तुलसी-शङ्खचूडोपाख्यानम् — Viṣṇu’s Disguise and the Tulasī Episode (Prelude to Śaṅkhacūḍa’s Fall)

Verse 1

व्यास उवाच । नारायणश्च भगवान् वीर्याधानं चकार ह । तुलस्याः केन यत्नेन योनौ तद्वक्तुमर्हसि

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀਰਯਾਧਾਨ ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਕੀਤਾ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । नारायणो हि देवानां कार्यकर्ता सतां गतिः । शंखचूडस्य रूपेण रेमे तद्रमया सह

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਸਾਧਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ-ਗਤੀ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਰਮਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 3

तदेव शृणु विष्णोश्च चरितं प्रमुदावहम् । शिवशासनकर्तुश्च मातुश्च जगतां हरेः

ਇਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਉਹ ਪਰਮ ਆਨੰਦ-ਦਾਇਕ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣੋ—ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਕਰਤਾ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਜਗਤ-ਧਾਰਕ ਹਰੀ ਨੇ ਜਗਨਮਾਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੀ ਕੀਤਾ।

Verse 4

रणमध्ये व्योमवचः श्रुत्वा देवेन शंभुना । प्रेरितश्शंखचूडस्य गृहीत्वा कवचं परम्

ਯੁੱਧ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਾਧਿਦੇਵ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਆ; ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਕਵਚ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 5

विप्ररूपेण त्वरितं मायया निजया हरिः । जगाम शंखचूडस्य रूपेण तुलसीगृहम्

ਹਰਿ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਬਣ ਕੇ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 6

दुन्दुभिं वादयामास तुलसी द्वारसन्निधौ । जयशब्दं च तत्रैव बोधयामास सुन्दरीम्

ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੇੜੇ ਤੁਲਸੀ ਨੇ ਦੁੰਦੁਭੀ ਵਜਾਈ ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ‘ਜੈ’ ਦਾ ਨਾਦ ਕਰਕੇ ਉਸ ਸੁੰਦਰੀ ਨੂੰ ਜਗਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 7

तच्छ्रुत्वा चैव सा साध्वी परमानन्दसंयुता । राजमार्गं गवाक्षेण ददर्श परमादरात्

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸਾਧਵੀ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਦਰ ਨਾਲ ਖਿੜਕੀ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜਮਾਰਗ ਨੂੰ ਤੱਕ ਕੇ ਵੇਖਣ ਲੱਗੀ।

Verse 8

ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा कारयामास मंगलम् । द्रुतं चकार शृंगारं ज्ञात्वाऽऽयातं निजं पतिम्

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਧਨ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮੰਗਲ ਕਰਮ ਕਰਵਾਏ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਆਉਣ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸਿੰਗਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।

Verse 9

अवरुह्य रथाद्विष्णुस्तद्देव्याभवनं ययौ । शंखचूडस्वरूपः स मायावी देवकार्यकृत्

ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੇ ਭਵਨ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਮਾਇਆਧਾਰੀ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸਿਧ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 10

दृष्ट्वा तं च पुरः प्राप्तं स्वकांतं सा मुदान्विता । तत्पादौ क्षालयामास ननाम च रुरोद च

ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਏ, ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰੋ ਪਈ।

Verse 11

रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास मंगलम् । ताम्बूलं च ददौ तस्मै कर्पूरादिसुवासितम्

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਮੰਗਲਮਯ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਰਤਨ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਫਿਰ ਕਪੂਰ ਆਦਿ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਮਹਿਕਦਾ ਤਾਮਬੂਲ ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ।

Verse 12

अद्य मे सफलं जन्म जीवनं संबभूव ह । रणे गतं च प्राणेशं पश्यंत्याश्च पुनर्गृहे

ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੋਇਆ, ਜੀਵਨ ਵੀ ਧੰਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਜੰਗ ਨੂੰ ਗਏ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣਨਾਥ ਨੂੰ ਮੁੜ ਘਰ ਆਉਂਦਾ ਮੈਂ ਵੇਖ ਲਿਆ।

Verse 13

इत्युक्त्वा सकटाक्षं सा निरीक्ष्य सस्मितं मुदा । पप्रच्छ रणवृत्तांतं कांतं मधुरया गिरा

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤਿਰਛੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਕੰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਫਿਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਜੰਗ ਦਾ ਹਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 14

तुलस्युवाच । असंख्यविश्वसंहर्ता स देवप्रवरः प्रभुः । यस्याज्ञावर्त्तिनो देवा विष्णुब्रह्मादयस्सदा

ਤੁਲਸੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ; ਜਿਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਸਦਾ ਚਲਦੇ ਹਨ।

Verse 15

त्रिदेवजनकस्सोत्र त्रिगुणात्मा च निर्गुणः । भक्तेच्छया च सगुणो हरिब्रह्मप्रवर्तकः

ਹੇ ਸਤੋਤਰ! ਉਹੀ ਤ੍ਰਿਦੇਵਾਂ ਦਾ ਜਨਕ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਗੁਣ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ। ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਹਰਿ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 16

कुबेरस्य प्रार्थनया गुणरूपधरो हरः । कैलासवासी गणपः परब्रह्म सतां गतिः

ਕੁਬੇਰ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਹਰ ਨੇ ਸਗੁਣ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਕੈਲਾਸ-ਵਾਸੀ, ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਜਨਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ।

Verse 17

यस्यैकपलमात्रेण कोटिब्रह्मांडसंक्षयः । विष्णुब्रह्मादयोऽतीता बहवः क्षणमात्रतः

ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪਲ ਮਾਤਰ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਕਰੋੜਾਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾਂ ਦਾ ਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅਪਾਰ ਕਾਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਇਕ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਨੇਕ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਵੀ ਅਤੀਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

Verse 18

कर्तुं सार्द्धं च तेनैव समरं त्वं गतः प्रभो । कथं बभूव संग्रामस्तेन देवसहायिना

ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ! ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਉਸੇ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਮਰ ਕਰਨ ਗਏ ਸੀ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹਾਇਕ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਯੋਧੇ ਨਾਲ ਉਹ ਜੰਗ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ?

Verse 19

कुशली त्वमिहायातस्तं जित्वा परमेश्वरम् । कथं बभूव विजयस्तव ब्रूहि तदेव मे

ਕੀ ਤੂੰ ਸੁਖ-ਸਹਿਤ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ? ਤੇਰੀ ਜਿੱਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ—ਉਹੀ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।

Verse 20

श्रुत्वेत्थं तुलसीवाक्यं स विहस्य रमापतिः । शंखचूडरूपधरस्तामुवाचामृतं वचः

ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਐਸੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਮਾਪਤੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਹੱਸ ਪਏ। ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 21

भगवानुवाच । यदाहं रणभूमौ च जगाम समरप्रियः । कोलाहलो महान् जातः प्रवृत्तोऽभून्महारणः

ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਯੁੱਧ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੋ ਕੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਕੋਲਾਹਲ ਮਚਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਯੁੱਧ ਪੂਰੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ।”

Verse 22

देवदानवयोर्युद्धं संबभूव जयैषिणोः । दैत्याः पराजितास्तत्र निर्जरैर्बलगर्वितैः

ਤਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ—ਦੋਵੇਂ ਜਿੱਤ ਦੇ ਇੱਛੁਕ—ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਉੱਥੇ ਬਲ ਦੇ ਗਰੂਰ ਵਾਲੇ ਅਮਰ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 23

तदाहं समरं तत्राकार्षं देवैर्बलोत्कटैः । पराजिताश्च ते देवाश्शंकरं शरणं ययुः

ਤਦ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਬਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੰਡ ਦੇਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉਹ ਦੇਵ ਹਾਰ ਗਏ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 24

रुद्रोऽपि तत्सहायार्थमाजगाम रणं प्रति । तेनाहं वै चिरं कालमयौत्संबलदर्पित

ਉਸਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਆਪ ਰੁਦ੍ਰ ਵੀ ਰਣਭੂਮੀ ਵੱਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਬਲ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਫੂਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਉਤਰੀਆ।

Verse 25

आवयोस्समरः कान्ते पूर्णमब्दं बभूव ह । नाशो बभूव सर्वेषामसुराणां च कामिनि

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਸਾਡਾ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਯੁੱਧ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਚੱਲਿਆ; ਹੇ ਕਾਮਿਨੀ, ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 26

प्रीतिं च कारयामास ब्रह्मा च स्वयमावयोः । देवानामधिकाराश्च प्रदत्ता ब्रह्मशासनात्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪ ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਕਰਵਾਇਆ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਤੇ ਪਦ ਮੁੜ ਯਥਾਵਤ ਬਹਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ।

Verse 27

मयागतं स्वभवनं शिवलोकं शिवो गतः । सर्वस्वास्थ्यमतीवाप दूरीभूतो ह्युपद्रवः

ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਧਾਮ—ਸ਼ਿਵਲੋਕ—ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਆਇਆ; ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਤਦ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੂਰਨ ਸੁਖ-ਸਿਹਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਭ ਉਪਦ੍ਰਵ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ।

Verse 28

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा जगतां नाथः शयनं च चकार ह । रेमे रमापतिस्तत्र रमया स तया मुदा

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਜਗਤ ਦੇ ਨਾਥ ਨੇ ਸ਼ਯਨ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਰਮਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਰਮ ਗਏ।

Verse 29

सा साध्वी सुखसंभावकर्षणस्य व्यतिक्रमात् । सर्वं वितर्कयामास कस्त्वमेवेत्युवाच सा

ਉਹ ਸਾਧਵੀ, ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਬੋਲੀ—“ਤੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਹੈਂ?”

Verse 30

तुलस्युवाच । को वा त्वं वद मामाशु भुक्ताहं मायया त्वया । दूरीकृतं यत्सतीत्वमथ त्वां वै शपाम्यहम्

ਤੁਲਸੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਤੁਰੰਤ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ। ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਠੱਗੀ ਗਈ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਬੇਇੱਜਤੀ ਹੋਈ। ਜਦ ਮੇਰਾ ਸਤੀਤਵ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ।”

Verse 31

सनत्कुमार उवाच । तुलसीवचनं श्रुत्वा हरिश्शापभयेन च । दधार लीलया ब्रह्मन्स्वमूर्तिं सुमनोहराम्

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਹਰਿ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਵੀ, ਉਸ ਨੇ ਲੀਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 32

तद्दृष्ट्वा तुलसीरूपं ज्ञात्वा विष्णुं तु चिह्नतः । पातिव्रत्यपरित्यागात् क्रुद्धा सा तमुवाच ह

ਉਹ ਮਾਇਆਮਈ ਤੁਲਸੀ-ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਪਾਤਿਵ੍ਰਤ ਧਰਮ ਦੇ ਭੰਗ ਤੋਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਲੀ।

Verse 33

तुलस्युवाच । हे विष्णो ते दया नास्ति पाषाणसदृशं मनः । पतिधर्मस्य भंगेन मम स्वामी हतः खलु

ਤੁਲਸੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ! ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦਇਆ ਨਹੀਂ; ਤੇਰਾ ਮਨ ਪੱਥਰ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਪਤੀ-ਧਰਮ ਦੇ ਭੰਗ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸੁਆਮੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।

Verse 34

पाषाणसदृशस्त्वं च दयाहीनो यतः खलः । तस्मात्पाषाणरूपस्त्वं मच्छापेन भवाधुना

ਤੂੰ ਪੱਥਰ ਵਰਗਾ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਦਇਆ-ਹੀਣ ਦੁਸ਼ਟ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਹੁਣੇ ਹੀ ਪੱਥਰ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾ।

Verse 35

ये वदंति दयासिन्धुं त्वां भ्रांतास्ते न संशयः । भक्तो विनापराधेन परार्थे च कथं हतः

ਜੋ ਲੋਕ ਤੁਹਾਨੂੰ—ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ—ਭ੍ਰਾਂਤ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਭ੍ਰਾਂਤ ਹਨ। ਜੋ ਭਗਤ ਨਿਰਅਪਰਾਧ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਹਿਤ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 36

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तुलसी सा वै शंखचूडप्रिया सती । भृशं रुरोद शोकार्ता विललाप भृशं मुहुः

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ, ਸਤੀ ਤੁਲਸੀ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਰੋਈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਰੁਣ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।

Verse 37

ततस्तां रुदतीं दृष्ट्वा स विष्णुः परमेश्वरः । सस्मार शंकरं देवं येन संमोहितं जगत्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਂਦੀ ਵੇਖ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮੋਹ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 38

ततः प्रादुर्बभूवाथ शंकरो भक्तवत्सलः । हरिणा प्रणतश्चासीत्संनुतो विनयेन सः

ਤਦੋਂ ਭਗਤ-ਵਤਸਲ ਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 39

शोकाकुलं हरिं दृष्ट्वा विलपंतीं च तत्प्रियाम् । नयेन बोधयामास तं तां कृपणवत्सलाम्

ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹਰੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੀਨ-ਵਤਸਲ ਕਰੁਣਾਮਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਨੀਤੀਯੁਕਤ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ।

Verse 40

शंकर उवाच । मा रोदीस्तुलसि त्वं हि भुंक्ते कर्मफलं जनः । सुखदुःखदो न कोप्यस्ति संसारे कर्मसागरे

ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਤੁਲਸੀ, ਨਾ ਰੋ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਆਪ ਹੀ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ-ਸਾਗਰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ।”

Verse 41

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडव धोपाख्याने तुलसीशापवर्णनं नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਯੁੱਧਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖਚੂੜ-ਵਧ ਉਪਾਖਿਆਨ ਅੰਦਰ “ਤੁਲਸੀ-ਸ਼ਾਪ-ਵਰਨਨ” ਨਾਮਕ ਇਕਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 42

तपस्त्वया कृतं भद्रे तस्यैव तपसः फलम् । तदन्यथा कथं स्याद्वै जातं त्वयि तथा च तत्

ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ! ਤੂੰ ਜੋ ਤਪ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਹ ਉਸੇ ਤਪ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਫਲ ਹੈ। ਇਹ ਹੋਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਉਹੀ ਫਲ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 43

इदं शरीरं त्यक्त्वा च दिव्यदेहं विधाय च । रमस्व हरिणा नित्यं रमया सदृशी भव

ਇਹ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰ। ਹਰਿ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਅਤੇ ਰਮਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਤੇ ਸੁਭਾਗ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾ।

Verse 44

तवेयं तनुरुत्सृष्टा नदीरूपा भवेदिह । भारते पुण्यरूपा सा गण्डकीति च विश्रुता

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੇਰਾ ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡਿਆ ਜਾਣ ਤੇ ਇੱਥੇ ਨਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੁੰਨ੍ਯ-ਸਰੂਪਾ ਹੋ ਕੇ ‘ਗੰਡਕੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 45

कियत्कालं महादेवि देवपूजनसाधने । प्रधानरूपा तुलसी भविष्यति वरेण मे

ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵਰ ਨਾਲ ਤੁਲਸੀ ਕਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹੇਗੀ?

Verse 46

स्वर्गं मर्त्ये च पाताले तिष्ठ त्वं हरिसन्निधौ । भव त्वं तुलसीवृक्षो वरा पुष्पेषु सुन्दरी

ਸਵਰਗ, ਮਰਤ੍ਯ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ—ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਹਰਿ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਵੱਸ। ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਬਣ।

Verse 47

वृक्षाधिष्ठातृदेवी त्वं वैकुंठे दिव्यरूपिणी । सार्द्धं रहसि हरिणा नित्यं क्रीडां करिष्यसि

ਤੂੰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਹੈਂ। ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤੂੰ ਹਰਿ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰੇਂਗੀ।

Verse 48

नद्यधिष्ठातृदेवी या भारते बहु पुण्यदा । लवणोदस्य पत्नी सा हर्यंशस्य भविष्यसि

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਬਹੁ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਲਵਣੋਦ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੇਂਗੀ ਅਤੇ ਹਰ੍ਯੰਸ਼ ਦੇ (ਧੀ/ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ) ਜਨਮ ਲਵੇਂਗੀ।

Verse 49

हरिर्वे शैलरूपी च गंडकी तीरसंनिधौ । संकरिष्यत्यधिष्ठानं भारते तव शापतः

ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਗੰਡਕੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨੇੜੇ ਪਹਾੜ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰੇਗਾ। ਤੇਰੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਓਥੇ ਆਪਣਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇਗਾ।

Verse 50

तत्र कोट्यश्च कीटाश्च तीक्ष्णदंष्ट्रा भयंकराः । तच्छित्त्वा कुहरे चक्रं करिष्यंति तदीयकम्

ਉੱਥੇ ਕਰੋੜਾਂ ਡਰਾਉਣੇ ਕੀੜੇ, ਤਿੱਖੀਆਂ ਦੰਸ਼ਟਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇਣਗੇ; ਅਤੇ ਕੱਟ ਕੇ ਉਸ ਖੋਖਲੇ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਰ ਲੈਣਗੇ।

Verse 51

शालग्रामशिला सा हि तद्भेदादतिपुण्यदा । लक्ष्मीनारायणाख्यादिश्चक्रभेदाद्भविष्यति

ਉਹ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਸ਼ਿਲਾ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵਿਕ ਭੇਦਾਂ ਕਰਕੇ ਅਤਿ ਪੁੰਨਦਾਇਨੀ ਹੈ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਚੱਕਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ‘ਲਕਸ਼ਮੀ–ਨਾਰਾਇਣ’ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 52

शालग्रामशिला विष्णो तुलस्यास्तव संगमः । सदा सादृश्यरूपा या बहुपुण्यविवर्द्धिनी

ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਸ਼ਿਲਾ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮ ਸਦਾ ਸ਼ੁਭ-ਸਾਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਰੂਪ ਹੈ; ਇਹ ਬਹੁਤ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 53

तुलसीपत्रविच्छेदं शालग्रामे करोति यः । तस्य जन्मान्तरे भद्रे स्त्रीविच्छेदो भविष्यति

ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਜੋ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਤੋੜਦਾ ਜਾਂ ਕੱਟਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ-ਵਿਛੋੜਾ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 54

तुलसीपत्रविच्छेदं शंखं हित्वा करोति यः । भार्याहीनो भवेत्सोपि रोगी स्यात्सप्तजन्मसु

ਜੋ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਕੱਟਦਾ/ਤੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਦੀ (ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ) ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਰੋਗੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 55

शालग्रामश्च तुलसी शंखं चैकत्र एव हि । यो रक्षति महाज्ञानी स भवेच्छ्रीहरिप्रियः

ਜੋ ਮਹਾਜ਼ਿਆਨੀ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ, ਤੁਲਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 56

त्वं प्रियः शंखचूडस्य चैकमन्वन्तरावधि । शंखेन सार्द्धं त्वद्भेदः केवलं दुःखदस्तव

ਤੂੰ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈਂ—ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰ ਤੱਕ; ਪਰ ਸ਼ੰਖ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਵਿਛੋੜਾ ਤੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦੇਵੇਗਾ।

Verse 57

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा शंकरस्तत्र माहात्म्यमूचिवांस्तदा । शालग्रामशिलायाश्च तुलस्या बहुपुण्यदम्

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਓਥੇ ਹੀ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ।

Verse 58

ततश्चांतर्हितो भूत्वा मोदयित्वा हरिं च ताम् । जगाम् स्वालयं शंभुः शर्मदो हि सदा सताम्

ਫਿਰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਹਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ, ਸਦਾ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਮੰਗਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਭੂ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 59

इति श्रुत्वा वचश्शंभोः प्रसन्ना तु तुलस्यभूत् । तद्देहं च परित्यज्य दिव्यरूपा बभूव ह

ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ-ਸਰੂਪ ਬਣ ਗਈ। ਉਸ ਪੁਰਾਣੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜਸਵੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 60

प्रजगाम तया सार्द्धं वैकुंठं कमलापतिः । सद्यस्तद्देहजाता च बभूव गंडकी नदी

ਤਦ ਕਮਲਾਪਤੀ (ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ) ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਵੈਕੁੰਠ ਨੂੰ ਗਏ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਗੰਡਕੀ ਨਦੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ।

Verse 61

शैलोभूदच्युतस्सोऽपि तत्तीरे पुण्यदो नृणाम् । कुर्वंति तत्र कीटाश्च छिद्रं बहुविधं मुने

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਅਚ੍ਯੁਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਹ ਸ਼ਿਲਾ ਵੀ ਉੱਥੇ ਸ਼ੈਲ-ਰੂਪ ਹੋ ਗਈ; ਅਤੇ ਉਸ ਨਦੀ ਦਾ ਕੰਢਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪੁੰਨ ਦਾਤਾ ਬਣਿਆ। ਉੱਥੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੇਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 62

जले पतंति यास्तत्र शिलास्तास्त्वतिपुण्यदाः । स्थलस्था पिंगला ज्ञेयाश्चोपतापाय चैव हि

ਉੱਥੇ ਜੋ ਸ਼ਿਲਾਵਾਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਪੁੰਨ ਦਾਤੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ‘ਪਿੰਗਲਾ’ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਕਲੇਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 63

इत्येवं कथितं सर्वं तव प्रश्नानुसारतः । चरितं पुण्यदं शंभोः सर्वकामप्रदं नृणाम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ—ਸ਼ੰਭੂ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਇਹ ਪੁੰਨ ਦਾਤਾ ਚਰਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 64

आख्यानमिदमाख्यातं विष्णुमाहात्म्यमिश्रितम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं पुण्यं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

ਵਿਸ਼ਣੂ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਨਾਲ ਰਲਿਆ ਇਹ ਆਖਿਆਨ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਪੁੰਨਮਈ ਹੈ ਅਤੇ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?