वृन्दायाः दुष्स्वप्न-दर्शनं तथा पातिव्रत्य-भङ्गोपक्रमः / Vṛndā’s Ominous Dreams and the Prelude to the Breach of Chastity

Verse 1

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ वद त्वं वदतां वर । किमकार्षीद्धरिस्तत्र धर्मं तत्याज सा कथम्

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਰਵਜ੍ਞ ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਦੱਸੋ, ਹਰੀ ਨੇ ਉੱਥੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤਿਆਗਿਆ?

Verse 2

सनत्कुमार उपाच । विष्णुर्जालंधरं गत्वा दैत्यस्य पुटभेदनम् । पातिव्रत्यस्य भंगाय वृन्दायाश्चा करोन्मतिम्

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਜਾਲੰਧਰ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੈਤ੍ਯ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਭੇਦਣ ਲਈ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਦੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਉਪਾਅ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ।

Verse 3

वृन्दां स दर्शयामास स्वप्नं मायाविनां वरः । स्वयं तन्नगरोद्यानमास्थितोऽद्भुतविग्रहः

ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪਰਮ ਅਧਿਪਤੀ ਨੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਨੂੰ ਸੁਪਨਾ ਵਿਖਾਇਆ; ਅਤੇ ਆਪ ਅਦਭੁਤ ਦੇਹ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨਗਰ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ।

Verse 4

अथ वृन्दा तदा देवी तत्पत्नी निशि सुव्रता । हरेर्मायाप्रभावात्तु दुस्स्वप्नं सा ददर्श ह

ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਸੁਵ੍ਰਤਾ ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਦੇਵੀ ਨੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਹਰਿ ਦੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਸ਼ੁਭ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਿਆ।

Verse 5

स्वप्नमध्ये हि सा विष्णुमायया प्रददर्श ह । भर्त्तारं महिषारूढं तैलाभ्यक्तं दिगंबरम्

ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਭੈਂਸ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਤੇਲ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਅਤੇ ਦਿਗੰਬਰ।

Verse 6

कृष्णप्रसूनभूषाढ्यं क्रव्यादगणसेवितम् । दक्षिणाशां गतं मुंडं तमसा च वृतं तदा

ਕਾਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰਵਿਆਦ ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਘਿਰਿਆ ਉਹ ਮੁੰਡ ਤਦ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ।

Verse 7

स्वपुरं सागरे मग्नं सहसैवात्मना सह । इत्यादि बहुदुस्स्वप्नान्निशांते सा ददर्श ह

ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਡਰਾਉਣੇ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖੇ—ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਚਾਨਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ।

Verse 8

ततः प्रबुध्य सा बाला तं स्वप्नं स्वं विचिन्वती । ददर्शोदितमादित्यं सच्छिद्रं निःप्रभं मुहुः

ਤਦ ਉਹ ਬਾਲਿਕਾ ਜਾਗ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਣ ਲੱਗੀ। ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਛੇਦ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਤੇਜਹੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 9

तदनिष्टमिदं ज्ञात्वा रुदंती भयविह्वला । कुत्रचिन्नाप सा शर्म गोपुराट्टालभूमिषु

ਇਹ ਅਨਿਸ਼ਟ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਈ ਰਹੀ। ਗੋਪੁਰਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਮਚਾਨਾਂ ਦੇ ਅੰਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਸੁਖ-ਚੈਨ ਨਾ ਮਿਲਿਆ।

Verse 10

ततस्सखीद्वययुता नगरोद्यानमागमत् । तत्रापि सा गता बाला न प्राप कुत्रचित्सुखम्

ਫਿਰ ਉਹ ਕੁੜੀ ਦੋ ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਗਈ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸੁਖ ਨਾ ਮਿਲਿਆ।

Verse 11

ततो जलंधरस्त्री सा निर्विण्णोद्विग्नमानसा । वनाद्वनांतरं याता नैव वेदात्मना तदा

ਫਿਰ ਜਲੰਧਰ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਉਦਾਸ ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਮਨ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਦੀ ਵੀ ਸੂਝ ਨਾ ਰਹੀ।

Verse 12

भ्रमती सा ततो बाला ददर्शातीव भीषणौ । राक्षसौ सिंहवदनौ दृष्ट्वा दशनभासुरौ

ਫਿਰ ਭਟਕਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੇ ਦੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੇਖੇ—ਸਿੰਘ-ਮੁਖ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਡਰਾਉਣੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠੀ।

Verse 13

तौ दृष्ट्वा विह्वलातीव पलायनपरा तदा । ददर्श तापसं शांतं सशिष्यं मौनमास्थितम्

ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਭੱਜਣ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੋਈ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਚੇਲੇ ਸਮੇਤ ਮੌਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 14

ततस्तत्कंठमासाद्य निजां बाहुलतां भयात् । मुने मां रक्ष शरणमागतास्मीत्यभाषत

ਫਿਰ ਡਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਘੁੱਟ ਕੇ ਲਪੇਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ; ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ ਆਈ ਹਾਂ।”

Verse 15

मुनिस्तां विह्वलां दृष्ट्वा राक्षसानुगतां तदा । हुंकारेणैव तौ घोरौ चकार विमुखौ द्रुतम्

ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਹਵਲ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ‘ਹੁੰਕਾਰ’ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਡਰਾਉਣੇ ਦੈਤ ਤੁਰੰਤ ਮੋੜ ਦਿੱਤੇ।

Verse 16

तद्धुंकारभयत्रस्तौ दृष्ट्वा तौ विमुखौ गतौ । विस्मितातीव दैत्येन्द्रपत्नी साभून्मुने हृदि

ਉਸ ‘ਹੁੰਕਾਰ’ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਪਿੱਠ ਮੋੜ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਈ, ਹੇ ਮੁਨੀ।

Verse 17

ततस्सा मुनिनाथं तं भयान्मुक्ता कृतांजलिः । प्रणम्य दंडवद्भूमौ वृन्दा वचनमब्रवीत्

ਫਿਰ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਈ ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਮੁਨਿਨਾਥ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 18

वृन्दोवाच । मुनिनाथ दयासिन्धो परपीडानिवारक । रक्षिताहं त्वया घोराद्भयादस्मात्ख लोद्भवात्

ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਬੋਲੀ— ਹੇ ਮੁਨੀਨਾਥ, ਦਇਆ-ਸਿੰਧੁ, ਪਰਾਈ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਇਸ ਦੁਸ਼ਟ ਮੂਲ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਭਿਆਨਕ ਡਰ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ।

Verse 19

समर्थस्सर्वथा त्वं हि सर्वज्ञोऽपि कृपानिधे । किंचिद्विज्ञप्तुमिच्छामि कृपया तन्निशामय

ਹੇ ਕਰੁਣਾ-ਨਿਧਿ! ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰੱਥ ਹੋ; ਸਰਵਜ੍ਞ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਇਕ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ/ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੁਣੋ।

Verse 20

जलंधरो हि मद्भर्ता रुद्रं योद्धुं गतः प्रभो । स तत्रास्ते कथं युद्धे तन्मे कथय सुव्रत

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜਲੰਧਰ—ਮੇਰਾ ਪਤੀ—ਰੁਦ੍ਰ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਉਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 21

सनत्कुमार उवाच । मुनिस्तद्वाक्यमाकर्ण्य मौनकपटमास्थितः । कर्त्तुं स्वार्थं विधानज्ञः कृपयोर्द्ध्वमवैक्षत

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਪਟ ਭਰੀ ਚੁੱਪ ਧਾਰ ਲਈ। ਯੁਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਸਿਧ ਕਰਨ ਲਈ, ਦਇਆ ਜਤਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗਾ।

Verse 22

तावत्कपीशावायातौ तं प्रणम्याग्रतः स्थितौ । ततस्तद्भ्रूलतासंज्ञानियुक्तौ गगनं गतौ

ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸਰਦਾਰ ਆਏ। ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 23

नीत्वा क्षणार्द्धमागत्य पुनस्तस्याग्रतः स्थितौ । तस्यैव कं कबंधं च हस्तावास्तां मुनीश्वर

ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਅੱਧੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸਿਰ ਅਤੇ ਧੜ ਸੀ।

Verse 24

शिरः कबंधं हस्तौ तौ दृष्ट्वाब्धितनयस्य सा । पपात मूर्छिता भूमौ भर्तृव्यसनदुःखिता

ਸਮੁੰਦਰ-ਜਨਮੇ ਦੇ ਕੱਟੇ ਸਿਰ, ਧੜ ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਵੇਖ ਕੇ, ਪਤੀ ਉੱਤੇ ਆਈ ਬਿਪਤਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ।

Verse 25

वृन्दोवाच । यः पुरा सुखसंवादैर्विनोदयसि मां प्रभो । स कथं न वदस्यद्य वल्लभां मामनागसम्

ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਰਿਝਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਬੇਦੋਸ਼ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ?

Verse 27

नांगीकृतं हि मे वाक्यं रुद्रतत्त्वमजानता । परं ब्रह्म शिवश्चेति वदंत्या दैत्यसत्तम

ਹੇ ਦੈਤ੍ਯ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਰੁਦ੍ਰ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਨ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ‘ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ’, ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ।

Verse 28

ततस्त्वं हि मया ज्ञातस्तव सेवाप्रभावतः । गर्वितेन त्वया नैव कुसंगवशगेन हि

ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ-ਭਗਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ; ਪਰ ਕੁਸੰਗ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਤੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

Verse 29

इत्थंप्रभाष्य बहुधा स्वधर्मस्था च तत्प्रिया । विललाप विचित्रं सा हृदयेन विदूयता

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਰੰਬਾਰ ਕਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਉਹ ਪ੍ਰਿਯਾ ਇਸਤ੍ਰੀ—ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ—ਅਨੇਕਾਂ ਅਜੀਬ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।

Verse 30

ततस्सा धैर्यमालंब्य दुःखोच्छ्रवा सान्विमुंचती । उवाच मुनिवर्यं तं सुप्रणम्य कृतांजलिः

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਧੀਰਜ ਧਾਰ ਕੇ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਹੌਂਕੇ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲੀ।

Verse 31

वृन्दोवाच । कृपानिधे मुनिश्रेष्ठ परोपकरणादर । मयि कृत्वा कृपां साधो जीवयैनं मम प्रभुम्

ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਧੂ! ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਿਤ ਕਰੋ।

Verse 32

यत्त्वमस्य पुनश्शक्तो जीवनाय मतो मम । अतस्संजीवयैनं मे प्राणनाथं मुनीश्वर

ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣਨਾਥ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਸੰਜੀਵਿਤ ਕਰ।

Verse 33

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा दैत्यपत्नी सा पतिव्रत्यपरायणाः । पादयोः पतिता तस्य दुःखश्वासान् विमुञ्चती

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਦੈਤ੍ਯਰਾਜ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ, ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਛੱਡਣ ਲੱਗੀ।

Verse 34

मुनिरुवाच । नायं जीवयितुं शक्तो रुद्रेण निहतो युधि । रुद्रेण निहता युद्धे न जीवन्ति कदाचन

ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਨਿਹਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਰਣ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦੇ।

Verse 35

तथापि कृपयाविष्ट एनं संजीवयाम्यहम् । रक्ष्याश्शरणगाश्चेति जानन्धर्मं सनातनम्

ਤਾਂ ਵੀ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਜੀਵਿਤ ਕਰਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ—ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹੋਇਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 36

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा स मुनिस्तस्या जीवयित्वा पतिं मुने । अंतर्दधे ततो विष्णुस्सर्वमायाविनां वरः

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਸਭ ਮਾਇਆਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅੰਤर्धਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 37

द्रुतं स जीवितस्तेनोत्थितः सागरनन्दनः । वृन्दामालिंग्य तद्वक्त्रं चुचुंब प्रीतमानसः

ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਾਗਰਨੰਦਨ ਤੁਰੰਤ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋ ਕੇ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਨੂੰ ਚੁੰਮਿਆ।

Verse 38

अथ वृन्दापि भर्तारं दृष्ट्वा हर्षितमानसा । जहौ शोकं च निखिलं स्वप्नवद्धृद्यमन्यत

ਫਿਰ ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਸਮਝਿਆ।

Verse 39

अथ प्रसन्नहृदया सा हि संजातहृच्छया । रेमे तद्वनमध्यस्था तद्युक्ता बहुवासरान्

ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਲਾਲਸਾ ਜਾਗ ਪਈ। ਉਹ ਉਸ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਏਕ ਹੋ ਕੇ, ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਰਹੀ।

Verse 40

कदाचित्सुरतस्यांते दृष्ट्वा विष्णुं तमेव हि । निर्भर्त्स्य क्रोधसंयुक्ता वृन्दा वचनमब्रवीत्

ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਂਟਦਿਆਂ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 41

वृन्दोवाच । धिक् तदेवं हरे शीलं परदाराभिगामिनः । ज्ञातोऽसि त्वं मया सम्यङ्मायी प्रत्यक्षतापसः

ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਬੋਲੀ—ਧਿਕ ਹੈ, ਹੇ ਹਰੀ! ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤੇਰਾ ਇਹ ਚਰਿਤ੍ਰ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਹੈ—ਤੂੰ ਮਾਇਆਧਾਰੀ ਛਲੀਆ ਹੈਂ, ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਤਪਸਵੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ।

Verse 42

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा क्रोधमापन्ना दर्शयंती स्वतेजसम् । शशाप केशवं व्यास पातिव्रत्यरता च सा

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਤਪੋਤੇਜ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਹੇ ਵਿਆਸ, ਉਸ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਸਾਧਵੀ ਨੇ ਕੇਸ਼ਵ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ।

Verse 43

रे महाधम दैत्यारे परधर्मविदूषक । गृह्णीष्व शठ मद्दत्तं शापं सर्वविषोल्बणम्

ਓ ਮਹਾਧਮ! ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀ, ਪਰ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਨ ਵਾਲੇ! ਹੇ ਸ਼ਠ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਲੈ—ਜੋ ਸਭ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਭਿਆਨਕ ਹੈ।

Verse 44

यौ त्वया मायया ख्यातौ स्वकीयौ दर्शितौ मम । तावेव राक्षसौ भूत्वा भार्यां तव हरिष्यतः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ‘ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ’ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾ ਕੇ ਜਾਣੂ ਕਰਾਇਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਦੋਵੇਂ ਰਾਖਸ਼ਸ ਬਣ ਕੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਹਰਨ ਕਰ ਲੈਣਗੇ।

Verse 45

त्वं चापि भार्यादुःखार्तो वने कपिसहायवान् । भ्रम सर्पेश्वरेणायं यस्ते शिष्यत्वमागतः

ਤੂੰ ਵੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਬਾਂਦਰ ਨੂੰ ਸਹਾਇਕ ਬਣਾ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਿਆ ਸੀ। ਅਤੇ ਇਹ ਸਰਪੇਸ਼ਵਰ ਤੇਰੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰ।

Verse 46

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा सा तदा वृन्दा प्रविशद्धव्यवाहनम् । विष्णुना वार्यमाणापि तस्मितासक्तचेतसा

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਯਜ੍ਞ-ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਰੋਕਿਆ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਉਸੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ।

Verse 47

तस्मिन्नवसरे देवा ब्रह्माद्या निखिला मुने । आगता खे समं दारैः सद्गतिं वै दिदृक्षवः

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਕਾਸ਼ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ੁਭ ਪਰਿਣਤੀ—ਸਦਗਤੀ—ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ।

Verse 48

अथ दैत्येन्द्रपत्न्यास्तु तज्ज्योतिः परमं महत् । पश्यतां सर्वदेवानामलोकमगमद्द्रुतम्

ਫਿਰ ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਉਹ ਪਰਮ ਮਹਾਨ ਜੋਤਿ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ-ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਹੋਰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ।

Verse 49

शिवातनौ विलीनं तद्वृन्दातेजो बभूव ह । आसीज्जयजयारावः खस्थितामर पंक्तिषु

ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਦੇ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦਾ ਤੇਜ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇਵ-ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ “ਜੈ ਜੈ” ਦਾ ਮਹਾਨ ਨਾਦ ਉਠਿਆ।

Verse 50

एवं वृन्दा महाराज्ञी कालनेमिसुतोत्तमा । पातिव्रत्यप्रभावाच्च मुक्तिं प्राप परां मुने

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵ੍ਰਿੰਦਾ—ਕਾਲਨੇਮੀ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ—ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਪਰਮ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।

Verse 51

ततो हरिस्तामनुसंस्मन्मुहुर्वृन्दाचिताभस्मरजोवगुंठितः । तत्रैव तस्थौ सुरसिद्धसंघकैः प्रबोध्यमानोपि ययौ न शांतिम्

ਫਿਰ ਹਰੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਦੀ ਚਿਤਾ ਦੀ ਭਸਮ-ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਰਹਿਆ। ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਖੜਾ ਰਿਹਾ; ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾ ਮਿਲੀ।