ਕੈਦ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਯੁੱਧ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਗਰੁੜ (ਤਾਰਕਸ਼੍ਯ) ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੋਣਿਤਪੁਰ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਯੁਯੁਧਾਨ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ), ਸਾਂਬ, ਸਾਰਣ ਅਤੇ ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਰਾਂ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਣ ਦੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਬਾਗ਼, ਫ਼ਸੀਲਾਂ, ਮੀਨਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਮਲਾ ਵੇਖ ਕੇ ਬਾਣ ਸਮਾਨ ਬਲ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਬਾਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ) ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਸਮੇਤ ਨੰਦੀ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਅਤੇ ਬਾਣ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ, ਅਦਭੁਤ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । अनिरुद्धे हृतै पौत्रे कृष्णस्य मुनिसत्तम । कुंभांडसुतया कृष्णः किमकार्षीद्धि तद्वद
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਦੋਂ ਕੁੰਭਾਂਡ ਦੀ ਧੀ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪੌਤ੍ਰ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਦੱਸੋ।
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । ततो गतेऽनिरुद्धे तु तत्स्त्रीणां रोदनस्वनम् । श्रुत्वा च व्यथितः कृष्णो बभूव मुनिसत्तम
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਧੁਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 3
अपश्यतां चानिरुद्धं तद्बंधूनां हरेस्तथा । चत्वारो वार्षिका मासा व्यतीयुरनुशोचताम्
ਅਨਿਰੁੱਧ ਨਾ ਦਿੱਸਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਦੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਲੰਘ ਗਏ।
Verse 4
नारदात्तदुपाकर्ण्य वार्तां बद्धस्य कर्म च । आसन्सुव्यथितास्सर्वे वृष्णयः कृष्णदेवताः
ਨਾਰਦ ਤੋਂ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ (ਅਨਿਰੁੱਧ) ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਤੂਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਸ਼ਟਦੇਵ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ।
Verse 5
कृष्णस्तद्वृत्तमखिलं श्रुत्वा युद्धाय चादरात् । जगाम शोणितपुरं तार्क्ष्यमाहूय तत्क्षणात्
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣ ਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ, ਉਸੇ ਛਣ ਤਾਰਕਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ) ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੋਣਿਤਪੁਰ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 6
प्रद्युम्नो युयुधानश्च गतस्सांबोथ सारणः । नंदोपनंदभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिनः
ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਅਤੇ ਯੁਯੁਧਾਨ ਚਲ ਪਏ; ਸਾਂਬ ਅਤੇ ਸਾਰਣ ਵੀ ਗਏ। ਨੰਦ, ਉਪਨੰਦ, ਭਦ੍ਰ ਆਦਿ—ਰਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ—ਉਹ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ।
Verse 7
अक्षौहिणीभिर्द्वादशभिस्समेतासर्वतो दिशम् । रुरुधुर्बाणनगरं समंतात्सात्वतर्षभाः
ਬਾਰਾਂ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਾਤਵਤਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਬਾਣ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰ ਕੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 8
भज्यमानपुरोद्यानप्राकाराट्टालगोपुरम् । वीक्ष्यमाणो रुषाविष्टस्तुल्यसैन्योभिनिर्ययौ
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਗ਼, ਫ਼ਸੀਲਾਂ, ਅੱਟਾਲੇ ਤੇ ਗੋਪੁਰ ਟੁੱਟਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਸਮਾਨ ਬਲ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ।
Verse 9
बाणार्थे भगवान् रुद्रस्ससुतः प्रमथैर्वृतः । आरुह्य नन्दिवृषभं युद्धं कर्त्तुं समाययौ
ਬਾਣ ਦੀ ਖਾਤਰ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਨੰਦੀ ਬਲਦ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਇਆ।
Verse 10
आसीत्सुतुमुलं युद्धमद्भुतं लोमहर्षणम् । कृष्णादिकानां तैस्तत्र रुद्राद्यैर्बाणरक्षकैः
ਤਦ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੂਫ਼ਾਨੀ, ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਚਕ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ—ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਦਿ ਸਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਰੱਖਵਾਲੇ, ਜੋ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 11
कृष्णशंकरयोरासीत्प्रद्युम्नगुहयोरपि । कूष्मांडकूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुगः
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ (ਸ਼ਿਵ) ਵਿਚਕਾਰ ਘੋਰ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਇਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਦਿਊਮਨ ਅਤੇ ਗੁਹ (ਕਾਰਤਿਕੇਯ) ਵੀ ਲੜੇ; ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਦਾ ਯੁੱਧ ਕੂਸ਼ਮਾਂਡ ਅਤੇ ਕੂਪਕਰਣ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।
Verse 12
सांबस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यकेः । नन्दिना गरुडस्यापि परेषां च परैरपि
ਸਾਂਬ ਦਾ ਯੁੱਧ ਬਾਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਬਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਲੜਿਆ। ਨੰਦੀ ਨੇ ਗਰੁੜ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੋਧੇ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨਾਲ ਭਿੜੇ।
Verse 13
ब्रह्मादयस्सुराधीशा मुनयः सिद्धचारणाः । गंधर्वाऽप्सरसो यानैर्विमानैर्द्रष्टुमागमन्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼, ਮੁਨੀ, ਸਿੱਧ ਤੇ ਚਾਰਣ, ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਯਾਨਾਂ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 14
प्रमथैर्विविधाकारै रेवत्यंतैः सुदारुणम् । युद्धं बभूव विप्रेन्द्र तेषां च यदुवंशिनाम्
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ! ਰੇਵਤੀ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਅਤੇ ਯਦੁਵੰਸ਼ੀ ਸੂਰਮਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ।
Verse 15
भ्रात्रा रामेण सहितः प्रद्युम्नेन च धीमता । कृष्णश्चकार समरमतुलं प्रमथैस्सह
ਭਰਾ ਰਾਮ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪ੍ਰਦਿਉਮਨ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰਮਥ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੁੱਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ।
Verse 16
तत्राग्निनाऽभवद्युद्धं यमेन वरुणेन च । विमुखेन त्रिपादेन ज्वरेण च गुहेन च
ਉੱਥੇ ਅਗਨੀ, ਯਮ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਵਿਮੁਖ, ਤ੍ਰਿਪਾਦ, ਜ੍ਵਰ ਤੇ ਗੁਹ ਨਾਲ ਵੀ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 17
प्रमथैर्विविधाकारैस्तेषामन्यं तदारुणम् । युद्धं बभूव विकटं वृष्णीनां रोमहर्षणम्
ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਮਥ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਛਿੜਿਆ—ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਕਟ—ਜਿਸ ਨੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਦੇ ਰੋਂਗਟੇ ਖੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
Verse 18
विभीषिकाभिर्बह्वीभिः कोटरीभिः पदेपदे । निर्ल्लज्जाभिश्च नारीभिः प्रबलाभिरदूरतः
ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਬਹੁਤੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਵਿਭੀਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੁਫ਼ਾ ਵਰਗੀਆਂ ਕੋਠੜੀਆਂ ਦਿੱਸਦੀਆਂ ਸਨ; ਅਤੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਬਲਵਾਨ ਬੇਸ਼ਰਮ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈਆਂ—ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੇ ਡਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਉੱਠ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 19
शंकरानुचराञ्शौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् । द्रावयामास तीक्ष्णाग्रैः शरैः शार्ङ्गधनुश्च्युतैः
ਤਦੋਂ ਸ਼ੌਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਛੁੱਟੇ ਤਿੱਖੇ ਅਗਲੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਅਨੁਚਰ—ਭੂਤ, ਪ੍ਰਮਥ ਅਤੇ ਗੁਹ੍ਯਕ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾ ਕੇ ਛਿਤਰ‑ਬਿਤਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 20
एवं प्रद्युम्नप्रमुखा वीरा युद्धमहोत्सवाः । चक्रुर्युद्धं महाघोरं शत्रुसैन्यं विनाशयन्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਆਦਿ ਮੁਖ ਵੀਰ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਮਹੋਤਸਵ ਸਮਝ ਕੇ, ਵੈਰੀ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਘੋਰ ਜੰਗ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 21
विशीर्यमाणं स्वबलं दृष्ट्वा रुद्रोत्यमर्षणः । क्रोधं चकार सुमहन्ननाद च महोल्बणम्
ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਟੁੱਟਦੀ-ਬਿਖਰਦੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅਸਹਿਣ ਰੁਦ੍ਰ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਗਰਜਨਾ ਕਰ ਬੈਠਾ।
Verse 22
तच्छ्रुत्वा शंकरगणा विनेदुर्युयुधुश्च ते । मर्दयन्प्रतियोद्धारं वर्द्धिताश्शंभुतेजसा
ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਗਣ ਗੱਜ ਉਠੇ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਗਏ; ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਵਧੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧੀ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ।
Verse 23
पृथग्विधानि चायुक्तं शार्ङ्गास्त्राणि पिनाकिने । प्रत्यक्षैश्शमयामास शूलपाणिरविस्मितः
ਤਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਬਿਨਾ ਵਿਸਮਾਦ ਹੋਏ, ਪਿਨਾਕੀ (ਸ਼ਿਵ) ਉੱਤੇ ਛੱਡੇ ਗਏ ਸ਼ਾਰੰਗ-ਜਨਿਤ ਅਨੇਕ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 24
ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् । आग्नेयस्य च पार्जन्यं नैजं नारायणस्य च
ਬ੍ਰਹਮਾਸਤ੍ਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤ੍ਰ ਹੀ ਛੱਡਿਆ; ਵਾਯਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਾਰਵਤ ਅਸਤ੍ਰ; ਆਗਨੇਯ ਅਸਤ੍ਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪਾਰਜਨ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ; ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਅਸਤ੍ਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਪਣੀ ਨੈਜ ਸ਼ਕਤੀ ਵਰਤੀ।
Verse 25
कृष्णसैन्यं विदुद्राव प्रतिवीरेण निर्जितम् । न तस्थौ समरे व्यास पूर्णरुद्रसुतेजसा
ਹੇ ਵਿਆਸ! ਵਿਰੋਧੀ ਵੀਰ ਤੋਂ ਹਾਰ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸੈਨਾ ਟੁੱਟ ਕੇ ਭੱਜ ਪਈ। ਉਸ ਯੋਧੇ ਦੇ ਪੂਰਨ ਰੁਦ੍ਰਜ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਬ ਕੇ ਉਹ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕੀ।
Verse 26
विद्राविते स्वसैन्ये तु श्रीकृष्णश्च परंतपः । स्वं ज्वरं शीतलाख्यं हि व्यसृजद्दारुणं मुने
ਹੇ ਮੁਨੀ! ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਭੱਜ ਜਾਣ ਤੇ ਪਰੰਤਪ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ‘ਸ਼ੀਤਲ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਆਪਣਾ ਭਿਆਨਕ ਜ੍ਵਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 27
विद्राविते कृष्णसैन्ये कृष्णस्य शीतलज्वरः । अभ्यपद्यत तं रुद्रं मुने दशदिशो दहन्
ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸੈਨਾ ਭੱਜ ਗਈ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਸ਼ੀਤਲ-ਜ੍ਵਰ ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਆ ਪਿਆ।
Verse 28
महेश्वरोथऽ तं दृष्ट्वायांतं स्वं विसृजज्ज्वरम् । माहेश्वरो वैष्णवश्च युयुधाते ज्वरावुभौ
ਤਦ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜ੍ਵਰਾਸਤਰ ਛੱਡਿਆ। ਫਿਰ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਜ੍ਵਰ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਜ੍ਵਰ—ਦੋਵੇਂ ਜ੍ਵਰ—ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜ ਪਏ।
Verse 29
वैष्णवोऽथ समाक्रदन्माहेश्वरबलार्दितः । अलब्ध्वा भयमन्यत्र तुष्टाव वृषभध्वजम्
ਫਿਰ ਵੈਸ਼ਣਵ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਬਲ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਚੀਖ ਪਿਆ; ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਸ਼ਰਨ ਨਾ ਮਿਲੀ, ਤਾਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 30
अथ प्रसन्नो भगवान्विष्णुज्वरनुतो हरः । विष्णुशीतज्वरं प्राह शरणागतवत्सलः
ਤਦ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਜ੍ਵਰ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਸ਼ਰਨਾਗਤ-ਵਤਸਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸ਼ੀਤ-ਜ੍ਵਰ ਨੂੰ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।
Verse 31
महेश्वर उवाच । शीतज्वर प्रसन्नोऽहं व्येतु ते मज्ज्वराद्भयम् । यो नौ स्मरति संवादं तस्य न स्याज्ज्वराद्भयम्
ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਸ਼ੀਤ-ਜ੍ਵਰ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਜ੍ਵਰ ਤੋਂ ਤੇਰਾ ਜੋ ਡਰ ਹੈ ਉਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜੋ ਸਾਡੇ ਇਸ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੇਗਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਜ੍ਵਰ ਦਾ ਭੈ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।”
Verse 32
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तो रुद्रमानम्य गतो नारायणज्वरः । तं दृष्ट्वा चरितं कृष्णो विसिस्माय भयान्वितः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਇਉਂ ਆਖੇ ਜਾਣ ਤੇ ਨਾਰਾਇਣ-ਜ੍ਵਰ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵੇਖ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ।”
Verse 33
स्कन्द प्रद्युम्नबाणौघैरर्द्यमानोऽथ कोपितः । जघान शक्त्या प्रद्युम्नं दैत्यसंघात्यमर्षणः
ਸਕੰਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬੌਛਾਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਦੈਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੈਤ-ਦਲਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ, ਅਪਮਾਨ ਨਾ ਸਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ।
Verse 34
स्कंदप्राप्तिहतस्तत्र प्रद्युम्नः प्रबलोपि हि । असृग्विमुंचन्गात्रेभ्यो बलेनापाक्रमद्रणात्
ਉੱਥੇ ਸਕੰਦ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ, ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਬਲਵਾਨ ਸੀ, ਤੱਥਾਪਿ ਉਹ ਘਾਇਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਲਹੂ ਵਗਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਰਣਭੂਮੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ।
Verse 35
कुंभांडकूपकर्णाभ्यां नानास्त्रैश्च समाहतः । दुद्राव बलभद्रोपि न तस्थेपि रणे बली
ਕੁੰਭਾਂਡ ਅਤੇ ਕੂਪਕਰਨ ਨੇ ਨਾਨਾ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਨਾਲ ਆਹਤ ਹੋ ਕੇ ਬਲਵਾਨ ਬਲਭਦ੍ਰ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਕੇ ਦੌੜ ਪਿਆ, ਰਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕਿਆ।
Verse 36
कृत्वा सहस्रं कायानां पीत्वा तोयं महार्णवात् । गरुडो नाशयत्यर्थाऽऽवर्तैर्मेघार्णवांबुभिः
ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਹ ਧਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦਾ ਜਲ ਪੀ ਕੇ, ਗਰੁੜ ਮੇਘ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੇ ਜਲ ਨਾਲ ਬਣੇ ਭੰਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ) ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 37
अथ क्रुद्धो महेशस्य वाहनो वृषभो बली । वेगेन महतारं वै शृंगाभ्यां निजघान तम्
ਤਦ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਬਲਵਾਨ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਵਾਹਨ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਵੇਗ ਨਾਲ ਝਪਟ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿੰਗਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 38
शृंगघातविशीर्णांगो गरुडोऽतीव विस्मितः । विदुद्राव रणात्तूर्णं विहाय च जनार्दनम्
ਸਿੰਗ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਗਰੁੜ ਦਾ ਸਰੀਰ ਚੀਰ ਕੇ ਟੁੱਟ ਗਿਆ; ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਰਣਭੂਮੀ ਤੋਂ ਭੱਜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਗਿਆ।
Verse 39
एवं जाते चरित्रं तु भगवान्देवकीसुतः । उवाच सारथिं शीघ्रं रुद्रतेजोतिविस्मितः
ਇਉਂ ਘਟਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਦੇਵਕੀ-ਸੁਤ ਭਗਵਾਨ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਜ੍ਵਲੰਤ ਤੇਜ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਬੋਲੇ।
Verse 40
श्रीकृष्ण उवाच । हे सूत शृणु मद्वाक्यं रथं मे वाहय द्रुतम् । महादेवसमीपस्थो यथा स्यां गदितुं वचः
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸੂਤ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ; ਮੇਰਾ ਰਥ ਤੁਰੰਤ ਦੌੜਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਕਹਿ ਸਕਾਂ।
Verse 41
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तो हरिणा सूतो दारुकस्स्वगुणाग्रणीः । द्रुतं तं वाहयामास रथं रुद्रसमीपतः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹਰੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਸਾਰਥੀ ਦਾਰੁਕ ਨੇ ਉਸ ਰਥ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਗਿਆ।
Verse 42
अथ विज्ञापयामास नतो भूत्वा कृतांजलिः । श्रीकृष्णः शंकरं भक्त्या प्रपन्नो भक्तवत्सलम्
ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੂ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬੇਨਤੀ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ।
Verse 43
श्रीकृष्ण उवाच । देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । नमामि त्वाऽनंतशक्तिं सर्वात्मानं परेश्वरम्
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ, ਸ਼ਰਨਾਗਤ-ਵਤਸਲ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਤੁਸੀਂ ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਦੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੋ।
Verse 44
विश्वोत्पत्तिस्थाननाशहेतुं सज्ज्ञप्ति मात्रकम् । ब्रह्मलिंगं परं शांतं केवलं परमेश्वरम्
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਲਿੰਗ ਪਰਮ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ; ਉਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਲਯ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਨਾਮ-ਮਾਤ੍ਰ ਸੰਕੇਤ ਨਾਲ ਹੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 45
कालो दैवं कर्म जीवस्स्वभावो द्रव्यमेव च । क्षेत्रं च प्राण आत्मा च विकारस्तत्समूहकः
ਕਾਲ, ਦੈਵ, ਕਰਮ, ਜੀਵ, ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ; ਅਤੇ ਖੇਤਰ (ਦੇਹ-ਖੇਤਰ), ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਆਤਮਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਦੀ ਸਮੂਹਕ ਰਚਨਾ ਹੈ।
Verse 46
बीजरोहप्रवाहस्तु त्वन्मायैषा जगत्प्रभो । तन्निबंधं प्रपद्येह त्वामहं परमेश्वरम्
ਹੇ ਜਗਤ-ਪ੍ਰਭੂ! ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਅੰਕੁਰਣ ਵਰਗੀ ਇਹ ਅਟੁੱਟ ਧਾਰਾ ਤੇਰੀ ਹੀ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਜੀਵ ਦਾ ਬੰਧਨ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਤੈਨੂੰ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 47
नाना भावैर्लीलयैव स्वीकृतैर्निर्जरादिकान् । नूनं बिभषिं लोकेशो हंस्युन्मार्गान्स्वभावतः
ਹੇ ਲੋਕેશ! ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲੀਲਾ-ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਨਾਸ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਤੂੰ ਹੁਣ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ।
Verse 48
त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिर्गूढं ब्रह्मणि वाङ्मये । यं पश्यंत्यमलात्मानमाकाशमिव केवलम्
ਤੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਜੋ ਵੇਦ-ਵਾਣੀ ਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਹੈਂ। ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਤੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਇਕਾਂਤ ਅਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
Verse 49
त्वमेव चाद्यः पुरुषोऽद्वितीयस्तुर्य आत्मदृक् । ईशो हेतुरहेतुश्च सविकारः प्रतीयसे
ਤੂੰ ਹੀ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਹੈਂ, ਬਿਨਾ ਦੂਜੇ—ਤੁਰੀਆ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ। ਤੂੰ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈਂ—ਕਾਰਣ ਵੀ ਅਤੇ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਣ; ਫਿਰ ਭੀ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਬਦਲਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈਂ।
Verse 50
स्वमायया सर्वगुणप्रसिद्ध्यै भगवन्प्रभो । सर्वान्वितः प्रभिन्नश्च सर्वतस्त्वं महेश्वर
ਹੇ ਭਗਵਨ ਪ੍ਰਭੋ! ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲਈ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸਰਵਾਨਵਿਤ ਵੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਿੰਨ ਵੀ। ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਥਾਂ ਤੂੰ ਹੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈਂ।
Verse 51
यथैव सूर्योऽपिहितश्छायारूपाणि च प्रभो । स्वच्छायया संचकास्ति ह्ययं परमदृग्भवान्
ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ! ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਢੱਕਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਛਾਂ ਨਾਲ ਛਾਂ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਰਮ ਦਰਸ਼ਤਾ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਆਵਰਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਦੀ ਲੀਲਾ ਰਚਦਾ ਹੈਂ।
Verse 52
गुणेनापिहितोपि त्वं गुणे व गुणान् विभो । स्वप्रदीपश्चकास्सि त्वं भूमन् गिरिश शंकर
ਹੇ ਵਿਭੋ! ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਤੂੰ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸਵਾਮੀ ਹੈਂ। ਹੇ ਭੂਮਨ, ਹੇ ਗਿਰੀਸ਼, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ! ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈਂ।
Verse 53
त्वन्मायामोहितधियः पुत्रदारगृहादिषु । उन्मज्जंति निमज्जंति प्रसक्ता वृजिनार्णवे
ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਪੁੱਤਰ, ਇਸਤਰੀ, ਘਰ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਲਗਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਲਗਨ ਕਰਕੇ ਪਾਪ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉੱਭਰਦੇ ਤੇ ਡੁੱਬਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 54
इति शिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे बाणाऽसुररुद्रकृष्णादियुद्धवर्णनं नाम चतुःपंचाशत्तमोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਦੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਯੁੱਧਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਬਾਣਾਸੁਰ, ਰੁਦ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ), ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਦਿ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਚੌਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 55
त्वदाज्ञयाहं भगवान्बाणदोश्छेत्तुमागतः । त्वयैव शप्तो बाणोऽयं गर्वितो गर्वहारिणा
ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਭਗਵਾਨ ਬਾਣ ਦੇ ਦੋਸ਼—ਅਹੰਕਾਰ—ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਗਰਵ-ਹਾਰੀ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਸ ਬਾਣ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੈ।
Verse 56
निवर्त्तस्व रणा द्देव त्वच्छापो न वृथा भवेत् । आज्ञां देहि प्रभो मे त्वं बाणस्य भुजकृंतने
ਹੇ ਦੇਵ, ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਓ ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਹਾਡਾ ਸ਼ਾਪ ਵਿਅਰਥ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਬਾਣ ਦੀਆਂ ਭੁਜਾਂ ਕੱਟਣ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿਓ।
Verse 57
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शंभुः श्रीकृष्णस्य मुनीश्वर । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा कृष्णस्तुत्या महेश्वरः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਅੰਤਰ ਆਨੰਦਿਤ ਹੋਏ ਸ਼ੰਭੂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 58
महेश्वर उवाच । सत्यमुक्तं त्वया तात मया शप्तो हि दैत्यराट् । मदाज्ञया भवान्प्राप्तो बाणदोदंडकृंतने
ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਾਤ! ਤੂੰ ਸੱਚ ਕਿਹਾ। ਦੈਤ੍ਯਰਾਜ ਨੂੰ ਮੈਂ ਹੀ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈਂ—ਬਾਣ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ-ਬਲ ਅਤੇ ਡੰਡ ਵਰਗੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਲਈ।
Verse 59
किं करोमि रमानाथ भक्ताधीनस्सदा हरे । पश्यतो मे कथं वीर स्याद्बाणभुजकृंतनम्
ਹੇ ਰਮਾਨਾਥ, ਹੇ ਹਰਿ! ਤੂੰ ਸਦਾ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈਂ। ਹੇ ਵੀਰ, ਮੇਰੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਬਾਣ ਦੀਆਂ ਭੁਜਾਵਾਂ ਦਾ ਛੇਦਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 60
अतस्त्वं जृंभणास्त्रेण मां जंभय मदाज्ञया । ततस्त्वं कुरु कार्यं स्वं यथेष्टं च सुखी भव
ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਜ੍ਰਿੰਭਣਾਸਤਰ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਜੰਭਿਤ (ਸਤਬਧ/ਮੂਰਛਿਤ) ਕਰ ਦੇ। ਫਿਰ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੇਂ ਕਰ ਅਤੇ ਸੁਖੀ ਰਹੁ।
Verse 61
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तश्शंकरेणाथ शार्ङ्गपाणिस्तु विस्मितः । स्वरणस्थानमागत्य मुमोद स मुनीश्वरः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਾਰੰਗਪਾਣੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 62
जृंभणास्त्रं मुमोचाथ संधाय धनुषि द्रुतम् । पिनाकपाणये व्यास नानास्त्रकुशलो हरिः
ਹੇ ਵਿਆਸ, ਤਦੋਂ ਅਨੇਕ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹਰਿ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਧਨੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਜ੍ਰਿੰਭਣਾਸਤਰ ਸੰਧਾਨ ਕਰ ਕੇ ਪਿਨਾਕਪਾਣੀ (ਸ਼ਿਵ) ਵੱਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 63
मोहयित्वा तु गिरिशं जृंभणास्त्रेण जृंभितम् । बाणस्य पृतनां शौरिर्जघानासिगदर्ष्टिभिः
ਜ੍ਰਿੰਭਣਾਸਤਰ ਨਾਲ ਗਿਰੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਕੇ ਜੰਭਿਤ (ਉਂਘ-ਜੜਤਾ) ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਸ਼ੌਰੀ ਨੇ ਤਲਵਾਰ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਭਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਬਾਣ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਿੱਗਾਇਆ।
Frequently Asked Questions
It narrates Kṛṣṇa’s reaction to Aniruddha’s abduction, the Vṛṣṇis’ mobilization, the march to Śoṇitapura, and the beginning of the battle involving Bāṇa’s defense under Rudra’s support.
Rudra’s intervention signals that the conflict is not merely political but cosmological: it dramatizes divine jurisdiction, the ethics of protection, and the calibrated use of power in maintaining balance across competing claims.
Kṛṣṇa as the decisive protector and strategist (summoning Garuḍa, leading an akṣauhiṇī force) and Rudra as the formidable guardian (arriving with pramathas, mounted on Nandin) are foregrounded as the battle commences.