शिवदूतेन युद्धनिश्चयः तथा देवदानवयुद्धारम्भः (Śiva’s Envoy and the Commencement of the Deva–Dānava War)
ਅਧਿਆਇ 36 ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵਦੂਤ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਪੂਰੇ ਵੇਰਵੇ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬਲਵਾਨ ਦਾਨਵਰਾਜ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਯੁੱਧ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵਾਹਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਤੁਰੰਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪ ਲੀਲਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤੁਰੰਤ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਕੋਲਾਹਲ ਅਤੇ ਵੀਰ-ਨਾਦ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵ-ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ-ਜੋੜੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ: ਇੰਦਰ–ਵ੍ਰਿਸ਼ਪರ್ವਾ, ਸੂਰਜ–ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤੀ, ਵਿਸ਼ਣੂ–ਦੰਭ, ਕਾਲ–ਕਾਲਾਸੁਰ, ਅਗਨੀ–ਗੋਕਰਣ, ਕੁਬੇਰ–ਕਾਲਕੇਯ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ–ਮਾਇਆ, ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ–ਭਯੰਕਰ, ਯਮ–ਸੰਹਾਰ, ਵਰੁਣ–ਕਾਲੰਬਿਕਾ, ਵਾਯੂ–ਚੰਚਲ, ਬੁਧ–ਘਟਪ੍ਰਿਸ਼ਠ, ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ–ਰਕਤਾਕਸ਼ ਆਦਿ।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । स दूतस्तत्र गत्वा च शिववाक्यं जगाद ह । सविस्तरं यथार्थं च निश्चयं तस्य तत्त्वतः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਦੂਤ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਬੋਲਿਆ; ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ, ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਤੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਦੱਸਿਆ।
Verse 2
तच्छुत्वा शंखचूडोऽसौ दानवेन्द्रः प्रतापवान् । अंगीचकार सुप्रीत्या रणमेव स दानवः
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਇੰਦਰ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੰਗ ਨੂੰ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 3
समारुरोह यानं च सहामात्यैश्च सत्वरः । आदिदेश स्वसैन्यं च युद्धार्थं शंकरेण च
ਉਹ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਜੰਗ ਲਈ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕੂਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 4
शिवस्स्वसैन्यं देवांश्च प्रेरयामास सत्वरः । स्वयमप्यखिलेशोपि सन्नद्धोभूच्च लीलया
ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਆਪ ਵੀ—ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋ ਕੇ—ਲੀਲਾ ਵਜੋਂ ਸਜਧਜ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 5
युद्धारंभो बभूवाशु नेदुर्वाद्यानि भूरिशः । कोलाहलश्च संजातो वीरशब्दस्तथैव च
ਯੁੱਧ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਹੁਤੇ ਵਾਜੇ ਗੂੰਜ ਉਠੇ; ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਰ ਮਚਿਆ ਅਤੇ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਵੀ ਉੱਠੇ।
Verse 6
देवदानवयोर्युद्धं स्परमभून्मुने । धर्मतो युयुधे तत्र देवदानवयोर्गणः
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਗਣ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਲੜੇ।
Verse 7
स्वयं महेन्द्रो युयुधे सार्धं च वृषपर्वणा । भास्करो युयुधे विप्रचित्तिना सह धर्मतः
ਆਪ ਮਹਿੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਵ੍ਰਿਸ਼ਪਰਵਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਅਤੇ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤੀ ਨਾਲ—ਦੋਵੇਂ ਧਰਮਸੰਗਤ ਯੁੱਧ-ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲੜੇ।
Verse 8
दंभेन सह विष्णुश्च चकार परमं रणम् । कालासुरेण कालश्च गोकर्णेन हुताशनः
ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਦੰਭ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੋਰ ਰਣ ਕੀਤਾ। ਕਾਲ ਨੇ ਕਾਲਾਸੁਰ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਹੁਤਾਸ਼ਨ (ਅਗਨੀ) ਨੇ ਗੋਕਰਣ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ।
Verse 9
कुबेरः कालकेयेन विश्वकर्मा मयेन च । भयंकरेण मृत्युश्च संहारेण यमस्तथा
ਕੁਬੇਰ ਨੂੰ ਕਾਲਕੇਯ ਨੇ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਮਯ ਨੇ; ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਨੂੰ ਭਯੰਕਰ ਨੇ ਅਤੇ ਯਮ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਨੇ—ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਕੇ ਟੱਕਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 10
कालम्बिकेन वरुणश्चंचलेन समीरणः । बुधश्च घटपृष्ठेन रक्ताक्षेण शनैश्चरः
ਵਰੁਣ ਕਾਲੰਬਿਕ ਉੱਤੇ, ਸਮੀਰਣ ਚੰਚਲ ਉੱਤੇ; ਬੁਧ ਘਟਪ੍ਰਿਸ਼ਠ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਰਕਤਾਕ੍ਸ਼ ਉੱਤੇ—ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਵਾਹਨਾਂ ਸਮੇਤ ਯੁੱਧ-ਵਿਊਹ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋਏ।
Verse 11
जयन्तो रत्नसारेण वसवो वर्चसां गणैः । अश्विनौ दीप्तिमद्भ्यां च धूम्रेण नलकूबरः
ਜਯੰਤ ਰਤਨਸਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਵਸੂ ਤੇਜਸਵੀ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਆਏ। ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰ ਵੀ ਚਮਕਦਾਰ ਦਲਾਂ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਅਤੇ ਧੂਮ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਲਕੂਬਰ ਵੀ ਆ ਗਿਆ।
Verse 12
धुरंधरेण धर्मश्च गणकाक्षेण मंगलः । शोभाकरेण वैश्वानः पिपिटेन च मन्मथः
ਧੁਰੰਧਰ ਦੇ ਨਾਲ ਧਰਮ ਆਇਆ; ਗਣਕਾਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਮੰਗਲ ਆਇਆ। ਸ਼ੋਭਾਕਰ ਦੇ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ਵਾਨ (ਅਗਨੀ ਤੱਤ) ਆਇਆ, ਅਤੇ ਪਿਪਿਟ ਦੇ ਨਾਲ ਮਨਮਥ ਵੀ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 13
गोकामुखेन चूर्णेन खड्गनाम्नाऽसुरेण च । धूम्रेण संहलेनापि विश्वेन च प्रतापिना
ਗੋਕਾਮੁਖ, ਚੂਰਣ, ਖੜਗ ਨਾਮ ਦਾ ਅਸੁਰ, ਧੂਮ੍ਰ, ਸੰਹਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਵਿਸ਼ਵ—ਇਹ ਵੀ ਹੋਰ ਮਹਾਬਲੀ ਅਸੁਰ ਸਨ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਰਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਦਹਕ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 14
पलाशेन द्वादशाऽर्का युयुधुर्धर्मतः परे । असुरैरमरास्सार्द्धं शिवसाहाय्यशालिनः
ਤਦ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤਿਆਂ ਨੇ ਪਲਾਸ਼ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਦੇਵਗਣ—ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜੁੱਟ ਪਏ।
Verse 15
एकादश महारुद्राश्चैकादशभयंकरैः । असुरैर्युयुधुर्वीरैर्मैहाबलपराक्रमैः
ਤਦ ਇਕਾਦਸ਼ ਮਹਾਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨੇ ਇਕਾਦਸ਼ ਭਿਆਨਕ ਅਸੁਰ-ਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਮਹਾਬਲ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁर्जੇਯ ਸਨ।
Verse 16
महामणिश्च युयुधे चोग्रचंडादिभिस्सह । राहुणा सह चन्द्रश्च जीवः शुक्रेण धर्मतः
ਮਹਾਮਣੀ ਨੇ ਉਗ੍ਰਚੰਡ ਆਦੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਚੰਦਰਮਾ ਰਾਹੂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਜੀਵ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨਾਲ—ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਮੁਤਾਬਕ ਲੜੇ।
Verse 17
नन्दीश्वरादयस्सर्वे दानवप्रवरैस्सह । युयुधुश्च महायुद्धे नोक्ता विस्तरतः पृथक्
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨੇਤਾ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਮਹਾਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲੜੇ; ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਦਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
Verse 18
वटमूले तदा शंभुस्तस्थौ काल्याः सुतेन च । सर्वे च युयुधुस्सैन्यसमूहास्सततं मुने
ਤਦ ਸ਼ੰਭੂ ਬਟਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਮੂਲ ਹੇਠਾਂ ਕਾਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸਾਰੇ ਸੈਨਿਕ ਸਮੂਹ ਲਗਾਤਾਰ ਯੁੱਧ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 19
रत्नसिंहासने रम्ये कोटिदानवसंयुतः । उवास शंखचूडश्च रत्नभूषणभूषितः
ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਸੁੰਦਰ ਰਤਨ-ਸਿੰਹਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸੇ ਕਰੋੜਾਂ ਦਾਨਵ ਯੋਧੇ ਘੇਰਾ ਪਾ ਕੇ ਖੜੇ ਸਨ।
Verse 20
महायुद्धो बभूवाथ देवासुरविमर्दनः । नानायुधानि दिव्यानि चलंतिस्म महामृधे
ਫਿਰ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ। ਉਸ ਮਹਾਂਸਮਰ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਹਥਿਆਰ ਘੁੰਮਦੇ ਤੇ ਚਲਦੇ ਦਿਸਣ ਲੱਗੇ।
Verse 21
गदर्ष्टिपट्टिशाश्चक्रभुशुंडिप्रासमुद्गराः । निस्त्रिंशभल्लपरिघाः शक्त्युन्मुखपरश्वधाः
ਗਦਾਂ, ਡੰਡੇ, ਭਾਲੇ, ਚੱਕਰ-ਅਸਤ੍ਰ, ਭੂਸ਼ੁੰਡੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਸ਼ੇਪ, ਪ੍ਰਾਸ ਅਤੇ ਮੁਦਗਰ; ਤਲਵਾਰਾਂ, ਤੀਰ, ਪਰਿਘ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਪਰਸ਼ੂ—ਉਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਇਹ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਲਹਿਰਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 22
शरतोमरखड्गाश्च शतघ्न्यश्च सहस्रशः । भिंदिपालादयश्चान्ये वीरहस्तेषु शोभिताः
ਤੀਰ, ਤੋਮਰ ਅਤੇ ਖੜਗ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ-ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਤਘਨੀ; ਭਿੰਡਿਪਾਲ ਆਦਿ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਸ਼ੋਭਾ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 23
शिरांसि चिच्छिदुश्चैभिर्वीरास्तत्र महो त्सवाः । वीराणामुभयोश्चैव सैन्ययोर्गर्जतो रणे
ਉਸ ਰਣ ਵਿੱਚ ਵੀਰ ਯੋਧੇ ਮਹੋਤਸਵ ਵਾਂਗ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਿਰ ਕੱਟਦੇ ਰਹੇ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੀਰ ਸੈਨਾਵਾਂ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਘੋਰ ਗੱਜਣਾ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
Verse 24
गजास्तुरंगा बहवः स्यन्दनाश्च पदातयः । सारोहवाहा विविधास्तत्रासन् सुविखंडिताः
ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜੇ, ਰਥ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਹਨਾਂ ਸਮੇਤ—ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
Verse 25
निकृत्तबाहूरुकरकटिकर्णयुगांघ्रयः । संछिन्नध्वजबाणासितनुत्र वरभूषणाः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਂਹ, ਜੰਘਾਂ, ਹੱਥ, ਕਮਰ, ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਅਤੇ ਪੈਰ ਕੱਟੇ ਗਏ; ਝੰਡੇ, ਬਾਣ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਵਚ ਟੁੱਟ ਗਏ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਹਿਣੇ ਵੀ ਚੂਰ ਹੋ ਗਏ।
Verse 26
समुद्धतकिरीटैश्च शिरोभिस्सह कुंडलैः । संरंभनष्टैरास्तीर्णा बभौ भूः करभोरुभिः
ਉਖੜੇ ਹੋਏ ਮੁਕੁਟਾਂ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਸਮੇਤ ਕੱਟੇ ਸਿਰਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਰੋਹ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟੀਆਂ ਬਲਵਾਨ ਜੰਘਾਂ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਛੀ ਹੋਈ ਦਿਸੀ।
Verse 27
महाभुजैस्साभरणैस्संछिन्नैस्सायुधैस्तथा । अंगैरन्यैश्च सहसा पटलैर्वा ससारघैः
ਫਿਰ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਫੜੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਮਹਾਂ-ਬਾਹਾਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਘਣੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਕੇ ਢੇਰੀਆਂ ਬਣ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਏ।
Verse 28
मृधे भटाः प्रधावंतः कबंधान् स्वशिरोक्षिभिः । पश्यंतस्तत्र चोत्पेतुरुद्यतायुधसद्भुजैः
ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦੇ ਸੂਰਮੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੱਟੇ ਸਿਰ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਧੜ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਉਹ ਧੜ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਉਛਲ ਪਏ।
Verse 29
वल्गंतोऽतितरां वीरा युयुधुश्च परस्परम् । शस्त्रास्त्रैर्विविधैस्तत्र महाबलपराक्रमाः
ਉੱਥੇ ਮਹਾਂ ਬਲ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਸੂਰਮੇ ਬਹੁਤ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਉਛਲਦੇ ਹੋਏ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜੇ; ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 30
केचित्स्वर्णमुखैर्बाणैर्विनिहत्य भटान्मृधे । व्यनदन् वीरसन्नादं सतोया इव तोयदाः
ਕੁਝ ਯੋਧੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਨੋਕ ਵਾਲੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਗਿਰਾ ਕੇ, ਵੀਰਾਂ ਵਾਲੀ ਗੱਜਣਾ ਨਾਲ ਦਹਾੜੇ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬੱਦਲ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ।
Verse 31
सर्वतश्शरकूटेन वीरस्सरथसारथिम् । वीरं संछादयामास प्रावृट्सूर्यमिवांबुदः
ਉਸ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਯੋਧੇ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਘਣੀ ਬੌਛਾਰ ਕਰਕੇ ਰਥ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਸਮੇਤ ਉਸ ਵੀਰ ਨੂੰ ਐਸਾ ਢੱਕ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਓਹਲੇ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
अन्योन्यमभिसंसृत्य युयुधुर्द्वन्द्वयोधिनः । आह्वयंतो विशंतोऽग्रे क्षिपंतो मर्मभिर्मिथः
ਉਹ ਦਵੰਦ-ਯੋਧੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਲੜ ਪਏ—ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਲਲਕਾਰਦੇ, ਅੱਗੇਲੀ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸਦੇ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 33
सर्वतो वीरसंघाश्च नानाबाहुध्वजायुधाः । व्यदृश्यंत महासंख्ये कुर्वंतः सिंहसंरवम्
ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਦਿਸਣ ਲੱਗੇ—ਅਨੇਕਾਂ ਧੁਜਾਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰੇ ਹੋਏ, ਸਿੰਘ-ਗਰਜਨਾ ਵਰਗਾ ਨਾਦ ਕਰਦੇ।
Verse 34
महारवान्स्वशंखांश्च विदध्मुर्वै पृथक् पृथक् । वल्गनं चक्रिरे तत्र महावीराः प्रहर्षिताः
ਵੱਡੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਹਰ ਮਹਾਵੀਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਪਣਾ ਸ਼ੰਖ ਵੱਖ ਵੱਖ ਫੂਕਿਆ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਵਲਗਣ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 35
एवं चिरतरं कालं देवदानवयोर्महत् । बभूव युद्धं विकटं करालं वीरहर्षदम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ—ਭਿਆਨਕ, ਵਿਕਟ, ਕਰਾਲ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ।
Verse 36
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडवधे परस्परयुद्धवर्णनं नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਯੁੱਧਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੰਖਚੂੜ-ਵਧ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅੰਦਰ ‘ਪਰਸਪਰ ਯੁੱਧ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਛੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Śiva’s envoy delivers a decisive message to Śaṃkhacūḍa, who accepts war; Śiva and the devas mobilize, and the deva–dānava battle formally begins with paired duels.
The repeated “dharmataḥ” frames warfare as subordinated to cosmic law; the roster of matchups functions as a cosmological taxonomy where divine powers confront disruptive forces, under Śiva’s overarching sovereignty.
Śiva as akhileśa acting in līlā (effortless readiness), and multiple devas as functional manifestations—Kāla (time), Mṛtyu (death), Yama (restraint/judgment), Agni (fire), Kubera (wealth), Vāyu (wind), Varuṇa (waters), etc.—each opposed by a named dānava.