रुद्ररथ-निर्माणवर्णनम् / Description of Rudra’s Divine Chariot Construction
ਅਧਿਆਇ 8 ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ‘ਦੇਵਮਯ’ ਰੁਦ੍ਰ-ਰਥ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਰਥ ਨੂੰ ‘ਸਰਵਲੋਕਮਯ’, ਸੁਵਰਨਮਯ ਅਤੇ ਸਭ ਵੱਲੋਂ ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਸੱਜੇ-ਖੱਬੇ ਭਾਗ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਸੋਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ; ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ/ਅਰਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਸ਼-ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਲੰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਅਰਾਂ ਉੱਤੇ, ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਨੇਮੀ-ਨਾਭੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਆਦਿ ਲੋਕ ਰਥ ਦੇ ਅੰਗ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਉਦਯ-ਅਸਤ ਪਹਾੜ, ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਮਹਾਮੇਰੂ ਆਧਾਰ ਬਣ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਧਰਮਕਰਮ ਲਈ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਹਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ शैवप्रवर सन्मते । अद्भुतेयं कथा तात श्राविता परिमेशितुः
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ! ਸਰਵਜ੍ਞ, ਸ਼ੈਵ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੁਮਤਿ ਵਾਲੇ! ਪਿਆਰੇ ਵਤਸ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਮੈਂ ਸੁਣੀ ਹੈ।
Verse 2
इदानीं रथनिर्माणं ब्रूहि देवमयं परम् । शिवार्थं यत्कृतं दिव्यं धीमता विश्वकर्मणा
ਹੁਣ ਉਸ ਪਰਮ ਦੇਵਮਯ ਰਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।
Verse 3
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य व्यासस्य स मुनीश्वरः । सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा शिवपदांबुजम्
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਆਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 4
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाप्राज्ञ रथादेर्निर्मितिं मुने । यथामति प्रवक्ष्येऽहं स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ ਵਿਆਸ, ਹੇ ਮੁਨੀ! ਰਥ ਆਦਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣੋ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 5
अथ देवस्य रुद्रस्य निर्मितो विश्वकर्मणा । सर्वलोकमयो दिव्यो रथो यत्नेन सादरम्
ਤਦੋਂ ਦੇਵ ਰੁਦ੍ਰ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਵੱਡੇ ਯਤਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ-ਆਦਰ ਨਾਲ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਰਗਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਤੇਜੋਮਯ ਰਥ ਬਣਾਇਆ।
Verse 6
सर्वभूतमयश्चैव सौवर्णस्सर्वसंमतः । रथांगं दक्षिणं सूर्यस्तद्वामं सोम एव च
ਉਹ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਸੁਵਰਨ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਮੰਨਣਯੋਗ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਰਥ ਦਾ ਸੱਜਾ ਚੱਕਰ ਸੂਰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਖੱਬਾ ਚੱਕਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੋਮ—ਚੰਦਰਮਾ ਹੈ।
Verse 8
शशिनः षोडशारास्तु कला वामस्य सुव्रत । ऋक्षाणि तु तथा तस्य वामस्यैव विभूषणम्
ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤਧਾਰੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵੀ ਉਸੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਹਨ।
Verse 9
ऋतवो नेमयः षट् च तयोर्वै विप्रपुंगव । पुष्करं चांतरिक्षं वै रथनीडश्च मंदरः
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਤੂਆਂ ਅਤੇ ਛੇ ਨੇਮੀ-ਖੰਡ ਵੀ ਹਨ; ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਰਥਨੀਡ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਵੀ ਹਨ।
Verse 10
अस्ताद्रिरुदयाद्रिस्तु तावुभौ कूबरौ स्मृतौ । अधिष्ठानं महामेरुराश्रयाः केशराचलाः
ਅਸਤਾਦ੍ਰਿ ਅਤੇ ਉਦਯਾਦ੍ਰਿ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ‘ਕੁਬੇਰ’ (ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪੱਖ) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਮੇਰੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਰਾਚਲ ਉਸ ਦੇ ਆਸਰਾ-ਪਹਾੜ ਹਨ।
Verse 11
वेगस्संवत्सरास्तस्य अयने चक्रसंगमौ । मुहूर्ता वंधुरास्तस्य शम्याश्चैव कलाः स्मृताः
ਉਸ ਲਈ ਵੇਗ ਹੀ ਸੰਵਤਸਰ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਅਯਨ ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਉਸ ਲਈ ਮੁਹੂਰਤ ਛਿਨਕ ਠਹਿਰਾਵ ਹਨ ਅਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਤਿੰਨੇ ਵਾਂਗ ਅਤਿ ਅਲਪ—ਕੇਵਲ ਛਿਨ; ਇਉਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕਾਲਾਤੀਤਤਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 12
तस्य काष्ठाः स्मृता घोणाश्चाक्षदंडाः क्षणाश्च वै । निमेषाश्चानुकर्षश्च ईषाश्चानुलवाः स्मृताः
ਉਸ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ—ਕਾਸ਼ਠਾ, ਘੋਣਾ, ਅਕ੍ਸ਼ਦੰਡ ਅਤੇ ਖ਼ਣ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਮੇਸ਼, ਅਨੁਕਰਸ਼, ਈਸ਼ਾ ਅਤੇ ਅਨੁਲਵ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 13
द्यौर्वरूथं रथस्यास्य स्वर्गमोक्षावुभौ ध्वजौ । युगान्तकोटितौ तस्य भ्रमकामदुघौ स्मृतौ
ਉਸ ਰਥ ਦਾ ਵਰੂਥ (ਛਤਰ) ਆਪ ਆਕਾਸ਼ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਧ੍ਵਜ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਸਨ। ਅਤੇ ਯੁਗਾਂਤ ਤੇ ਕੋਟਿਤ—ਇਹ ਜੋੜਾ ਉਸ ਲਈ ਅਦਭੁਤ, ਇੱਛਾ-ਪੂਰਕ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 14
ईषादंडस्तथा व्यक्तं वृद्धिस्तस्यैव नड्वलः । कोणास्तस्याप्यहंकारो भूतानि च बलं स्मृतम्
ਈਸ਼ਾਦੰਡ (ਮੱਧਲਾ ਡੰਡਾ) ‘ਵ੍ਯਕਤ’ ਤੱਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਵਾਧਾ ‘ਨਡ੍ਵਲ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਕੋਨੇ ‘ਅਹੰਕਾਰ’ ਹਨ, ਅਤੇ ਭੂਤ ਉਸ ਦਾ ‘ਬਲ’ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 15
इन्द्रियाणि च तस्यैव भूषणानि समंततः । श्रद्धा च गतिरस्यैव रथस्य मुनिसत्तम
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਰਥ ਦੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਭੂਸ਼ਣ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ਼ਰੱਧਾ ਹੀ ਉਸ ਰਥ ਦੀ ਗਤੀ—ਉਸ ਦਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਮਾਰਗ—ਹੈ।
Verse 16
तदानीं भूषणान्येव षडंगान्युपभूषणम् । पुराणन्यायमीमांसा धर्मशास्त्राणि सुव्रताः
ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੀ ਭੂਸ਼ਣ ਬਣ ਗਏ; ਵੇਦ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗ ਉਪ-ਭੂਸ਼ਣ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ, ਨਿਆਇ, ਮੀਮਾਂਸਾ ਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ—ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ—ਆਧਾਰ-ਰੂਪ ਅਲੰਕਾਰ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 17
बलाशया वराश्चैव सर्वलक्षणसंयुताः । मंत्रा घंटाः स्मृतास्तेषां वर्णपादास्तदाश्रमाः
ਬਲ, ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਸਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ‘ਮੰਤ੍ਰ’ ਅਤੇ ‘ਘੰਟਾ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਰਣ ਤੇ ਛੰਦ-ਪਾਦ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸਰਾ (ਆਧਾਰ) ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 18
अथो बन्धो ह्यनन्तस्तु सहस्रफणभूषितः । दिशः पादा रथस्यास्य तथा चोपदिशश्चह
ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰ ਫਣਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ ਅਨੰਤ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਬੰਧਨ-ਆਧਾਰ ਬਣਿਆ; ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਇਸ ਰਥ ਦੇ ਪੈਰ ਬਣੀਆਂ ਅਤੇ ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੀ।
Verse 19
पुष्कराद्याः पताकाश्च सौवर्णा रत्नभूषिताः । समुद्रास्तस्य चत्वारो रथकंबलिनस्स्मृताः
ਪੁਸ਼ਕਰ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਤਾਕਾਵਾਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਸਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਚਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਉਸ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਕੰਬਲ (ਆਵਰਨ) ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 20
गंगाद्यास्सरित श्रेष्ठाः सर्वाभरणभूषिताः । चामरासक्तहस्ताग्रास्सर्वास्त्रीरूपशोभिताः
ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਦੀਆਂ ਸਭ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਚਾਮਰ ਫੜਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 21
तत्र तत्र कृतस्थानाः शोभयांचक्रिरे रथम् । आवहाद्यास्तथा सप्त सोपानं हैममुत्तमम्
ਉਹ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਲੈ ਕੇ ਰਥ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ; ਅਤੇ ਆਵਹ ਆਦਿ ਨੇ ਸੱਤ ਸੋਪਾਨਾਂ ਵਾਲੀ ਉੱਤਮ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸੀੜ੍ਹੀ ਵੀ ਲਿਆਈ।
Verse 22
लोकालोकाचलस्तस्योपसोपानस्समंततः । विषयश्च तथा बाह्यो मानसादिस्तु शोभनः
ਉਸ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ ਅਤੇ ਪੌੜੀ-ਸਮਾਨ ਉਪ-ਸੋਪਾਨ ਸਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਨ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਬਾਹਰੀ ਵਿਸ਼ਯ-ਲੋਕ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 23
पाशास्समंततस्तस्य सर्वे वर्षाचलास्स्मृताः । तलास्तस्य रथस्याऽथ सर्वे तलनिवासिनः
ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਵਰ੍ਹਸ਼ਾ-ਪਹਾੜ ਮੰਨੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਤਲ-ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਜੀਵ ਉਸ ਦੇ ਰਥ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 24
सारथिर्भगवान्ब्रह्मा देवा रश्मिधराः स्मृताः । प्रतोदो ब्रह्मणस्तस्य प्रणवो ब्रह्मदैवतम्
ਉਸ (ਮਹਾ) ਰਥ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਰਸ਼ਮੀ (ਲਗਾਮ) ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੋਦ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਹੈ—ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ-ਦੈਵਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਨਿਯਤ ਗਤੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 25
अकारश्च महच्छत्रं मंदरः पार्श्वदंडभाक् । शैलेन्द्रः कार्मुकं तस्य ज्या भुजंगाधिपस्स्वयम्
‘ਅ’ ਅੱਖਰ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜ-ਛਤਰ ਬਣ ਗਿਆ; ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਪਾਸੇ ਦਾ ਡੰਡਾ ਬਣਿਆ। ਪਰਬਤਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਉਸ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਆਪ ਨਾਗਰਾਜ ਉਸ ਦੀ ਜਿਆ (ਡੋਰ) ਬਣੇ।
Verse 26
घंटा सरस्वती देवी धनुषः श्रुतिरूपिणी । इषुर्विष्णुर्महातेजास्त्वग्निश्शल्यं प्रकीर्तितम्
ਘੰਟੀ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਹੈ; ਧਨੁਸ਼ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਰੂਪ ਵੇਦ ਹੈ। ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਬਾਣ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਬਾਣ ਦਾ ਸ਼ਲ੍ਯ (ਤੀਖਾ ਅਗਲਾ ਭਾਗ) ਅਗਨੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 27
हयास्तस्य तथा प्रोक्ताश्चत्वारो निगमा मुने । ज्योतींषि भूषणं तेषामवशिष्टान्यतः परम्
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਘੋੜੇ ਚਾਰ ਨਿਗਮ (ਵੇਦ) ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੂਸ਼ਣ ਜ੍ਯੋਤੀਆਂ (ਦਿਵ੍ਯ ਚਾਨਣ) ਹਨ; ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਬਾਕੀ ਵਰਣਨ ਵੀ ਹੋਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 28
अनीकं विषसंभूतं वायवो वाजका स्मृताः । ऋषयो व्यासमुख्याश्च वाहवाहास्तथाभवन्
ਵਿਸ਼ ਤੋਂ ਉਹ ਮਹਾਬਲ ਯੁੱਧ-ਦਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਵਾਯੂ ਹੀ ਤੇਜ਼ਗਾਮੀ ‘ਵਾਜ’ (ਘੋੜੇ) ਕਹੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਵਾਹਕ ਤੇ ਪਰਿਵਾਹਕ ਬਣੇ।
Verse 29
स्वल्पाक्षरैस्संब्रवीमि किं बहूक्त्या मुनीश्वर । ब्रह्मांडे चैव यत्किंचिद्वस्तुतद्वै रथे स्मृतम्
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਬਹੁਤ ਕਹਿਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਰਥ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 30
एवं सम्यक्कृतस्तेन धीमता विश्वकर्मणा । सरथादिप्रकारो हि ब्रह्मविष्ण्वाज्ञया शुभः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਰਥ ਆਦਿ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸ਼ੁਭ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes the preparation for Śiva/Rudra’s campaign by detailing the construction of his divine chariot (ratha) by Viśvakarman, presented as a universe-constituted vehicle.
The chariot functions as a cosmogram: its components are correlated with luminaries (Sūrya, Soma), time-structures (six seasons), and divine collectives (twelve Ādityas), implying that Śiva’s action is the coordinated movement of cosmic order itself.
Key correspondences include Sūrya and Soma as right/left chariot-parts, lunar sixteenfold measures (ṣoḍaśa kalās/spokes), twelve Ādityas on spokes, six seasons as structural rims, and cosmic mountains (Udayādri, Astādri, Mandara, Mahāmeru) as supports/bases.