शङ्खचूडस्य मायायुद्धं तथा माहेश्वरास्त्रप्रभावः | Śaṅkhacūḍa’s Māyā-Warfare and the Power of the Māheśvara Astra
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਬਾਹਰੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀ-ਤੱਤ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਨਾਸ ਵੇਖ ਕੇ ਦਾਨਵ-ਨਾਇਕ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਾਮ੍ਹਣੇ-ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਲਲਕਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਵੱਲ ਧਾਵਾ ਕਰਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਝੜੀ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਵਾਂਗ ਬਾਣ-ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਗੁਪਤ, ਭਯੰਕਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਮਾਇਆ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਉਹਨਾਂ ਮਾਇਕ ਪ੍ਰਪੰਚਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲੀਲਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਰਵਮਾਇਆ-ਨਾਸਕ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਾਨਵ ਦੀ ਮਾਇਆ ਤੁਰੰਤ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਭ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਸ਼ੂਲ ਧਾਰ ਕੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਪ੍ਰਹਾਰ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਬਾਣੀ ਸੰਯਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਪਲ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਦਾ ਵੀ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਇੱਕ ਦਾਨਵ-ਵਧ ਸਮਰਥਾ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਿਯਤ ਕਾਲ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਪਰਮ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । स्वबलं निहतं दृष्ट्वा मुख्यं बहुतरं ततः । तथा वीरान् प्राणसमान् चुकोपातीव दानवः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਆਪਣੀ ਫੌਜ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਰਗੇ ਪਿਆਰੇ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਤ ਹੋਇਆ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਦਾਨਵ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਉਠਿਆ।
Verse 2
उवाच वचनं शंभुं तिष्ठाम्याजौ स्थिरो भव । किमेतैर्निहतैर्मेद्य संमुखे समरं कुरु
ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਰਣ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਵੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਯੁੱਧ ਕਰ।”
Verse 3
इत्युक्त्वा दानवेन्द्रोसौ सन्नद्धस्समरे मुने । अगच्छन्निश्चयं कृत्वाऽभिमुखं शंकरस्य च
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਨਾਥ ਯੁੱਧ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਧ ਚਲਿਆ।
Verse 4
दिव्यान्यस्त्राणि चिक्षेप महारुद्राय दानवः । चकार शरवृष्टिञ्च तोयवृष्टिं यथा घनः
ਦਾਨਵ ਨੇ ਮਹਾਰੁਦ੍ਰ ਉੱਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਸੁੱਟੇ; ਅਤੇ ਮਹਾਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਬੱਦਲ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਾਂਗ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਝੜੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 5
मायाश्चकार विविधा अदृश्या भयदर्शिताः । अप्रतर्क्याः सुरगणैर्निखिलैरपिः सत्तमैः
ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਰਚੀ—ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਡਰ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੀ; ਜੋ ਸਾਰੇ ਉੱਤਮ ਦੇਵਗਣਾਂ ਲਈ ਵੀ ਅਕਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੀ।
Verse 6
ता दृष्ट्वा शंकरस्तत्र चिक्षे पास्त्रं च लीलया । माहेश्वरं महादिव्यं सर्वमायाविनाशनम्
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਲੀਲਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਮਹਾਦਿਵ੍ਯ, ਸਭ ਮਾਇਆ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਅਸਤ੍ਰ ਸੁੱਟਿਆ।
Verse 7
तेजसा तस्य तन्माया नष्टाश्चासन् द्रुतं तदा । दिव्यान्यस्त्राणि तान्येव निस्तेजांस्यभवन्नपि
ਉਸ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਛੇਤੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਵੀ ਤੇਜਹੀਣ ਹੋ ਗਏ।
Verse 8
अथ युद्धे महेशानस्तद्वधाय महाबलः । शूलं जग्राह सहसा दुर्निवार्यं सुतेजसाम्
ਫਿਰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਬਲੀ ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੂਲ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ—ਅਤਿ ਤੇਜਸਵੀ, ਅਰੋਕ।
Verse 9
तदैव तन्निषेद्धुं च वाग्बभूवाशरीरिणी । क्षिप शूलं न चेदानीं प्रार्थनां शृणु शंकर
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇਕ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਬਾਣੀ ਉੱਠੀ—“ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਹੁਣੇ ਸ਼ੂਲ ਨਾ ਸੁੱਟ; ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ।”
Verse 10
सर्वथा त्वं समर्थो हि क्षणाद् ब्रह्माण्डनाशने । किमेकदानवस्येश शङ्खचूडस्य सांप्रतम्
ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰੱਥ ਹੋ; ਇਕ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਇਕ ਦਾਨਵ—ਸ਼ੰਖਚੂੜ—ਇਸ ਵੇਲੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਹੈ?
Verse 11
तथापि वेदमर्यादा न नाश्या स्वामिना त्वया । तां शृणुष्व महादेव सफलं कुरु सत्यतः
ਤੱਥਾਪਿ, ਹੇ ਸਵਾਮੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਵੇਦ‑ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਉਸ ਵੈਦਿਕ ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਸੁਣੋ ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਫਲਵੰਤ ਕਰੋ।
Verse 12
यावदस्य करेऽत्युग्रं कवचं परमं हरेः । यावत्सतीत्वमस्त्येव सत्या अस्य हि योषितः
ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਹਰੀ ਦਾ ਅਤਿ ਉਗ੍ਰ, ਪਰਮ ਕਵਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਸਤੀਤਵ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜਿੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
Verse 13
तावदस्य जरामृत्युश्शंखचूडस्य शंकर । नास्तीत्यवितथं नाथ विधेहि ब्रह्मणो वचः
ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਉਤਨੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਸ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਲਈ ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਹੇ ਨਾਥ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਬਚਨ ਝੂਠਾ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਇਉਂ ਹੀ ਕਰ ਦਿਓ।
Verse 14
इत्याकर्ण्य नभोवाणीं तथेत्युक्ते हरे तदा । हरेच्छयागतो विष्णुस्तं दिदेश सतां गतिः
ਨਭੋਵਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਹਰੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਕਿਹਾ—“ਤਥਾਸਤੁ।” ਫਿਰ ਹਰੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਏ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਅਤੇ ਗਤੀ ਹੈ।
Verse 15
वृद्धब्राह्मणवेषेण विष्णुर्मायाविनां वरः । शङ्खचूडोपकंठं च गत्वोवाच स तं तदा
ਮਾਇਆ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਬੁੱਢੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਵੇਸ ਧਾਰਿਆ; ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 16
वृद्धब्राह्मण उवाच । देहि भिक्षां दानवेन्द्र मह्यं प्राप्ताय सांप्रतम्
ਬੁੱਢੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਦਾਨਵਿੰਦਰ, ਮੈਨੂੰ ਹੁਣੇ ਭਿੱਖਿਆ ਦੇਹ; ਮੈਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ।”
Verse 17
नेदानीं कथयिष्यामि प्रकटं दीनवत्सलम् । पश्चात्त्वां कथयिष्यामि पुनस्सत्यं करिष्यसि
ਹੁਣ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਦੁਖੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਫਿਰ ਕਹਾਂਗਾ—ਤਦ ਤੂੰ ਮੁੜ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਿਭਾਵੇਂਗਾ।
Verse 18
ओमित्युवाच राजेन्द्रः प्रसन्नवदनेक्षणः । कवचार्थी जनश्चाहमित्युवाचेति सच्छलात्
ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਤੇ ਕੋਮਲ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਓਂ।” ਫਿਰ ਚਤੁਰ ਛਲ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ—“ਮੈਂ ਵੀ ਕਵਚ ਦਾ ਯਾਚਕ ਹਾਂ; ਰੱਖਿਆ-ਕਵਚ ਮੰਗਣ ਆਇਆ ਹਾਂ।”
Verse 19
तच्छ्रुत्वा दानवेन्द्रोसौ ब्रह्मण्यः सत्यवाग्विभुः । तद्ददौ कवचं दिव्यं विप्राय प्राणसंमतम्
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭਗਤ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬਲਵਾਨ—ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਰਗਾ ਪਿਆਰਾ ਦਿਵ੍ਯ ਕਵਚ ਬਖ਼ਸ਼ ਗਿਆ।
Verse 20
मायायेत्थं तु कवचं तस्माज्जग्राह वै हरिः । शङ्खचूडस्य रूपेण जगाम तुलसीं प्रति
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਹ ਕਵਚ ਲੈ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤੁਲਸੀ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 21
गत्वा तत्र हरिस्तस्या योनौ मायाविशारदः । वीर्याधानं चकाराशु देवकार्यार्थमीश्वरः
ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਰੀ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਿਧੀ ਲਈ, ਪ੍ਰਭੂ ਹੋ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬੀਜ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 22
एतस्मिन्नंतरे शंभुमीरयन् स्ववचः प्रभुः । शंखचूडवधार्थाय शूलं जग्राह प्रज्वलत्
ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਟੱਲ ਹੁਕਮ ਉਚਾਰ ਕੇ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਜਗਮਗਾਉਂਦਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 23
तच्छूलं विजयं नाम शङ्करस्य परमात्मनः । सञ्चकाशे दिशस्सर्वा रोदसी संप्रकाशयन्
ਉਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ‘ਵਿਜਯ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਚਮਕਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 24
कोटिमध्याह्नमार्तंडप्रलयाग्निशिखोपमम् । दुर्निवार्यं च दुर्द्धर्षमव्यर्थं वैरिघातकम्
ਉਹ ਕਰੋੜਾਂ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯਾਗਨੀ ਦੀ ਲਪਟ-ਚੋਟੀ ਜਿਹਾ ਸੀ। ਅਟੱਲ, ਅਜਿੱਤ, ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਨਾ ਚੁੱਕਦਿਆਂ ਸ਼ਤਰੂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 25
तेजसां चक्रमत्युग्रं सर्वशस्त्रास्त्रसायकम् । सुरासुराणां सर्वेषां दुस्सहं च भयंकरम्
ਉਹ ਤੇਜ ਦਾ ਅਤਿ ਉਗਰ ਚੱਕਰ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ, ਅਸਤ੍ਰ ਤੇ ਤੀਰ ਆਪ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਸਭ ਲਈ ਉਹ ਅਸਹਿਣਯ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸੀ।
Verse 26
संहर्तुं सर्वब्रह्माडमवलंब्य च लीलया । संस्थितं परमं तत्र एकत्रीभूय विज्वलत्
ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੇ ਲੀਲਾ-ਮਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਧਾਰਿਆ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਹੀ ਘਣ ਰੂਪ ਬਣ ਕੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਜਗਮਗਾ ਉਠਿਆ।
Verse 27
धनुस्सहस्रं दीर्घेण प्रस्थेन शतहस्तकम् । जीवब्रह्मास्वरूपं च नित्यरूपमनिर्मितम्
ਉਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁਸ਼-ਮਾਪ ਦੀ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਸੌ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਜੀਵ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਸਵਰੂਪ ਦਾ, ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਅਨਿਰਮਿਤ ਰੂਪ ਸੀ।
Verse 28
विभ्रमद् व्योम्नि तच्छूलं शंख चूडोपरि क्षणात् । चकार भस्म तच्छीघ्रं निपत्य शिवशासनात्
ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਉਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਉੱਤੇ ਆ ਡਿੱਗਿਆ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਭਸਮ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 29
अथ शूलं महेशस्य द्रुतमावृत्य शंकरम । ययौ विहायसा विप्रमनोयायि स्वकार्यकृत्
ਤਦ ਮਹੇਸ਼ ਦਾ ਸ਼ੂਲ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਰੱਖਿਆ-ਕਵਚ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਨਿਯਤ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 30
नेदुर्दुंदुभयस्स्वर्गे जगुर्गंधर्वकिन्नराः । तुष्टुवुर्मुनयो देवा ननृतुश्चाप्सरोगणाः
ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ; ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਕਿੰਨਰ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਦੇਵ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਦਲ ਨੱਚਣ ਲੱਗੇ।
Verse 31
बभूव पुष्पवृष्टिश्च शिवस्योपरि संततम् । प्रशशंस हरिर्ब्रह्मा शक्राद्या मुनयस्तथा
ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ। ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ), ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 32
शंखचूडो दानवेन्द्रः शिवस्य कृपया तदा । शाप मुक्तो बभूवाथ पूर्वरूपमवाप ह
ਤਦੋਂ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ (ਮੂਲ) ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 33
अस्थिभिश्शंखचूडस्य शंखजातिर्बभूव ह । प्रशस्तं शंखतोयं च सर्वेषां शंकरं विना
ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੰਖਾਂ ਦੀ ਜਾਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਸ਼ੰਖ ਦਾ ਜਲ ਸਭ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ੰਕਰ (ਸ਼ਿਵ) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਸੱਚਾ ਹਿਤਕਾਰੀ ਤੇ ਸ਼ਰਨਦਾਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ।
Verse 34
विशेषेण हरेर्लक्ष्म्याः शंखतोयं महाप्रियम् । संबंधिनां च तस्यापि न हरस्य महामुने
ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ! ਸ਼ੰਖ-ਜਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਹਰੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਪਰ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਉਹਨਾ ਪ੍ਰਿਯ ਨਹੀਂ।
Verse 35
तमित्थं शंकरो हत्वा शिवलोकं जगाम सः । सुप्रहृष्टो वृषारूढः सोमस्कन्दगणैर्वृतः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਵੈਰੀ ਨੂੰ) ਮਾਰ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਗਏ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ, ਸੋਮ ਤੇ ਸਕੰਦ ਸਮੇਤ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 36
हरिर्जगाम वैकुंठं कृष्णस्स्ववस्थो बभूव ह । सुरास्स्वविषयं प्रापुः परमानन्दसंयुताः
ਹਰੀ ਵੈਕੁੰਠ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵਿਕ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ।
Verse 37
जगत्स्वास्थ्यमतीवाप सर्वनिर्विघ्नमापकम् । निर्मलं चाभवद्व्योम क्षितिस्सर्वा सुमंगला
ਤਦ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਬਹੁਤ ਸੁਖੀ ਤੇ ਹਰ ਵਿਘਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਕਾਸ਼ ਨਿਰਮਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੁਮੰਗਲਮਈ ਬਣ ਗਈ।
Verse 38
इति प्रोक्तं महेशस्य चरितं प्रमुदावहम् । सर्वदुःखहरं श्रीदं सर्वकामप्रपूरकम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਆਨੰਦ-ਦਾਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ—ਜੋ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਧਰਮਿਕ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 39
धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वविघ्ननिवारणम् । भुक्तिदं मुक्तिदं चैव सर्वकामफलप्रदम्
ਇਹ ਪਰਮ ਧੰਨ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ; ਯਸ਼ ਅਤੇ ਆਯੁ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭੋਗ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੋਖਸ਼ ਵੀ, ਅਤੇ ਹਰ ਧਰਮਸੰਗਤ ਇੱਛਾ ਦਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 40
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखडे शंखचूडवधोपाख्यानं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਯੁੱਧਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ੰਖਚੂੜ-ਵਧ ਉਪਾਖਿਆਨ’ ਨਾਮਕ ਚਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 41
धनं धान्यं सुतं सौख्यं लभेतात्र न संशयः । सर्वान्कामानवाप्नोति शिवभक्तिं विशेषतः
ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਧਨ, ਧਾਨ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸੁਖ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
इदमाख्यानमतुलं सर्वोपद्रवनाशनम् । परमज्ञानजननं शिवभक्तिविवर्द्धनम्
ਇਹ ਅਤੁੱਲ ਪਵਿੱਤਰ ਆਖਿਆਨ ਸਭ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 43
ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी क्षत्रियो विजयी भवेत् । धनाढ्यो वैश्यजश्शूद्रश्शृण्वन् सत्तमतामियात्
ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਆਖਿਆਨ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਖੱਤਰੀ ਵਿਜੇਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵੈਸ਼ ਧਨਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਸੁਣ ਕੇ ਉੱਤਮ ਸਦਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Śaṅkhacūḍa confronts Śiva directly, unleashes divine weapons and fear-inducing māyā, and Śiva counters by deploying the Māheśvara Astra that annihilates the māyā and drains the weapons’ brilliance.
It functions as a doctrinal symbol: Śiva’s tejas is the non-derivative authority that dissolves illusion (māyā) and renders contingent powers (astras) ineffective.
Śiva’s līlā (effortless mastery), tejas (overpowering radiance), the Māheśvara Astra (universal māyā-destroyer), and the śūla as the imminent instrument of decisive destruction—tempered by a cosmic injunction to restraint.