हिरण्यकशिपोः क्रोधः तथा देवप्रजाकदनम् — Hiraṇyakaśipu’s Wrath and the Affliction of Devas and Beings

Verse 1

अथ विज्ञापितो देवैर्व्यास तैरात्मभूर्विधिः । परीतो भृगुदक्षाद्यैर्ययौ दैत्येश्वराश्रमम्

ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਸਵਯੰਭੂ ਵਿਧਿ—ਬ੍ਰਹਮਾ—ਭ੍ਰਿਗੁ, ਦਕਸ਼ ਆਦਿ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦੈਤ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 2

कुतूहलमिति श्रोतुं ममाऽतीह मुनीश्वर । तच्छ्रावय कृपां कृत्वा ब्रह्मपुत्र नमोस्तु ते

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਕੌਤੂਹਲ ਨਾਲ ਇਹ ਸੁਣਨ ਦੀ ਮੇਰੀ ਬਹੁਤ ਇੱਛਾ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦਇਆ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਾ ਦਿਓ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 3

ततो गृहीतस्स मृगाधिपेन भुजैरनेकैर्गिरिसारवद्भि । निधाय जानौ स भुजांतरेषु नखांकुरैर्दानवमर्मभिद्भिः

ਤਦ ਮ੍ਰਿਗਾਧਿਪਤੀ ਨੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਸਾਰ ਵਰਗੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਭੁਜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘੁੱਟਣਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦਬਾ ਕੇ, ਨਖਾਂ ਦੀਆਂ ਨੋਕਾਂ ਨਾਲ ਦੈਤ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਭੇਦ ਕੇ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 4

सनत्कुमार उवाच । भ्रातर्येवं विनिहते हरिणा क्रोडमूर्तिना । हिरण्यकशिपुर्व्यास पर्यतप्यद्रुषा शुचा

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਆਸ! ਜਦੋਂ ਹਰੀ ਨੇ ਵਰਾਹ-ਮੂਰਤੀ ਧਾਰ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਦ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਦਰ ਸੜ ਉਠਿਆ।

Verse 5

ततः प्रजानां कदनं विधातुं कदनप्रियान् । निर्दिदेशाऽसुरान्वीरान्हरि वैरप्रियो हि सः

ਫਿਰ ਵੈਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹਰੀ, ਕਤਲ ਵਿੱਚ ਰਸ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਵੀਰ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁਕਮ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।

Verse 6

अथ ते भर्तृसंदेशमादाय शिरसाऽसुराः । देवप्रजानां कदनं विदधुः कदनप्रियाः

ਤਦ ਉਹ ਅਸੁਰ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਲੈ ਕੇ, ਕਤਲ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਉੱਤੇ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 7

ततो विप्रकृते लोकेऽसुरैस्तेर्दुष्टमानसैः । दिवं देवाः परित्यज्य भुवि चेरुरलक्षिताः

ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਪਦ੍ਰਵ ਮਚਾ ਦਿੱਤਾ; ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸਵਰਗ ਛੱਡ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ, ਅਣਪਛਾਤੇ ਰਹਿ ਕੇ ਲੁਕ ਛਿਪ ਕੇ ਫਿਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

Verse 8

हिरण्यकशिपुर्भ्रातुस्संपरेतस्य दुःखितः । कृत्वा करोदकादीनि तत्कलत्राद्यसांत्वयत्

ਭਰਾ ਦੇ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੇ ਜਲਾਂਜਲੀ ਆਦਿ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕੀਤੇ, ਫਿਰ ਭਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੋਕਾਕੁਲ ਪਰਿਵਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ।

Verse 9

ततस्स दैत्यराजेन्द्रो ह्यजेयमजरामरम् । आत्मानमप्र तिद्वंद्वमेकराज्यं व्यधित्सत

ਫਿਰ ਉਸ ਦੈਤ੍ਯਰਾਜੇੰਦਰ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਅਜੇਯ, ਅਜਰ, ਅਮਰ—ਨਿਰਪ੍ਰਤਿਦ੍ਵੰਦ੍ਵੀ—ਇਕਛਤ੍ਰ ਪਰਮ ਰਾਜਾ ਬਣ ਕੇ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਰਾਜ ਕਰਾਂ।

Verse 10

स तेपे मंदरद्रोण्यां तपः परमदारुणम् । ऊर्द्ध्वबाहुर्नभोदृष्टिः षादांगुष्ठाश्रितावनिः

ਮੰਦਰ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ—ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਨਿਗਾਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਛੇ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਕੇ—ਸ਼ਿਵ ਕਿਰਪਾ ਲਈ ਅਡੋਲ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਿਹਾ।

Verse 11

तस्मिंस्तपस्तप्यमाने देवास्सर्वे बलान्विताः । दैत्यान्सर्वान्विनिर्जित्य स्वानि स्थानानि भेजिरे

ਉਸ ਦੇ ਤਪ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ—ਤਪ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੋਣ ਤੇ ਉੱਠਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ।

Verse 12

तस्य मूर्द्ध्नस्समुद्भूतः सधूमोग्निस्तपोमयः । तिर्यगूर्द्ध्वमधोलोकानतपद्विष्वगीरितः

ਉਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਤਪੋਮਈ ਅੱਗ ਉੱਠੀ; ਉਹ ਸਭ ਪਾਸੀਂ ਫੈਲ ਕੇ ਤਿਰਛੇ, ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ—ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਲੱਗੀ।

Verse 13

तेन तप्ता दिवं त्यक्त्वा ब्रह्मलोकं ययुस्सुराः । धात्रे विज्ञापयामासुस्तत्तपोविकृताननाः

ਉਸ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਤੀਖੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸਵਰਗ ਛੱਡ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਗਮਨ ਕੀਤਾ। ਤਪ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਧਾਤਾ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ) ਅੱਗੇ ਆਪਣੀ ਬੇਨਤੀ ਰੱਖੀ।

Verse 15

प्रताप्य लोकानखिलांस्ततोऽसौ समागतं पद्मभवं ददर्श । वरं हि दातुं तमुवाच धाता वरं वृणीष्वेति पितामहोपि । निशम्य वाचं मधुरां विधातुर्वचोऽब्रवीदेव ममूढबुद्धिः

ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਪਦਮਭਵ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖਿਆ। ਵਰ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਧਾਤਾ, ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਵਰ ਮੰਗ।” ਵਿਧਾਤਾ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮੋਹਿਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਉੱਤਰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 16

हिरण्यकशिपुरुवाच । मृत्योर्भयं मे भगवन्प्रजेश पितामहाभून्न कदापि देव । शास्त्रास्त्रपाशाशनिशुष्कवृक्षगिरीन्द्रतोयाग्निरिपुप्रहारैः

ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਬੋਲਿਆ— ਹੇ ਭਗਵਨ, ਹੇ ਪ੍ਰਜੈਸ਼, ਹੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪਿਤਾਮਹ! ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ— ਨਾ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਤੋਂ, ਨਾ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ, ਨਾ ਪਾਸ਼ ਤੋਂ, ਨਾ ਵਜ੍ਰ ਤੋਂ, ਨਾ ਸੁੱਕੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ, ਨਾ ਪਹਾੜ ਤੋਂ, ਨਾ ਪਾਣੀ ਤੋਂ, ਨਾ ਅੱਗ ਤੋਂ, ਨਾ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਤੋਂ।

Verse 17

देवैश्च दैत्यैर्मुनिभिश्च सिद्धैस्त्वत्सृष्टजीवैर्बहुवाक्यतः किम् । स्वर्गे धरण्यां दिवसे निशायां नैवोर्द्ध्वतो नाप्यधतः प्रजेश

ਹੇ ਪ੍ਰਜੈਸ਼! ਦੇਵਾਂ, ਦੈਤਿਆਂ, ਮੁਨੀਆਂ, ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਦਿਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਤ— ਨਾ ਉੱਪਰ ਕੋਈ, ਨਾ ਹੇਠਾਂ ਕੋਈ, ਤੇਰੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।

Verse 18

सनत्कुमार उवाच । तस्यैतदीदृग्वचनं निशम्य दैत्येन्द्र तुष्टोऽस्मि लभस्व सर्वम् । प्रणम्य विष्णुं मनसा तमाह दयान्वितोऽसाविति पद्मयोनिः

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਉਸ ਦੇ ਐਸੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ— “ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹਾਂ; ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ।” ਫਿਰ ਪਦਮਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਇਆਲੂ ਜਾਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।

Verse 19

अलं तपस्ते परिपूर्ण कामस्समाः सहस्राणि च षण्णवत्य । उत्तिष्ठ राज्यं कुरु दानवानां श्रुत्वा गिरं तत्सुमुखो बभूव

“ਤੇਰਾ ਤਪ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ; ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ—ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਛਿਆਨਵੇਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀ। ਹੁਣ ਉੱਠ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰ।” ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 20

राज्याभिषिक्तः प्रपितामहेन त्रैलोक्यनाशाय मतिं चकार । उत्साद्य धर्मान् सकलान्प्रमत्तो जित्वाहवे सोपि सुरान्समस्तान्

ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ। ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮੱਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਉਚੇਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।

Verse 21

ततो भयादिंद्रमुखाश्च देवाः पितामहाज्ञां समवाप्य सर्वे । उपद्रुता दैत्यवरेण जाताः क्षीरोदधिं यत्र हरिस्तु शेते

ਫਿਰ ਡਰ ਕਰਕੇ ਇੰਦਰ-ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਪਿਤਾਮਹ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੈਤ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋਏ, ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਹਰੀ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 22

आराधयामासुरतीव विष्णुं स्तुत्वा वचोभित्सुखदं हि मत्वा । निवेदयामासुरथो प्रसन्नं दुःखं स्वकीयं सकलं हि तेते

ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਤਿ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ। ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਜਾਣ ਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 23

श्रुत्वा तदीयं सकलं हि दुःखं तुष्टो रमेशः प्रददौ वरांस्तु । उत्थाय तस्माच्छयनादुपेन्द्रो निजानुरूपैर्विविधैर्वचोभिः

ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਸੁਣ ਕੇ ਰਮੇਸ਼ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ੇ। ਫਿਰ ਉਪੇਂਦ੍ਰ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਉਸ ਸ਼ਯਿਆ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਯਾਚਕ ਅਤੇ ਮੌਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 24

आश्वास्य देवानखिलान्मुनीन्वा उवाच वैश्वानरतुल्यतेजाः । दैत्यं हनिष्ये प्रसभं सुरेशाः प्रयात धामानि निजानि तुष्टाः

ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ, ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼ੋ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੈਤ ਨੂੰ ਬਲਪੂਰਵਕ ਮਾਰਾਂਗਾ; ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਓ।”

Verse 25

श्रुत्वा रमेशस्य वचस्सुरेशाः शक्रादिकास्ते निखिलाः सुतुष्टाः । ययुः स्वधामानि हिरण्यनेत्रानुजं च मत्वा निहतं मुनीश

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਰਮੇਸ਼ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਸੁਰੇਸ਼ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਹਿਰਣ੍ਯਨੇਤ੍ਰ ਦੇ ਅਨੁਜ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸਵਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 26

आश्रित्य रूपं जटिलं करालं दंष्ट्रायुधं तीक्ष्णनखं सुनासम् । सैंहं च नारं सुविदारितास्यं मार्तंडकोटिप्रतिमं सुघोरम्

ਉਸ ਨੇ ਜਟਾਧਾਰੀ, ਕਰਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ—ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਂ ਹੀ ਜਿਸ ਦੇ ਆਯੁਧ, ਨਖ ਬਹੁਤ ਤੀਖੇ, ਨਾਸਿਕਾ ਸੁਗਠਿਤ; ਸਿੰਹ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਨਰ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼, ਭਿਆਨਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਾਟੇ ਮੁਖ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਹਕਦਾ—ਅਤਿ ਘੋਰ।

Verse 27

युगांतकालाग्निसमप्रभावं जगन्मयं किं बहुभिर्वचोभिः । अस्तं रवौसोऽपि हि गच्छतीशो गतोऽसुराणां नगरीं महात्मा

ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਯੁਗਾਂਤ ਦੀ ਪ੍ਰਲਯਾਗਨੀ ਵਰਗਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਸੀ—ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੇ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਈਸ਼ਵਰ ਵੀ ਚੱਲ ਪਿਆ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਗਿਆ।

Verse 28

कृत्वा च युद्धं प्रबलैस्स दैत्यैर्हत्वाथ तान्दैत्यगणान्गृहीत्वा । बभ्राम तत्राद्रुतविक्रमश्च बभंज तांस्तानसुरान्नृसिंहः

ਤਾਕਤਵਰ ਦੈਤਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰ ਕੇ, ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਨੇ ਉਹ ਦੈਤ-ਗਣ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਫੜ ਵੀ ਲਏ। ਫਿਰ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਉੱਥੇ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਹ ਉਹ ਅਸੁਰ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਚਕਨਾਚੂਰ ਕਰਦਾ ਗਿਆ।

Verse 29

दृष्टस्स दैत्यैरतुलप्रभावस्ते रेभिरे ते हि तथैव सर्वे । सिंहं च तं सर्वमयं निरीक्ष्य प्रह्लादनामा दितिजेन्द्रपुत्रः । उवाच राजानमयं मृगेन्द्रो जगन्मयः किं समुपागतश्च

ਉਸ ਅਤੁਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੀ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੈਤ੍ਯ ਸਭ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਗੱਜ ਉਠੇ। ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਜਾਪਦੇ ਉਸ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਕੇ, ਦਿਤਿਜੇਂਦਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਇਹ ਜਗਨ੍ਮਯ, ਰਾਜਤੱਤ੍ਵਮਯ ਮ੍ਰਿਗੇਂਦ੍ਰ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਹੁਣ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ?”

Verse 30

प्रह्लाद उवाच । एष प्रविष्टो भगवाननंतो नृसिंहमात्रो नगरं त्वदंतः । निवृत्य युद्धाच्छ रणं प्रयाहि पश्यामि सिंहस्य करालमूर्त्तिम्

ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਵੇਖੋ, ਭਗਵਾਨ ਅਨੰਤ ਨਰਸਿੰਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤੇਰੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਰਣਭੂਮੀ ਛੱਡ ਦੇ; ਮੈਂ ਉਸ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਰਾਲ, ਭਿਆਨਕ ਮੂਰਤੀ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।”

Verse 31

यस्मान्न योद्धा भुवनत्रयेऽपि कुरुष्व राज्यं विनमन्मृगेन्द्रम् । श्रुत्वा स्वपुत्रस्य वचो दुरात्मा तमाह भीतोऽसि किमत्र पुत्र

“ਕਿਉਂਕਿ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਟਿਕਣ ਜੋਗਾ ਕੋਈ ਯੋਧਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਮ੍ਰਿਗੇਂਦ੍ਰ ਅੱਗੇ ਨਿਮਰ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ ਕਰ।” ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਦੁਰਾਤਮਾ ਬੋਲਿਆ— “ਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਤੂੰ ਡਰ ਗਿਆ ਹੈਂ? ਇੱਥੇ ਡਰਣ ਵਾਲੀ ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ?”

Verse 32

उक्त्वेति पुत्रं दितिजाधिनाथो दैत्यर्षभान्वीरवरान्स राजा । गृह्णंतु वै सिंहममुं भवंतो वीरा विरूपभ्रुकुटीक्षणं तु

ਇਉਂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਦਿਤਿਜਾਂ ਦਾ ਅਧਿਨਾਥ ਰਾਜਾ ਦੈਤ੍ਯ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ— “ਹੇ ਵੀਰੋ, ਇਸ ਸਿੰਘ-ਸਮਾਨ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲਓ; ਇਸ ਦੀ ਭ੍ਰੂਕੁਟੀ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰ ਭਿਆਨਕ ਹੈ।”

Verse 33

तस्याज्ञया दैत्यवरास्ततस्ते ग्रहीतुकामा विविशुर्मृगेन्द्रम् । क्षणेन दग्धाश्शलभा इवाग्निं रूपाभिलाषात्प्रविविक्षवो वै

ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੈਤ ਮ੍ਰਿਗੇਂਦ੍ਰ-ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਘੁੱਸ ਪਏ। ਪਰ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਪਤੰਗਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸੜ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਰੂਪ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।

Verse 34

दैत्येषु दग्धेष्वपि दैत्यराजश्चकार युद्धं स मृगाधिपेन । शस्त्रैस्समग्रैरखिलैस्तथास्त्रैश्श क्त्यर्ष्टिपाशांकुशपावकाद्यैः

ਦੈਤ ਸੜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਦੈਤ-ਰਾਜ ਨੇ ਮ੍ਰਿਗਾਧਿਪ (ਸ਼ਿਵ) ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ; ਸ਼ਕਤੀ, ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਸ਼, ਅੰਕੁਸ਼, ਪਾਵਕ ਆਦਿ ਸਭ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।

Verse 35

संयुध्यतोरेव तयोर्जगाम ब्राह्मं दिनं व्यास हि शस्त्रपाण्योः । प्रवीरयोर्वीररवेण गर्जतोः परस्परं क्रोधसुयुक्तचेतसोः

ਹੇ ਵਿਆਸ, ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਮਹਾਂਵੀਰਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕਰਦਿਆਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਦਿਨ ਬੀਤ ਗਿਆ; ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਗਰਜ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 36

ततः स दैत्यस्सहसा बहूंश्च कृत्वा भुजाञ्छस्त्रयुतान्निरीक्ष्य । नृसिंहरूपं प्रययौ मृगेन्द्र संयुध्यमानं सहसा समंतात्

ਫਿਰ ਉਸ ਦੈਂਤ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੀਆਂ ਕਈ ਬਾਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਨਰਸਿੰਘ ਰੂਪ 'ਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 37

ततस्सुयुद्धं त्वतिदुस्सहं तु शस्त्रैस्समस्तैश्च तथाखिलास्त्रैः । कृत्वा महादैत्यवरो नृसिंहं क्षयं गतैश्शूल धरोऽभ्युपायात्

ਸਾਰੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਸਹਿ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਦੈਂਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 39

नखास्त्रहृत्पद्ममसृग्विमिश्रमुत्पाद्य जीवाद्विगतः क्षणेन । त्यक्तस्तदानीं स तु काष्ठभूतः पुनः पुनश्चूर्णितसर्वगात्रः

ਨਹੁੰਆਂ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਹਿਰਦਾ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖੂਨ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗਾ; ਪਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਜਾਨ ਨਿਕਲ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 40

तस्मिन्हते देवरिपौ प्रसन्नः प्रह्लादमामंत्र्य कृतप्रणामम् । राज्येऽभिषिच्याद्भुतवीर्यविष्णुस्ततः प्रयातो गतिमप्रतर्क्याम्

ਉਸ ਦੇਵ-ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਅਦਭੁਤ ਪਰਾਕਰਮੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਅਚਿੰਤ ਧਾਮ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 41

ततोऽतिहृष्टास्सकलास्सुरेशाः प्रणम्य विष्णुं दिशि विप्र तस्याम् । ययुः स्वधामानि पितामहाद्याः कृतस्वकार्यं भगवंतमीड्यम्

ਤਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਗਏ। ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਕਰਕੇ, ਆਰਾਧ੍ਯ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 42

प्रवर्णितं त्वंधकजन्म रुद्राद्धिरण्यनेत्रस्य मृतिर्वराहात् । नृसिंहतस्तत्सहजस्य नाशः प्रह्लादराज्याप्तिरिति प्रसंगात्

ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਰੁਦ੍ਰ ਤੋਂ ਅੰਧਕ ਦਾ ਜਨਮ; ਵਰਾਹ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹਿਰਣ੍ਯਨੇਤ੍ਰ (ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼) ਦੀ ਮੌਤ; ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੇ ਸਹੋਦਰ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦਾ ਨਾਸ; ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 43

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे गणाधिपत्यप्राप्त्यंधकजन्म हिरण्यनेत्रहिरण्यकशिपुवधवर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਯੁੱਧਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਗਣਾਧਿਪਤ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅੰਧਕ ਜਨਮ ਅਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਨੇਤ੍ਰ ਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਵਧ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਤੈਂਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।