त्रिपुरवर्णनम् (Tripura-varṇanam) — “Description of Tripura”
ਅਧਿਆਇ 1 ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪੁਰਵਧ-ਉਪਾਖਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਣੇਸ਼ ਅਤੇ ਗੌਰੀ-ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ‘ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ’ ਵਰਤਾਂਤ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਰੁਦ੍ਰਰੂਪ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਭਟਕਦੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਬਾਣ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਕਿਵੇਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਆਸ→ਸਨਤਕੁਮਾਰ→ਬ੍ਰਹਮਾ→ਨਾਰਦ ਦੀ ਪੁਰਾਣਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸ ਕੇ ਕਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਕਾਰਣ-ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—ਸਕੰਦ ਨੇ ਤਾਰਕਾਸੁਰ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ: ਤਾਰਕਾਕਸ਼, ਵਿਦ੍ਯੁਨਮਾਲੀ ਅਤੇ ਕਮਲਾਕਸ਼। ਉਹ ਸੰਯਮੀ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਚਿੱਤ ਮਹਾਵੀਰ ਹਨ, ਪਰ ਦੇਵਦ੍ਰੋਹੀ; ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे त्रिपुरवधोपाख्याने त्रिपुरवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਯੁੱਧਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਵਧ ਉਪਾਖਿਆਨ ਅੰਦਰ ‘ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
इदानीं ब्रूहि सुप्रीत्या चरितं वरमुत्तमम् । शंकरो हि यथा रुद्रो जघान विहरन्खलान्
ਹੁਣ ਬੜੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਉਹ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦੱਸੋ—ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੰਕਰ ਹੀ ਰੁਦ੍ਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵਿਹਰਦਿਆਂ ਦੁਰਜਨਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 3
कथं ददाह भगवान्नगराणि सुरद्विषाम् । त्रीण्येकेन च बाणेन युगपत्केन वीर्यवान्
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਨਗਰ ਕਿਵੇਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ? ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਇਕੋ ਬਾਣ ਨਾਲ ਤਿੰਨੇ ਨਗਰ ਇਕੱਠੇ ਕਿਵੇਂ ਨਾਸ ਕਰ ਗਿਆ?
Verse 4
एतत्सर्वं समाचक्ष्व चरितं शशिमौलिनः । देवर्षिसुखदं शश्वन्मायाविहरतः प्रभोः
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਸ਼ਿਮੌਲੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਜੋ ਸਦਾ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਵਿਹਰਦੇ ਹਨ।
Verse 5
ब्रह्मोवाच । एवमेतत्पुरा पृष्टो व्यासेन ऋषिसत्तमः । सनत्कुमारं प्रोवाच तदेव कथयाम्यहम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਉਂ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਵਿਆਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਉਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ; ਉਹੀ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਮੈਂ ਹੁਣ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 6
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाप्राज्ञ चरितं शशिमौलिनः । यथा ददाह त्रिपुरं बाणेनैकेन विश्व हृत्
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ ਵਿਆਸ, ਸ਼ਸ਼ਿਮੌਲੀ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦਾ ਪਾਵਨ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣੋ—ਕਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਹਿਰਦਾ-ਹਰ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਇਕੋ ਬਾਣ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 7
शिवात्मजेन स्कन्देन निहते तारकासुरे । तत्पुत्रास्तु त्रयो दैत्याः पर्यतप्यन्मुनीश्वर
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵਪੁੱਤਰ ਸਕੰਦ ਨੇ ਤਾਰਕਾਸੁਰ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦੈਤ ਪੁੱਤਰ ਤਪਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜ ਉਠੇ ਅਤੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪੀੜਨ ਲਈ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ।
Verse 8
तारकाख्यस्तु तज्जेष्ठो विद्युन्माली च मध्यमः । कमलाक्षः कनीयांश्च सर्वे तुल्यबलास्सदा
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਤਾਰਕ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਵੱਡਾ ਸੀ, ‘ਵਿਦ੍ਯੁਨਮਾਲੀ’ ਮੱਧਲਾ ਅਤੇ ‘ਕਮਲਾਖ਼’ ਛੋਟਾ; ਪਰ ਤਿੰਨੇ ਸਦਾ ਸਮਾਨ ਬਲ ਵਾਲੇ ਸਨ।
Verse 9
जितेन्द्रियास्ससन्नद्धास्संयतास्सत्यवादिनः । दृढचित्ता महावीरा देवद्रोहिण एव च
ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਜਿਤ, ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ ਸਨ। ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਚਿੱਤ ਮਹਾਵੀਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਦੇਵ-ਦ੍ਰੋਹੀ ਹੀ ਸਨ।
Verse 10
ते तु मेरुगुहां गत्वा तपश्चक्रुर्महाद्भुतम् । त्रयस्सर्वान्सुभोगांश्च विहाय सुमनोहरान्
ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮਨਮੋਹਕ ਸੁਖ-ਭੋਗ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ।
Verse 11
वसंते सर्वकामांश्च गीतवादित्रनिस्स्वनम् । विहाय सोत्सवं तेपुस्त्रयस्ते तारकात्मजाः
ਜਦੋਂ ਬਸੰਤ ਆਇਆ, ਤਾਰਕ ਦੇ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਰੇ ਭੋਗ ਅਤੇ ਗੀਤ-ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਉਤਸਵੀ ਧੁਨ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 12
ग्रीष्मे सूर्यप्रभां जित्वा दिक्षु प्रज्वाल्य पावकम् । तन्मध्यसंस्थाः सिद्ध्यर्थं जुहुवुर्हव्यमादरात्
ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਤ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਜਲਦੇ ਮੰਡਲ ਦੇ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਿੱਧੀ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਹਵ੍ਯ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ।
Verse 13
महाप्रतापपतितास्सर्वेप्यासन् सुमूर्छिताः । वर्षासु गतसंत्रासा वृष्टिं मूर्द्धन्यधारयन्
ਉਸ ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਤਾਪ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਸਭ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਡਰ ਥੰਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੀ ਵਰਖਾ ਨੂੰ ਸਹਿੰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 14
शरत्काले प्रसूतं तु भोजनं तु बुभुक्षिताः । रम्यं स्निग्धं स्थिरं हृद्यं फलं मूलमनुत्तमम्
ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਪੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਭੁੱਖਿਆਂ ਨੇ ਖਾਧਾ—ਜੋ ਸੁਹਾਵਣਾ, ਚਿਕਣਾ, ਪੋਸ਼ਕ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਮ ਫਲ ਤੇ ਮੂਲ ਵੀ ਭੋਗੇ।
Verse 15
संयमात्क्षुत्तृषो जित्वा पानान्युच्चावचान्यपि । बुभुक्षितेभ्यो दत्त्वा तु बुभूवुरुपला इव
ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਹ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੇਅਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵੀ। ਉਹ ਪੇਅ ਭੁੱਖਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ, ਨਿਸ਼ਕੰਪ ਤੇ ਨਿਰਇੱਛ ਹੋ ਗਏ।
Verse 16
संस्थितास्ते महात्मानो निराधाराश्चतुर्दिशम् । हेमंते गिरिमाश्रित्य धैर्येण परमेण तु
ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਚੌਹੀਂ ਦਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਆਸਰੇ ਦੇ ਅਡੋਲ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਅਤੇ ਹੇਮੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਪਰਮ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸਹਿੰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 17
तुषारदेहसंछन्ना जलक्लिन्नेन वाससा । आसाद्य देहं क्षौमेण शिशिरे तोयमध्यगाः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਪਾਲੇ ਨਾਲ ਢਕੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ।
Verse 18
अनिर्विण्णास्ततस्सर्वे क्रमशोऽवर्द्धयंस्तपः । तेपुस्त्रयस्ते तत्पुत्रा विधिमुद्दिश्य सत्तमाः
ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ, ਬਿਨਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਏ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਧਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਪ ਕੀਤਾ।
Verse 19
तप उग्रं समास्थाय नियमे परमे स्थिता । तपसा कर्षयामासुर्देहान् स्वान् दानवोत्तमाः
ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਪਰਮ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾਨਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 20
वर्षाणां शतकं चैव पदमेकं निधाय च । भूमौ स्थित्वा परं तत्र तेपुस्ते बलवत्तराः
ਇੱਕ ਪੈਰ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤਿ ਬਲਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 21
ते सहस्रं तु वर्षाणां वातभक्षास्सुदारुणाः । तपस्तेपुर्दुरात्मानः परं तापमुपागताः
ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ, ਕੇਵਲ ਹਵਾ ਨੂੰ ਆਹਾਰ ਬਣਾ ਕੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਤਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਪਰ ਕੁਟਿਲ ਮਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਠੋਰ ਤਪ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਪਰਮ ਤਾਪ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ।
Verse 22
वर्षाणां तु सहस्रं वै मस्तकेनास्थितास्तथा । वर्षाणां तु शतेनैव ऊर्द्ध्वबाहव आसिताः
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਸਿਰ ਦੇ ਬਲ ਖੜੇ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਅਡੋਲ ਰਹੇ—ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।
Verse 23
एवं दुःखं परं प्राप्ता दुराग्रहपरा इमे । ईदृक्ते संस्थिता दैत्या दिवारात्रमतंद्रिता
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਦੁਰਾਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹੇ। ਉਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੈਤ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਥੱਕੇ, ਭੁੱਲੇ ਹੋਏ ਹਠ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਟਿਕੇ ਰਹੇ॥
Verse 24
एवं तेषां गतः कालो महान् सुतपतां मुने । ब्रह्मात्मनां तारकाणां धर्मेणेति मतिर्मम
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਦਾ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸ਼ਕਤੀ-ਸਰੂਪ ਤਾਰਕ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਧਾਰੇ ਤੇ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ॥
Verse 25
प्रादुरासीत्ततो ब्रह्मा सुरासुरगुरुर्महान् । संतुष्टस्तपसा तेषां वरं दातुं महायशाः
ਤਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਵਰ ਦੇਣ ਆਏ॥
Verse 27
ब्रह्मोवाच । प्रसन्नोऽस्मि महादैत्या युष्माकं तपसा मुने । सर्वं दास्यामि युष्मभ्यं वरं ब्रूत यदीप्सितम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਦੈਤਿਆਂ, ਹੇ ਮੁਨੀ! ਤੁਹਾਡੇ ਤਪ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿਆਂਗਾ; ਜੋ ਵਰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਦੱਸੋ।
Verse 28
किमर्थं सुतपस्तप्तं कथयध्वं सुरद्विषां । सर्वेषां तपसो दाता सर्वकर्तास्मि सर्वदा
ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਉੱਤਮ ਤਪ ਕਿਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਦੱਸੋ, ਹੇ ਦੇਵ-ਦੁਸ਼ਮਣੋ। ਮੈਂ ਸਭ ਤਪਾਂ ਦਾ ਫਲ-ਦਾਤਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹਾਂ।
Verse 29
सनत्कुमार उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शनैस्ते स्वात्मनो गतम् । ऊचुः प्रांजलयस्सर्वे प्रणिपत्य पितामहम्
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੰਭਲ ਗਏ। ਫਿਰ ਸਭ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ।
Verse 30
दैत्या ऊचुः । यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरस्त्वया । अवध्यत्वं च सर्वेषां सर्वभूतेषु देहिनः
ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵેશ! ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਅਤੇ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਵਰ ਦੇਣੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਅਵਧਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ੋ—ਤਾਂ ਜੋ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਮਾਰ ਨਾ ਸਕੇ।
Verse 31
स्थिरान् कुरु जगन्नाथ पांतु नः परिपंथिनः । जरारोगादयस्सर्वे नास्मान्मृत्युरगात् क्वचित्
ਹੇ ਜਗੰਨਾਥ! ਸਾਨੂੰ ਅਡੋਲ ਕਰ; ਵੈਰੀਆਂ ਤੋਂ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਬੁਢਾਪਾ, ਰੋਗ ਆਦਿ ਦੁੱਖ ਸਾਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹਣ; ਅਤੇ ਮੌਤ ਕਦੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਨਾ ਆਵੇ।
Verse 32
अजराश्चामरास्सर्वे भवाम इति नो मतम् । समृत्यवः करिष्यामस्सर्वानन्यांस्त्रिलोकके
ਸਾਡਾ ਪੱਕਾ ਇਰਾਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਭ ਅਜਰ ਤੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਈਏ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਹੋਰ ਸਭ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਵੱਸ ਕਰ ਦੇਈਏ।
Verse 33
लक्ष्म्या किं तद्विपुलया किं कार्यं हि पुरोत्तमैः । अन्यैश्च विपुलैर्भोगैस्स्थानैश्वर्येण वा पुनः
ਉਸ ਅਪਾਰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਉੱਚੇ ਪਦਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਫਿਰ, ਬਹੁਤ ਭੋਗਾਂ, ਉੱਚੇ ਥਾਵਾਂ ਜਾਂ ਐਸ਼ਵਰਯ-ਰਾਜ ਦਾ ਵੀ ਕੀ ਫਾਇਦਾ?
Verse 34
यत्रैव मृत्युना ग्रस्तो नियतं पंचभिर्दिनैः । व्यर्थं तस्याखिलं ब्रह्मन् निश्चितं न इतीव हि
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਨੇ ਗ੍ਰਸ ਲਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚਿਤ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਹਰ ਉਪਰਾਲਾ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਪੱਕਾ ਜਾਂ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 35
सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तेषां दैत्यानां च तपस्विनाम् । प्रत्युवाच शिवं स्मृत्वा स्वप्रभुं गिरिशं विधिः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੈਤਿਆਂ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਧੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਗਿਰੀਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 36
ब्रह्मोवाच । नास्ति सर्वामरत्वं च निवर्तध्वमतोऽसुराः । अन्यं वरं वृणीध्वं वै यादृशो वो हि रोचते
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਭ ਲਈ ਪੂਰਨ ਅਮਰਤਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਅਸੁਰੋ, ਵਿਰਤ ਜਾਓ। ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਸੰਦ ਹੋਵੇ ਉਹ ਹੋਰ ਵਰ ਮੰਗੋ।
Verse 37
जातो जनिष्यते नूनं जंतुः कोप्यसुराः क्वचित् । अजरश्चामरो लोके न भविष्यति भूतले
ਜੋ ਜਨਮਿਆ ਹੈ ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੁੜ ਜਨਮੇਗਾ; ਦੇਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸੁਰ, ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਰ ਤੇ ਅਮਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 38
ऋते तु खंडपरशोः कालकालाद्धरेस्तथा । तौ धर्माधर्मपरमावव्यक्तौ व्यक्तरूपिणौ
ਖੰਡਪਰਸ਼ੁ ਅਤੇ ਕਾਲ ਤੇ ਕਾਲਾਤੀਤ ਹਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ—ਇਹ ਦੋ ਪਰਮ ਤੱਤ ਆਪਣੇ ਉੱਚਤਮ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਵ੍ਯਕਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 39
संपीडनाय जगतो यदि स क्रियते तपः । सफलं तद्गतं वेद्यं तस्मात्सुविहितं तपः
ਜੇ ਤਪੱਸਿਆ ਜਗਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਜਾਂ ਪੀੜਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ‘ਫਲ’ ਵੀ ਉਸੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਮਨੋਰਥ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸੱਚਾ ਤਪ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮਿਕ ਤੇ ਸੁਵਿਧਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 40
तद्विचार्य स्वयं बुद्ध्या न शक्यं यत्सुरासुरैः । दुर्लभं वा सुदुस्साध्यं मृत्युं वंचयतानघाः
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਦੁਲਭ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਸਾਧ ਹੈ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਛਲ ਸਕਦੇ ਸਨ।
Verse 41
तत्किंचिन्मरणे हेतुं वृणीध्वं सत्त्वमाश्रिताः । येन मृत्युर्नैव वृतो रक्षतस्तत्पृथक् पृथक्
ਹੇ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਇਓ, ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਲਈ ਮੌਤ ਦਾ ਕੋਈ ਖਾਸ ਕਾਰਨ ਵੱਖ ਵੱਖ ਚੁਣੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਮ੍ਰਿਤਿਉ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਾਂ ਫੜ ਸਕੇ—ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ।
Verse 42
सनत्कुमार उवाच । एतद्विधिवचः श्रुत्वा मुहूर्त्तं ध्यानमास्थिताः । प्रोचुस्ते चिंतयित्वाथ सर्वलोकपितामहम्
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਿਧੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਘੜੀ ਭਰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਏ। ਫਿਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 43
दैत्या ऊचुः । भगवन्नास्ति नो वेश्म पराक्रमवतामपि । अधृष्याः शात्रवानां तु यन्न वत्स्यामहे सुखम्
ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਬਲਵਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਸ ਨਹੀਂ। ਸਾਡੇ ਵੈਰੀ ਅਜੇਯ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੱਸ ਸਕਦੇ।
Verse 44
पुराणि त्रीणि नो देहि निर्मायात्यद्भुतानि हि । सर्वसंपत्समृद्धान्य प्रधृष्याणि दिवौकसाम्
ਸਾਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪੁਰ ਬਖ਼ਸ਼ੋ—ਤੁਹਾਡੀ ਅਦਭੁਤ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਰਚੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਹਰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸੁਰਗਵਾਸੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਭੇਦ, ਅਜੇਯ ਹੋਣ।
Verse 45
वयं पुराणि त्रीण्येव समास्थाय महीमिमाम् । चरिष्यामो हि लोकेश त्वत्प्रसादाज्जगद्गुरो
ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਜਗਤ-ਗੁਰੂ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰਾਂਗੇ।
Verse 46
तारकाक्षस्ततः प्राह यदभेद्यं सुरैरपि । करोति विश्वकर्मा तन्मम हेममयं पुरम्
ਤਦ ਤਾਰਕਾਕ੍ਸ਼ ਬੋਲਿਆ—“ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਭੇਦ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਸੁਵਰਨਮਈ ਨਗਰ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਹੀ ਬਣਾਵੇ।”
Verse 47
ययाचे कमलाक्षस्तु राजतं सुमहत्पुरम् । विद्युन्माली च संहृष्टो वज्रायसमयं महत्
ਫਿਰ ਕਮਲਾਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਗਰ ਮੰਗਿਆ; ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਵਿਦ੍ਯੁਨਮਾਲੀ ਨੇ ਵਜ੍ਰ-ਸਮ ਲੋਹੇ ਦਾ ਮਹਾਨ ਨਗਰ ਚਾਹਿਆ।
Verse 48
पुरेष्वेतेषु भो ब्रह्मन्नेकस्थानस्थितेषु च । मध्याह्नाभिजिते काले शीतांशौ पुष्प संस्थिते
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਿਲਾਬੰਦ ਨਗਰ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਇੱਕੋ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਅਭਿਜਿਤ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ, ਸ਼ੀਤ-ਕਿਰਣ ਚੰਦਰਮਾ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੋਵੇ—(ਤਦ ਨਿਯਤ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੇਗੀ)।
Verse 49
उपर्युपर्यदृष्टेषु व्योम्नि लीलाभ्रसंस्थिते । वर्षत्सु कालमेघेषु पुष्करावर्तनामसु
ਉੱਚੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ‘ਪੁਸ਼ਕਰਾਵਰਤ’ ਨਾਮ ਦੇ ਕਾਲੇ ਵਰਖਾ-ਬੱਦਲ ਵਰ੍ਹਣ ਲੱਗੇ—ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਦਾ ਪੂਰਵ-ਸੰਕੇਤ ਸੀ।
Verse 50
तथा वर्षसहस्राते समेष्यामः परस्परम् । एकीभावं गमिष्यंति पुराण्येतानि नान्यथा
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਜਾਣਗੇ, ਅਸੀਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਂਗੇ। ਤਦ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੁਰਾਣ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਇਕਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਣਗੇ—ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ।
Verse 51
सर्वदेवमयो देवस्सर्वेषां मे कुहेलया । असंभवे रथे तिष्ठन् सर्वोपस्करणान्विते
ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਉਹ ਦੇਵ, ਮੇਰੀ ਹੀ ਮਾਇਆ-ਭਰੀ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ, ਹਰ ਜੰਗੀ ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਇਕ ਅਚਿੰਤ ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।
Verse 52
असंभाव्यैककांडेन भिनत्तु नगराणि नः । निर्वैरः कृत्तिवासास्तु योस्माकमिति नित्यशः
“ਇੱਕੋ ਅਚਿੰਤ ਵਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋੜ ਦੇਵੇ। ਪਰ ਵੈਰ-ਰਹਿਤ ਕ੍ਰਿੱਤਿਵਾਸਾ (ਸ਼ਿਵ) ਤਾਂ ਸਦਾ ਸਾਡਾ ਹੀ ਹੈ—ਨਿੱਤ ਸਾਡਾ ਆਪਣਾ।”
Verse 53
वंद्यः पूज्योभिवाद्यश्च सोस्माकं निर्दहेत्कथम् । इति चेतसि संधाय तादृशो भुवि दुर्लभः
“ਉਹ ਵੰਦਨਯੋਗ, ਪੂਜਣਯੋਗ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ ਹੈ—ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਇਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਐਸਾ ਪੁਰਖ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।
Verse 54
सनत्कुमार उवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां ब्रह्मा लोकपितामहः । एवमस्तीति तान् प्राह सृष्टिकर्ता स्मरञ्शिवम्
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਲੋਕਪਿਤਾਮਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਏਵਮਸਤੁ; ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੋਵੇ।”
Verse 55
आज्ञां ददौ मयस्यापि कुत्र त्वं नगरत्रयम् । कांचनं राजतं चैव आयसं चेति भो मय
ਉਸ ਨੇ ਮਯ ਨੂੰ ਵੀ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ—“ਹੇ ਮਯਾ, ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਨਗਰ (ਤ੍ਰਿਪੁਰ) ਕਿੱਥੇ ਬਣਾਵੇਂਗਾ—ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦਾ, ਇੱਕ ਚਾਂਦੀ ਦਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੋਹੇ ਦਾ?”
Verse 56
इत्यादिश्य मयं ब्रह्मा प्रत्यक्षं प्राविशद्दिवम् । तेषां तारकपुत्राणां पश्यतां निजधाम हि
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਮਾਇਆਮਯ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੀ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਤਾਰਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਜ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ।
Verse 57
ततो मयश्च तपसा चक्रे धीरः पुराण्यथ । कांचनं तारकाक्षस्य कमलाक्षस्य राजतम्
ਫਿਰ ਧੀਰ ਅਤੇ ਨਿਪੁਣ ਮਯ ਨੇ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਕਿਲ੍ਹਾਬੰਦ ਨਗਰ ਬਣਾਏ—ਤਾਰਕਾਕ੍ਸ਼ ਲਈ ਸੋਨੇ ਦਾ ਅਤੇ ਕਮਲਾਕ੍ਸ਼ ਲਈ ਚਾਂਦੀ ਦਾ।
Verse 58
विद्युन्माल्यायसं चैव त्रिविधं दुर्गमुत्तमम् । स्वर्गे व्योम्नि च भूमौ च क्रमाज्ज्ञेयानि तानि वै
ਉਹ ਉੱਤਮ ਕਿਲ੍ਹਾ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸੀ—ਵਿਦ੍ਯੁਨਮਾਲੀ, ਮਾਲੀ ਅਤੇ ਆਯਸ। ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਸਮਝੇ ਜਾਣ।
Verse 59
दत्वा तेभ्यो सुरेभ्यश्च पुराणि त्रीणि वै मयः । प्रविवेश स्वयं तत्र हितकामपरायणः
ਮਯ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਿਲਾਬੰਦ ਨਗਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਪ ਵੀ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
Verse 60
एवं पुत्रत्रयं प्राप्य प्रविष्टास्तारकात्मजाः । बुभुजुस्सकलान्भोगान्महाबलपराक्रमाः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਤਾਰਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ; ਮਹਾਂ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਭ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਿਆ।
Verse 61
कल्पद्रुमैश्च संकीर्णं गजवाजिसमाकुलम् । नानाप्रासादसंकीर्णं मणिजालसमा वृतम्
ਉਹ ਕਲਪਵ੍ਰਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ। ਅਨੇਕ ਮਹਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਣੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸੇ ਢੱਕਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 62
सूर्यमण्डलसंकाशैर्विमानैस्सर्वतोमुखैः । पद्मरागमयैश्चैव शोभितं चन्द्रसन्निभैः
ਉਹ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੁਖ ਵਾਲੇ, ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਪਦਮਰਾਗ (ਰੂਬੀ) ਦੇ ਬਣੇ ਢਾਂਚੇ ਵੀ ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦਮਕਦੇ ਸਨ।
Verse 63
प्रासादैर्गोपुरैर्दिव्यैः कैलासशिखरोपमैः । दिव्यस्त्रीजनसंकीर्णैर्गंधर्वैस्सिद्धचारणैः
ਉਹ ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਵਰਗੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹਲਾਂ ਅਤੇ ਭਵ੍ਯ ਗੋਪੁਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ, ਸਿੱਧ ਤੇ ਚਾਰਣ ਵੀ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 64
रुद्रालयैः प्रतिगृहमग्निहोत्रैः प्रतिष्ठितैः । द्विजोत्तमैश्शास्त्र ज्ञैश्शिवभक्तिरतैस्सदा
ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰਾਲਯ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਸਤਰ-ਗਿਆਨੀ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 65
वापीकूपतडागैश्च दीर्घिकाभिस्सुशोभितम् । उद्यानवनवृक्षैश्च स्वर्गच्युत गुणोत्तमैः
ਉਹ ਬਾਪੀਆਂ, ਕੂਆਂ, ਤਲਾਬਾਂ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਜਲਾਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ; ਅਤੇ ਬਾਗਾਂ, ਵਨਾਂ ਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ—ਮਾਨੋ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਉਤਰੇ ਉੱਤਮ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ।
Verse 66
नदीनदसरिन्मुख्यपुष्करैः शोभितं सदा । सर्वकामफलाद्यैश्चानेकैर्वृक्षैर्मनोहरम्
ਉਹ ਸਦਾ ਉੱਤਮ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਨਦੀਆਂ-ਨਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੁਸ਼ਕਰ ਸਰੋਵਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ; ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਮਨੋਹਰ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਰਮਣੀਕ ਸੀ ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 67
मत्तमातंगयूथैश्च तुरंगैश्च सुशोभनैः । रथैश्च विविधाकारैश्शिबिकाभिरलंकृतम्
ਉਹ ਮੱਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ, ਸੁੰਦਰ ਘੋੜਿਆਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਬਿਕਾਵਾਂ (ਪਾਲਕੀਆਂ) ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਸੀ।
Verse 68
समयादिशिकैश्चैव क्रीडास्थानैः पृथक्पृथक् । वेदाध्ययनशालाभिर्विविधाभिः पृथक्पृथक्
ਉੱਥੇ ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗ ਸਨ, ਖੇਡ-ਥਾਵਾਂ ਵੀ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਸਨ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਭਿੰਨ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਪਾਠ ਲਈ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਸਨ।
Verse 69
अदृष्टं मनसा वाचा पापान्वितनरैस्सदा । महात्मभिश्शुभाचारैः पुण्यवद्भिः प्रवीक्ष्यते
ਜੋ ਤੱਤ ਪਾਪੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਵੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ੁਭ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁੰਨਵਾਨ ਮਹਾਤਮਾ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 70
पतिव्रताभिः सर्वत्र पावितं स्थलमुत्तमम् । पतिसेवनशीलाभिर्विमुखाभिः कुधर्मतः
ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ, ਪਤੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਕੁਧਰਮ ਤੋਂ ਮੁੜੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹਰ ਥਾਂ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 71
दैत्यशूरैर्महाभागैस्सदारैस्ससुतैर्द्विजैः । श्रौतस्मार्तार्थतत्त्वज्ञैस्स्वधर्मनिरतैर्युतम्
ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਹਾਂਭਾਗੇ ਦੈਤ੍ਯ-ਵੀਰ ਸਨ—ਪਤਨੀਆਂ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ—ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਦਵਿਜ ਵੀ ਸਨ ਜੋ ਸ਼੍ਰੌਤ-ਸਮਾਰਤ ਵਿਧਾਨਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 72
व्यूढोरस्कैर्वृषस्कंधैस्सामयुद्धधरैस्सदा । प्रशांतैः कुपितैश्चैव कुब्जैर्वामनकैस्तथा
ਉਹ ਸਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ—ਕਿਸੇ ਦੀ ਛਾਤੀ ਚੌੜੀ ਤੇ ਮੋਢੇ ਬਲਦ ਵਰਗੇ; ਕੋਈ ਸ਼ਾਂਤ, ਕੋਈ ਕ੍ਰੋਧੀ; ਕੋਈ ਕੁਬਜ, ਤੇ ਕੋਈ ਵਾਮਨ ਵੀ।
Verse 73
नीलोत्पलदलप्रख्यैर्नीलकुंचितमूर्द्धजैः । मयेन रक्षितैस्सर्वैश्शिक्षितैर्युद्धलालसैः
ਉਹ ਸਭ ਮਾਇਆ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖੇ ਹੋਏ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਖਲਾਏ ਹੋਏ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਅਤੇ ਵਾਲ ਕਾਲੇ ਤੇ ਘੁੰਗਰਾਲੇ ਸਨ।
Verse 74
वरसमररतैर्युतं समंतादजशिवपूजनया विशुद्धवीर्यैः । रविमरुतमहेन्द्रसंनिकाशैस्सुरमथनैस्सुदृढैस्सुसेवितं यत्
ਉਹ ਥਾਂ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਉੱਤਮ ਸਮਰ-ਰਸ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ—ਅਜ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਈ; ਉਹ ਸੂਰਜ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ, ਅਡੋਲ, ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਥ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸੇਵਿਤ ਸਨ।
Verse 75
शास्त्रवेदपुराणेषु येये धर्माः प्रकीर्तिताः । शिवप्रियास्सदा देवास्ते धर्मास्तत्र सर्वतः
ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ, ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ-ਜਿਹੜੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਉੱਥੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਿਯ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਮ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹਨ।
Verse 76
एवं लब्धवरास्ते तु दैतेयास्तारकात्मजाः । शैवं मयमुपाश्रित्य निवसंति स्म तत्र ह
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਤਾਰਕ ਦੇ ਦੈਤ੍ਯ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੈਵ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 77
सर्वं त्रैलोक्यमुत्सार्य प्रविश्य नगराणि ते । कुर्वंति स्म महद्राज्यं शिवमार्गरतास्सदा
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚੋਂ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖਦੇੜ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ—ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਰਹੇ।
Verse 78
ततो महान् गतः कालो वसतां पुण्यकर्मणाम् । यथासुखं यथाजोषं सद्राज्यं कुर्वतां मुने
ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਪੁੰਨਕਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਚਾਹੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚੰਗਾ ਤੇ ਸੁਚੱਜਾ ਰਾਜ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।
Frequently Asked Questions
The Tripuravadha narrative is opened: the background to Śiva’s burning of Tripura (the three asuric cities) with a single arrow, including the rise of Tārakāsura’s three sons who become the central antagonists.
Tripura commonly functions as an allegory for entrenched bondage/fortified ignorance (often mapped to triads such as three impurities or three states/structures), which cannot be dismantled by partial means and thus requires Śiva’s unitive, decisive act.
Śiva is invoked as Śaṅkara and Rudra, and described as Śaśimauli (“moon-crested”), emphasizing both beneficence and terrible sovereignty within the same divine identity.