त्रिपुरदाहवर्णनम् | Tripura-dāha-varṇanam (Description of the Burning of Tripura)

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । अथ शम्भुर्महादेवो रथस्थस्सर्वसंयुतः । त्रिपुरं सकलं दग्धुमुद्यतोऽभूत्सुरद्विषाम् । शीर्षं स्थानकमास्थाय संधाय च शरोत्तमम् । सज्जं तत्कार्मुकं कृत्वा प्रत्यालीढं महाद्भुतम्

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਰਥ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ, ਸਭ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇਵ-ਦ੍ਰੋਹੀਆਂ ਦੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾੜਨ ਲਈ ਉਦਯਤ ਹੋਇਆ। ‘ਸ਼ੀਰਸ਼-ਸਥਾਨਕ’ ਨਾਮਕ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਵਸਥਾ ਧਾਰ ਕੇ ਉੱਤਮ ਬਾਣ ਸੰਧਾਨ ਕੀਤਾ; ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਅਦਭੁਤ ‘ਪ੍ਰਤਿਆਲੀਢ’ ਮুদ্রਾ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।

Verse 3

निवेश्य दृढमुष्टौ च दृष्टिं दृष्टौ निवेश्य च । अतिष्ठन्निश्चलस्तत्र शतं वर्षसहस्रकम्

ਮੁੱਠੀਆਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ—ਇੱਕ ਲੱਖ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ।

Verse 4

ततोङ्गुष्ठे गणाध्यक्षस्स तु दैत्यनिशंस्थितः । न लक्ष्यं विविशुस्तानि पुराण्यस्य त्रिशूलिनः

ਤਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੇ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਨਾ ਬਣਾ ਸਕੇ।

Verse 5

ततोंतरिक्षादशृणोद्धनुर्बाणधरो हरः । मुंजकेशो विरूपाक्षो वाचं परमशोभनाम्

ਤਦੋਂ ਮੱਧ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਬਾਣ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ—ਮੁੰਜ ਵਰਗੀਆਂ ਜਟਾਂ ਵਾਲੇ, ਵਿਰੂਪਾਖ਼, ਅਤਿ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਬਚਨ ਬੋਲਦੇ।

Verse 6

भो भो न यावद्भगवन्नर्चितोऽसौ विनायकः । पुराणि जगदीशेश सांप्रतं न हनिष्यति

“ਓ ਓ ਭਗਵਨ! ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਪੂਜਨੀਯ ਵਿਨਾਇਕ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਹੁਣ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਹੇ ਜਗਦੀਸ਼, ਹੇ ਪਰਮ ਈਸ਼!”

Verse 7

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं गजवक्त्रमपूजयत् । भद्रकालीं समाहूय ततोंधकनिषूदनः

ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅੰਧਕ-ਨਿਸੂਦਨ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਗਜਵਕਤ੍ਰ (ਗਣੇਸ਼) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਅਗਲੇ ਕਰਮ ਵੱਲ ਵਧੇ।

Verse 8

तस्मिन् संपूजिते हर्षात्परितुष्टे पुरस्सरे । विनायके ततो व्योम्नि ददर्श भगवान्हरः

ਜਦੋਂ ਅਗੇਵਾਨ ਵਿਨਾਇਕ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹ ਹರ್ಷ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ (ਅਗਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼) ਵੇਖਿਆ।

Verse 9

पुराणि त्रीणि दैत्यानां तारकाणां महात्मनाम् । यथातथं हि युक्तानि केचिदित्थं वदंति ह

ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਉਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਤਾਰਕ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁਰਾਤਨ ਨਗਰ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਜੋੜ ਕੇ ਤੇ ਸਜਾ ਕੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ।

Verse 10

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे त्रिपुरदाहवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਯੁੱਧਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਤ੍ਰਿਪੁਰਦਾਹ-ਵਰਨਨ’ ਨਾਮਕ ਦਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 11

स स्वतंत्रः परं ब्रह्म सगुणो निर्गुणोऽपि ह । अलक्ष्यः सकलैस्स्वामी परमात्मा निरंजनः

ਉਹ ਪਰਮ ਸੁਤੰਤਰ—ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਉਹ ਸਗੁਣ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ। ਸਭ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਅਗੋਚਰ; ਉਹ ਸਰਬ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਨਿਰੰਜਨ ਹੈ।

Verse 12

पंचदेवात्मकः पंचदेवोपास्यः परः प्रभुः । तस्योपास्यो न कोप्यस्ति स एवोपास्य आलयम्

ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਪੰਚਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਚਦੇਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਪਾਸ੍ਯ ਨਹੀਂ; ਉਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਪਰਮ ਧਾਮ ਤੇ ਆਸਰਾ ਹੈ।

Verse 13

अथ वा लीलया तस्य सर्वं संघटते मुने । चरितं देवदेवस्य वरदातुर्महेशितुः

ਅਥਵਾ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਦੀ ਲੀਲਾ-ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਵਰਦਾਤਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪਾਵਨ ਚਰਿਤ੍ਰ ਹੈ।

Verse 14

तस्मिस्थिते महादेवे पूजयित्वा गणाधिपम् । पुराणि तत्र कालेन जग्मुरेकत्वमाशु वै

ਜਦ ਮਹਾਦੇਵ ਉੱਥੇ ਅਡੋਲ ਰਹੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗਣਾਧਿਪ (ਸ਼੍ਰੀ ਗਣੇਸ਼) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਗਣ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਕ-ਭਾਵ—ਇਕ ਹੀ ਉਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ—ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 15

एकीभावं मुने तत्र त्रिपुरे समुपागते । बभूव तुमुलो हर्षो देवादीनां महात्मनाम्

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਜਦ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਉੱਥੇ ਇਕੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ—ਇਕੱਠੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਛਾ ਗਈ।

Verse 16

ततो देवगणास्सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः । जयेति वाचो मुमुचुः स्तुवंतश्चाष्टमूर्तिनम्

ਤਦ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਪਰਮਰਿਸ਼ੀ ‘ਜੈ!’ ਦਾ ਨਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ।

Verse 17

अथाहेति तदा ब्रह्मा विष्णुश्च जगतां पतिः । समयोऽपि समायातो दैत्यानां वधकर्मणः

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਜਗਤਪਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਵੀ (ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ)। ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਵਧ-ਕਰਮ ਦਾ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਵੀ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ।

Verse 18

तेषां तारकपुत्राणां त्रिपुराणां महेश्वर । देवकार्यं कुरु विभो एकत्वमपि चागतम्

ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ! ਤਾਰਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਬਲ ਹੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 19

यावन्न यान्ति देवेश विप्रयोगं पुराणि वै । तावद्बाणं विमुंचश्च त्रिपुरं भस्मसात्कुरु

ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼! ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ ਪੁਰੀਆਂ (ਤ੍ਰਿਪੁਰ) ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਬਚ ਨਿਕਲਣ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਣ ਛੱਡੋ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿਓ।

Verse 20

अथ सज्यं धनुः कृत्वा शर्वस्संधाय तं शरम् । पूज्य पाशुपतास्त्रं स त्रिपुरं समचिंतयत्

ਤਦ ਸ਼ਰਵ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਜਿਆ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਉਹ ਬਾਣ ਸੰਧਿਆ; ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਅਸਤ੍ਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ।

Verse 21

अथ देवो महादेवो वरलीलाविशारदः । केनापि कारणेनात्र सावज्ञं तदवैक्षत

ਤਦ ਦੇਵਾਧਿਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ—ਵਰ ਦੇਣ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ—ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਪਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਉਪੇਖਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਲੱਗੇ।

Verse 22

पुरत्रयं विरूपाक्षः कर्तुं तद्भस्मसात्क्षणात् । समर्थः परमेशानो मीनातु च सतां गतिः

ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼ ਪਰਮੇਸ਼ਾਨ ਇਕ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਪੁਰਤ੍ਰਯ (ਤ੍ਰਿਪੁਰ) ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ; ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਰਨ ਉਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ।

Verse 23

दग्धुं समर्थो देवेशो वीक्षणेन जगत्त्रयम् । अस्मद्यशो विवृद्ध्यर्थं शरं मोक्तुमिहार्हसि

ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼! ਤੂੰ ਕੇਵਲ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਸਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈਂ; ਪਰ ਸਾਡੇ ਯਸ਼ ਦੀ ਵਧੋਤਰੀ ਲਈ ਇੱਥੇ ਤੈਨੂੰ ਤੀਰ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 24

इति स्तुतोऽमरैस्सर्वैविष्ण्वादिविधिभिस्तदा । दग्धुं पुरत्रयं तद्वै बाणेनैच्छन्महेश्वरः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਦਿ ਵਿਧਾਤਾ-ਸਰੂਪ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਅਮਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ্তুਤੀ ਹੋਣ ਤੇ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਤਦ ਇੱਕ ਹੀ ਬਾਣ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਨੂੰ ਸਾੜਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ।

Verse 25

अभिलाख्यमुहूर्ते तु विकृष्य धनुरद्भुतम् । कृत्वा ज्यातलनिर्घोषं नादमत्यंतदुस्सहम्

ਉਸ ਨਿਰਣਾਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਅਦਭੁਤ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਖਿੱਚਿਆ ਅਤੇ ਡੋਰੀ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਐਸਾ ਅਤਿ ਦੁੱਸਹ ਨਾਦ ਉਠਾਇਆ ਜੋ ਸਹਿਣਾ ਔਖਾ ਸੀ।

Verse 26

आत्मनो नाम विश्राव्य समाभाष्य महासुरान् । मार्तंडकोटिवपुषं कांडमुग्रो मुमोच ह

ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਉੱਚਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮਹਾ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਉਗ੍ਰ ਨੇ ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਵਰਗਾ ਦਹਕਦਾ ਬਾਣ ਛੱਡਿਆ।

Verse 27

ददाह त्रिपुरस्थास्तान्दैत्यांस्त्रीन्विमलापहः । स आशुगो विष्णुमयो वह्निशल्यो महाज्वलन्

ਤਦ ਉਸ ਨਿਰਮਲ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਉਹ ਤਿੰਨ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਤੇਜ਼ਗਾਮੀ, ਵਿਸ਼ਨੁ-ਮਯ, ਅੱਗੀਲੇ ਨੋਕ ਵਾਲਾ ਮਹਾਜਵਲਿਤ ਅਸਤ੍ਰ ਬਣ ਗਿਆ।

Verse 28

ततः पुराणि दग्धानि चतुर्जलधिमेखलाम् । गतानि युगपद्भूमिं त्रीणि दग्धानि भस्मशः

ਫਿਰ ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੁਰੀਆਂ ਸੜ ਗਈਆਂ; ਚਾਰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀਆਂ ਉਹ ਤਿੰਨੋ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਸਮ ਹੋ ਗਈਆਂ।

Verse 29

दैत्यास्तु शतशो दग्धास्तस्य बाणस्थवह्निना । हाहाकारं प्रकुर्वंतश्शिवपूजाव्यतिक्रमात्

ਉਸ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੈਂਕੜੇ ਦੈਤ ਸੜ ਗਏ; ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹਾਹਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 30

तारकाक्षस्तु निर्दग्धो भ्रातृभ्यां सहितोऽभवत् । सस्मार स्वप्रभुं देवं शंकरं भक्तवत्सलम्

ਤਾਰਕਾਕ੍ਸ਼ ਵੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਦਗਧ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਭਕਤ-ਵਤਸਲ ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭੂ ਸਮਝ ਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।

Verse 31

भक्त्या परमया युक्तः प्रलपन् विविधा गिरः । महादेवं समुद्वीक्ष्य मनसा तमुवाच सः

ਉਹ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਭਰੇ ਬਚਨ ਬੋਲਦਾ, ਮਹਾਦੇਵ ਵੱਲ ਟਿਕ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ।

Verse 32

तारकाक्ष उवाच । भव ज्ञातोसि तुष्टोऽसि यद्यस्मान् सह बंधुभिः । तेन सत्येन भूयोऽपि कदा त्वं प्रदहिष्यसि

ਤਾਰਕਾਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ), ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਸਾਕਿਆਂ ਸਮੇਤ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਤਾਂ ਉਸ ਸੱਚ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਦੱਸੋ—ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਫਿਰ ਕਦੋਂ ਸਾੜੋਗੇ?

Verse 33

दुर्लभं लब्धमस्माभिर्यदप्राप्यं सुरासुरैः । त्वद्भावभाविता बुद्धिर्जातेजाते भवत्विति

ਅਸੀਂ ਉਹ ਅਤਿ ਦੁਲਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਤੇਰੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਾਵਿਤ ਸਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਜਨਮ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ।

Verse 34

इत्येवं विब्रुवंतस्ते दानवास्तेन वह्निना । शिवाज्ञयाद्भुतं दग्धा भस्मसादभवन्मुने

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦਾਨਵ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਚਲਾਈ ਗਈ ਉਸ ਅੱਗ ਨਾਲ ਅਦਭੁਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਏ ਅਤੇ ਭਸਮ ਹੋ ਗਏ।

Verse 35

अन्येऽपि बाला वृद्धाश्च दानवास्तेन वह्निना । शिवाज्ञया द्रुतं व्यास निर्दग्धा भस्मसात्कृताः

ਹੇ ਵਿਆਸ! ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਸੇ ਅੱਗ ਨੇ ਹੋਰ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ—ਬਾਲਕ ਤੇ ਬੁੱਢੇ—ਤੁਰੰਤ ਸਾੜ ਕੇ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 36

स्त्रियो वा पुरुषा वापि वाहनानि च तत्र ये । सर्वे तेनाग्निना दग्धाः कल्पान्ते तु जगद्यथा

ਉੱਥੇ ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪੁਰਖ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਵਾਹਨ-ਯਾਨ ਵੀ—ਸਾਰੇ ਉਸ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਏ; ਜਿਵੇਂ ਕਲਪਾਂਤ ਵੇਲੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਅੱਗ ਨਾਲ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

भर्तॄन्कंठगतान्हित्वा काश्चिद्दग्धा वरस्त्रियः । काश्चित्सुप्ताः प्रमत्ताश्च रतिश्रांताश्च योषितः

ਕੁਝ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਗਲ ਨਾਲ ਚੰਬੜੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸੜ ਗਈਆਂ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸੁੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਕੁਝ ਬੇਖ਼ਬਰੀ ਤੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਰਤੀ ਨਾਲ ਥੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।

Verse 38

अर्द्धदग्धा विबुद्धाश्च बभ्रमुर्मोहमूर्च्छिताः । तेन नासीत्सुसूक्ष्मोऽपि घोरत्रिपुरवह्निना

ਉਹ ਅੱਧੇ ਸੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਫਿਰ ਅਚਾਨਕ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮੋਹ-ਮੂਰਛਾ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਘੋਰ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ-ਅੱਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਅੰਸ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ।

Verse 39

अविदग्धो विनिर्मुक्तः स्थावरो जंगमोपि वा । वर्जयित्वा मयं दैत्यं विश्वकर्माणमव्ययम्

ਅਵਿਦਗਧ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੂਰਨ ਸਿੱਧ, ਥਿਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚਲਣ ਵਾਲਾ—ਕੇਵਲ ਦੈਤ ਮਯ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੇਵ-ਸ਼ਿਲਪੀ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਘੜ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 40

अविरुद्धं तु देवानां रक्षितं शंभुतेजसा । विपत्कालेपि सद्भक्तं महेशशरणागतम्

ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਵਿਰੋਧ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਹ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਬਿਪਤਾ ਵੇਲੇ ਮਹੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਸੱਚਾ ਭਗਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 41

सन्निपातो हि येषां नो विद्यते नाशकारकः । दैत्यानामन्यसत्त्वानां भावाभावे कृताकृते

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਹੀ ਨਹੀਂ—ਚਾਹੇ ਦੈਤ ਹੋਣ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜੀਵ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਭਾਵ ਤੇ ਅਭਾਵ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਕੀਤਾ’ ਤੇ ‘ਨਾ ਕੀਤਾ’ ਵਰਗਾ ਬੰਧਨਕਾਰੀ ਫਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

Verse 42

तस्माद्यत्नस्सुसंभाव्यः सद्भिः कर्तव्य एव हि । गर्हणात्क्षीयते लोको न तत्कर्म समाचरेत्

ਇਸ ਲਈ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਿੰਦਾ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਜ਼ਤ ਘਟਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਧਿਕ्कार ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 43

न संयोगो यथा तेषां भूयात्त्रिपुरवासिनाम् । मतमेतद्धि सर्वेषां दैवाद्यदि यतो भवेत्

ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਮੁੜ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੱਠ ਹੋਣਾ ਤੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਹੀ ਸਭ ਦਾ ਪੱਕਾ ਮਤ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਦੈਵ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਫਿਰ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਤਾਕਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗਾ।

Verse 44

ये पूजयंतस्तत्रापि दैत्या रुद्रं सबांधवाः । गाणपत्यं ययुस्सर्वे शिवपूजावि धेर्बलात्

ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਦੈਤ ਆਪਣੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਗਾਣਪਤ੍ਯ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।