देवपराजयः — शङ्करशरणागमनं स्कन्दकालीयुद्धं च | Devas’ Defeat, Refuge in Śaṅkara, and the Battle of Skanda and Kālī
ਅਧਿਆਇ 37 ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦਾਨਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੇਵ-ਸੈਨਾ ਦੀ ਹਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਘਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਖ਼ਮੀ ਤੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਾ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਮੁੜ ਕੇ ਪਰਮ ਸ਼ਰਨ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ੰਕਰ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਤੀ ਪੁਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਵਿਰੋਧੀ ਬਲਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਰੁਣਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਅਭਯ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਦਾ ਬਲ ਤੇ ਤੇਜ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹਰਾਤਮਜ, ਤਾਰਕਾਂਤਕ ਸਕੰਦ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਦਾਨਵ ਟੋਲੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਲੀ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ—ਰਕਤਪਾਨ, ਸਿਰਛੇਦ—ਯੁੱਧ ਦੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੀਬਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰ→ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ→ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਦਾਨ→ਪ੍ਰਚੰਡ ਪ੍ਰਤਿਆਕਰਮਣ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਕਾਰਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । तदा देवगणास्सर्वे दानवैश्च पराजिताः । दुद्रुवुर्भयभीताश्च शस्त्रास्त्रक्षतविग्रहाः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦੋਂ ਦਾਨਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣ ਡਰ ਨਾਲ ਭੈਭੀਤ ਹੋ ਦੌੜ ਪਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਘਾਵਾਂ ਨਾਲ ਛਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਸਨ।
Verse 2
ते परावृत्य विश्वेशं शंकरं शरणं ययुः । त्राहि त्राहीति सर्वेशेत्यू चुर्विह्वलया गिरा
ਉਹ ਮੁੜ ਕੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਗਏ। ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਬੋਲੇ—“ਤ੍ਰਾਹਿ, ਤ੍ਰਾਹਿ, ਹੇ ਸਰਵੇਸ਼੍ਵਰ! ਸਾਨੂੰ ਬਚਾਓ।”
Verse 3
दृष्ट्वा पराजयं तेषां देवादीनां स शंकरः । सभयं वचनं श्रुत्वा कोपमुच्चैश्चकार ह
ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਹਾਰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਗ੍ਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠੇ।
Verse 4
निरीक्ष्य स कृपादृष्ट्या देवेभ्यश्चाभयं ददौ । बलं च स्वगणानां वै वर्द्धयामास तेजसा
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਭੈ ਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਭੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 5
शिवाज्ञप्तस्तदा स्कन्दो दानवानां गणैस्सह । युयुधे निर्भयस्संख्ये महावीरो हरात्मजः
ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਹਰਾਤਮਜ ਮਹਾਵੀਰ ਸਕੰਦ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ।
Verse 6
कृत्वा क्रोधं वीरशब्दं देवो यस्तारकांतकः । अक्षौहिणीनां शतकं समरे स जघान ह
ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਵੀਰ ਗਰਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦਿਵਯ ਭਗਵਾਨ ਤਾਰਕਾਂਤਕ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸੌ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 7
रुधिरं पातयामास काली कमललोचना । तेषां शिरांसि संछिद्य बभक्ष सहसा च सा
ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਕਾਲੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਕਤ ਵਹਾਇਆ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕੱਟ ਕੇ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲੱਗੀ।
Verse 8
पपौ रक्तानि तेषां च दानवानां समं ततः । युद्धं चकार विविधं सुरदानवभीषणम्
ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਰਕਤ ਪੀਤਾ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਭਿਆਨਕ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ।
Verse 9
शतलक्षं गजेन्द्राणां शतलक्षं नृणां तथा । समादायैकहस्तेन मुखे चिक्षेप लीलया
ਇੱਕ ਲੱਖ ਗਜੇਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ—ਇੱਕ ਹੀ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸਮੇਟ ਕੇ—ਉਸ ਨੇ ਲੀਲਾ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 10
कबंधानां सहस्रं च सन्ननर्त रणे बहु । महान् कोलाहलो जातः क्लीबानां च भयंकरः
ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਬੰਧ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਡੋਲਦੇ ਹੋਏ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਭਾਰੀ ਕੋਲਾਹਲ ਮਚਿਆ—ਡਰਪੋਕਾਂ ਤੇ ਕਾਇਰਾਂ ਲਈ ਭਿਆਨਕ।
Verse 11
पुनः स्कंदः प्रकुप्योच्चैः शरवर्षाञ्चकार ह । पातयामास क्षयतः कोटिशोऽसुरनायकान्
ਫਿਰ ਸਕੰਦ ਮੁੜ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਤੀਖੀ ਬਾਣ-ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਕਰੋੜਾਂ ਅਸੁਰ-ਨਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 12
दानवाः शरजालेन स्कन्दस्य क्षतविग्रहाः । भीताः प्रदुद्रुवुस्सर्वे शेषा मरणतस्तदा
ਸਕੰਦ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਘਾਇਲ ਦਾਨਵ ਡਰ ਗਏ; ਅਤੇ ਜੋ ਬਚੇ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਭੱਜ ਗਏ।
Verse 13
वृषपर्वा विप्रचित्तिर्दंडश्चापि विकंपनः । स्कंदेन युयुधुस्सार्द्धं तेन सर्वे क्रमेण च
ਵ੍ਰਿਸ਼ਪਰਵਾ, ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤੀ, ਦੰਡ ਅਤੇ ਵਿਕੰਪਨ—ਇਹ ਸਭ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਕੰਦ (ਕਾਰਤਿਕੇਯ) ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 14
महामारी च युयुधे न बभूव पराङ्मुखी । बभूवुस्ते क्षतांगाश्च स्कंदशक्तिप्रपीडिताः
ਮਹਾਮਾਰੀ ਵੀ ਲੜਦੀ ਰਹੀ; ਉਹ ਕਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਮੁੜੀ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਸਕੰਦ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਕੁਚਲੇ ਹੋਏ ਉਹ ਯੋਧੇ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ।
Verse 15
महामारीस्कंदयोश्च विजयोभूत्तदा मुने । नेदुर्दुंदुभयस्स्वर्गे पुष्पवृष्टिः पपात ह
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਮਾਰੀ ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ। ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ।
Verse 16
स्कंदस्य समरं दृष्ट्वा महारौद्रं तमद्भुतम् । दानवानां क्षयकरं यथाप्रकृतिकल्पकम्
ਸਕੰਦ ਦੇ ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਮਹਾ-ਰੌਦ੍ਰ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ (ਸਭ ਨੇ ਜਾਣਿਆ ਕਿ) ਉਹ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਨਿਯਤ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਵਾਪਰਿਆ।
Verse 17
महामारीकृतं तच्चोपद्रवं क्षयहेतुकम् । चुकोपातीव सहसा सनद्धोभूत्स्वयं तदा
ਉਹ ਉਪਦ੍ਰਵ ਮਹਾਮਾਰੀ ਵਾਂਗ ਉੱਠ ਕੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਗਿਆ। ਤਦ ਉਹ, ਜਿਵੇਂ ਅਚਾਨਕ ਭਿਆਨਕ ਝੱਖੜ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 18
वरं विमानमारुह्य नानाशस्त्रास्त्रसंयुतम् । अभयं सर्ववीराणां नानारत्नपरिच्छदम्
ਉਹ ਉੱਤਮ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ—ਜੋ ਨਾਨਾ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਭ ਵੀਰਾਂ ਲਈ ਅਭਯ, ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।
Verse 19
महावीरैश्शंखचूडो जगाम रथमध्यतः । धनुर्विकृष्य कर्णान्तं चकार शरवर्षणम्
ਤਦ ਮਹਾਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਰਥਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਕੰਨ ਤੱਕ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 20
तस्य सा शरवृष्टिश्च दुर्निवार्य्या भयंकरी । महाघोरांधकारश्च वधस्थाने बभूव ह
ਉਸ ਦੀ ਉਹ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਅਟੱਲ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸੀ; ਅਤੇ ਵਧ-ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਮਹਾ ਘੋਰ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ।
Verse 21
देवाः प्रदुद्रुवुः सर्वे येऽन्ये नन्दीश्वरादयः । एक एव कार्त्तिकेयस्तस्थौ समरमूर्द्धनि
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਹੋਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਡਰ ਕਰਕੇ ਦੌੜ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ; ਪਰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਮੋਰਚੇ ਉੱਤੇ ਕੇਵਲ ਕਾਰ্তਿਕੇਯ ਹੀ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ।
Verse 22
पर्वतानां च सर्पाणां नागानां शाखिनां तथा । राजा चकार वृष्टिं च दुर्निवार्या भयंकरीम्
ਤਦ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪਹਾੜਾਂ, ਸੱਪਾਂ, ਨਾਗਾਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪੈਣ ਵਾਲੀ, ਅਟੱਲ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਵਰਖਾ-ਝੜੀ ਵਰਸਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 23
तद्दृष्ट्या प्रहतः स्कन्दो बभूव शिवनन्दनः । नीहारेण च सांद्रेण संवृतौ भास्करौ यथा
ਉਸ (ਦਿਵ੍ਯ) ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਨੰਦਨ ਸਕੰਦ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਘਣੀ ਧੁੰਦ ਨਾਲ ਦੋ ਸੂਰਜ ਢੱਕੇ ਜਾਣ।
Verse 24
नानाविधां स्वमायां च चकार मयदर्शिताम् । तां नाविदन् सुराः केपि गणाश्च मुनिसत्तम
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੇਰੇ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਰਚ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ; ਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤਾਂ ਕੀ, ਗਣ ਵੀ ਉਸ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕੇ।
Verse 25
तदैव शङ्खचूडश्च महामायी महाबलः । शरेणैकेन दिव्येन धनुश्चिच्छेद तस्य वै
ਉਸੇ ਪਲ ਮਹਾਮਾਇਆ-ਯੁਕਤ ਮਹਾਬਲੀ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਨੇ ਇਕੋ ਦਿਵ੍ਯ ਬਾਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 26
बभंज तद्रथं दिव्यं चिच्छेद रथपीडकान् । मयूरं जर्जरीभूतं दिव्यास्त्रेण चकार सः
ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਰਥ ਨੂੰ ਪੀੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਸੁੱਟਿਆ, ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮਯੂਰ ਵਾਹਨ ਨੂੰ ਵੀ ਜਰਜਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 27
शक्तिं चिक्षेप सूर्याभां तस्य वक्षसि घातिनीम् । मूर्च्छामवाप सहसा तत्प्रहारेण स क्षणम्
ਉਸ ਨੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਦਹਕਦੀ ਘਾਤਕ ਸ਼ਕਤੀ ਉਸ ਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟੀ; ਉਸ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 28
पुनश्च चेतनां प्राप्य कार्तिकः परवीरहा । रत्नेन्द्रसारनिर्माणमारुरोह स्ववाहनम्
ਫਿਰ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਪਰਵੀਰਹਾ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇ ਸਾਰ ਤੋਂ ਬਣੇ ਆਪਣੇ ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠੇ।
Verse 29
स्मृत्वा पादौ महेशस्य साम्बिकस्य च षण्मुखः । शस्त्रास्त्राणि गृहीत्वैव चकार रणमुल्बणम्
ਮਹੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਾਂਬਿਕਾ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਛਣਮੁਖ ਨੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 30
सर्प्पांश्च पर्वतांश्चैव वृक्षांश्च प्रस्तरांस्तथा । सर्वांश्चिच्छेद कोपेन दिव्या स्त्रेण शिवात्मजः
ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੱਪਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ—ਸਭ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 31
वह्निं निवारयामास पार्जन्येन शरेण ह । रथं धनुश्च चिच्छेद शंखचूडस्य लीलया
ਵਰਖਾ ਵਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਲੀਲਾ ਵਾਂਗ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦਾ ਰਥ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 32
सन्नाहं सर्ववाहांश्च किरीटं मुकुटोज्ज्वलम् । वीरशब्दं चकारासौ जगर्ज च पुनः पुनः
ਉਸ ਨੇ ਕਵਚ ਪਹਿਨ ਕੇ ਸਾਰੇ ਵਾਹਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ; ਉਸ ਦਾ ਚਮਕਦਾ ਮੁਕੁਟ-ਕਿਰਿਟ ਦਿਪਤ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀਰ-ਨਾਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਗੱਜਿਆ।
Verse 33
चिक्षेप शक्तिं सूर्याभां दानवेन्द्रस्य वक्षसि । तत्प्रहारेण संप्राप मूर्च्छां दीर्घतमेन च
ਉਸ ਨੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾਨਵ-ਰਾਜ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੀ; ਉਸ ਵਾਰ ਨਾਲ ਦੈਤ-ਇੰਦਰ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 34
मुहूर्तमात्रं तत्क्लेशं विनीय स महाबलः । चेतनां प्राप्य चोत्तस्थौ जगर्ज हरिवर्च सः
ਮੁਹੂਰਤ ਮਾਤਰ ਉਹ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਫਿਰ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹਰੀ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਗੱਜਿਆ।
Verse 35
शक्त्या जघान तं चापि कार्तिकेयं महाबलम् । स पपात महीपृष्ठेऽमोघां कुर्वन्विधिप्रदाम्
ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਜਿਆ। ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਪਰ ਵਿਧੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਵਿਅਰਥ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 36
काली गृहीत्वा तं क्रोडे निनाय शिवसन्निधौ । ज्ञानेन तं शिवश्चापि जीवयामास लीलया
ਕਾਲੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਨਿੱਧ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਈ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਲੀਲਾ ਮਾਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 37
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडवधे ससैन्यशंखचूडयुद्धवर्णनं नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਯੁੱਧਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੰਖਚੂੜ-ਵਧ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅੰਦਰ ‘ਸਸੈਨਾ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਯੁੱਧ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਸੈਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 38
एतस्मिन्नंतरे वीरो वीरभद्रो महाबलः । शंखचूडेन युयुधे समरे बलशालिना
ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਮਹਾਬਲੀ ਯੋਧਾ ਵੀਰਭਦ੍ਰ, ਬਲਵਾਨ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਨਾਲ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਜੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 39
ववर्ष समरेऽस्त्राणि यानियानि च दानवः । चिच्छेद लीलया वीरस्तानितानि निजैश्शरैः
ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਦਾਨਵ ਨੇ ਜੋ ਜੋ ਅਸਤ੍ਰ ਵਰਸਾਏ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਵੀਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ।
Verse 40
दिव्यान्यस्त्राणि शतशो मुमुचे दानवेश्वरः । तानि चिच्छेद तं बाणैर्वीरभद्रः प्रतापवान्
ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡੇ; ਪਰ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰ ਵਰ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 41
अथातीव चुकोपोच्चैश्शंखचूडः प्रतापवान् । शक्त्या जघानोरसि तं स चकंपे पपात कौ
ਫਿਰ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਉਹ ਯੋਧਾ ਕੰਬ ਕੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 42
क्षणेन चेतनां प्राप्य समुत्तस्थौ गणेश्वरः । जग्राह च धनुर्भूयो वीरभद्रो गणाग्रणीः
ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੋਸ਼ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਗਣਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਮੁੜ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਲਿਆ।
Verse 43
एतस्मिन्नंतरे काली जगाम समरं पुनः । भक्षितुं दानवान् स्वांश्च रक्षितुं कार्तिकेच्छया
ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਲੀ ਮੁੜ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਗਈ—ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਭੱਖਣ ਲਈ, ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ।
Verse 44
वीरास्तामनुजग्मुश्च ते च नन्दीश्वरादयः । सर्वे देवाश्च गंधर्वा यक्षा रक्षांसि पन्नगाः
ਉਹ ਵੀਰ ਅਨੁਚਰ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ; ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਵੀ। ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ਸ ਅਤੇ ਪੰਨਗ (ਨਾਗ-ਜਾਤੀ) ਵੀ (ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ)।
Verse 45
वाद्यभांडाश्च बहुशश्शतशो मधुवाहकाः । पुनः समुद्यताश्चासन् वीरा उभयतोऽखिलाः
ਅਨੇਕ ਵਾਜੇ ਗੂੰਜ ਉਠੇ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ-ਸੈਂਕੜੇ ਮਧੁ-ਵਾਹਕ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਫਿਰ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵੀਰ ਯੋਧੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ।
Frequently Asked Questions
The devas, defeated by dānavas, take refuge in Śiva; Śiva grants fearlessness and empowers his forces, after which Skanda and Kālī unleash a decisive counter-offensive in the war.
The chapter encodes a Śaiva soteriology of crisis: fear and defeat culminate in śaraṇāgati; Śiva’s abhaya signifies inner stabilization, while the ensuing battle symbolizes the subjugation of chaotic forces by awakened divine power.
Skanda (as Harātmaja/Tārakāntaka) represents Śiva’s commanded martial agency, while Kālī embodies fierce śakti—terror and purification—operating to dismantle hostile forces.