अध्याय ५५ — बाणस्य पुनर्युद्धप्रवृत्तिः (Bāṇa’s Renewed Engagement in Battle)
ਅਧਿਆਇ 55 ਵਿੱਚ ਬਾਣ–ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਯੁੱਧ ਦੀ ਕਥਾ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਆਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਖ਼ਤਰਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਸੂਤ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਵਿਆਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦਾ ਉੱਤਰ—ਇਹ ਪਰਤਦਾਰ ਕਥਨ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੈਨਾ ਰੋਕੀ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਣ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਲੀਲਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਪਲ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਤੇ ਬਲੀ-ਪੁੱਤਰ ਦੈਤ੍ਯਰਾਜ ਬਾਣ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਘਟਦੀ ਵੇਖ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਪ੍ਰਚੰਡ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੀਰ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਗੱਜਦੇ ਹਨ, ਬਾਣ ਨੂੰ ਤੁੱਛ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਦਾ ਐਸਾ ਨਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਤੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਅੰਤਰਾਲ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁੱਧ ਦਾ ਉਤਕਰਸ਼, ਨਾਦ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ ब्रह्मपुत्र नमोस्तु ते । अद्भुतेयं कथा तात श्राविता मे त्वया मुने
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸਰਬ-ਗਿਆਨੀ ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ ਹੈ।
Verse 2
जृंभिते जृंभणास्त्रेण हरिणा समरे हरे । हते बाणबले बाणः किमकार्षीच्च तद्वद
ਜਦੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਰੀ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਨੇ ਜ੍ਰਿੰਭਣਾਸਤਰ ਨਾਲ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਉਬਾਸੀ ਲੈਣ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਬਾਣ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਬਾਣ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਉਹ ਵੀ ਦੱਸੋ।
Verse 4
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाप्राज्ञ कथां च परमाद्भुताम् । कृष्णशंकरयोस्तात लोकलीलानुसारिणोः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਂ-ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਆਸ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਇਸ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਲੋਕ-ਲੀਲਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਦਿਵ্য ਖੇਡ ਖੇਡਦੇ ਹਨ।
Verse 5
शयिते लीलया रुद्रे सपुत्रे सगणे सति । बाणो विनिर्गतो युद्धं कर्तुं कृष्णेन दैत्यराट्
ਜਦੋਂ ਰੁਦ੍ਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਲੀਲਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਾਣ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।
Verse 6
कुंभांडसंगृहीताश्वो नानाशस्त्रास्त्रधृक् ततः । चकार युद्धमतुलं बलिपुत्रो महाबलः
ਫਿਰ ਕੁੰਭਾਂਡ ਤੋਂ ਫੜੇ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਬਲੀ ਦਾ ਮਹਾਬਲੀ ਪੁੱਤਰ ਅਤੁੱਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 7
दृष्ट्वा निजबलं नष्टं स दैत्येन्द्रोऽत्यमर्षितः । चकार युद्धमतुलं बलि पुत्रो महाबलः
ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨਸ਼ਟ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ; ਤਦ ਬਲੀ ਦਾ ਮਹਾਬਲੀ ਪੁੱਤਰ ਅਤੁੱਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 8
श्रीकृष्णोपि महावीरो गिरिशाप्तमहाबलः । उच्चैर्जगर्ज तत्राजौ बाणं मत्वा तृणोपमम्
ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੀ—ਮਹਾਵੀਰ, ਗਿਰੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਮਹਾਬਲਵਾਨ—ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਗਰਜ ਨਾਲ ਦਹਾੜਿਆ, ਬਾਣ ਨੂੰ ਤਿੰਨੇ ਵਰਗਾ ਜਾਣ ਕੇ।
Verse 9
धनुष्टंकारयामास शार्ङ्गाख्यं निजमद्भुतम् । त्रासयन्बाणसैन्यं तदवशिष्टं मुनीश्वर
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਦਭੁਤ ‘ਸ਼ਾਰੰਗ’ ਨਾਮਕ ਧਨੁਸ਼ ਘਨਘੋਰ ਟੰਕਾਰ ਨਾਲ ਗੂੰਜਾਇਆ; ਇਸ ਨਾਲ ਬਾਣ ਦੀ ਬਾਕੀ ਫੌਜ ਡਰ ਗਈ।
Verse 10
तेन नादेन महता धनुष्टंकारजेन हि । द्यावाभूम्योरंतरं वै व्याप्तमासीदनंतरम्
ਉਸ ਧਨੁਸ਼-ਟੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਮਹਾਨ ਨਾਦ ਨੇ ਪਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿਆਪ ਲਿਆ।
Verse 11
चिक्षेप विविधान्बाणान्बाणाय कुपितो हरिः । कर्णान्तं तद्विकृष्याथ तीक्ष्णानाशीविषोपमान्
ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂੰ) ਨੇ ਬਾਣ ਉੱਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੀਰ ਛੱਡੇ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਕੰਨ ਤੱਕ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪਾਂ ਵਰਗੇ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰ ਚਲਾਏ।
Verse 12
आयातांस्तान्निरीक्ष्याऽथ स बाणो बलिनन्दनः । अप्राप्तानेव चिच्छेद स्वशरैस्स्वधनुश्च्युतैः
ਤਦ ਬਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਛੱਡੇ ਗਏ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 13
पुनर्जगर्ज स विभुर्बाणो वैरिगणार्दनः । तत्रसुर्वृष्णयस्सर्वे कृष्णात्मानो विचेतसः
ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਾਣ ਨੇ ਫਿਰ ਗਰਜਿਆ। ਤਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮਨ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਨੀ ਭੈਭੀਤ ਅਤੇ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਏ।
Verse 14
स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं चिक्षेप निजसायकान् । स कृष्णायातिशूराय महागर्वो बलेस्सुतः
ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਂ ਅਹੰਕਾਰੀ ਬਲੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੇ ਅਤਿ-ਸ਼ੂਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰ ਚਲਾ ਬੈਠਾ।
Verse 15
कृष्णोपि तानसंप्राप्तानच्छिनत्सशरैर्द्रुतम् । स्मृत्वा शिवपदाम्भोजममरारि महाबलः
ਮਹਾਂਬਲੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਵੀ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਵੈਰੀ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਤੇਜ਼ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਆਏ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਸੁੱਟਿਆ।
Verse 16
रामादयो वृष्णयश्च स्वंस्वं योद्धारमाहवे । निजघ्नुर्बलिनस्सर्वे कृत्वा क्रोधं समाकुलाः
ਤਦ ਰਣ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਆਦਿ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੀਰ—ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤਿਯੋਧੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਗਿਰਾਇਆ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਬਲਵਾਨ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 17
इत्थं चिरतरं तत्र बलिनोश्च द्वयोरपि । बभूव तुमुलं युद्धं शृण्वतां विस्मयावहम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਘੋਰ ਯੁੱਧ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ, ਜੋ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਚੰਭੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ।
Verse 18
तस्मिन्नवसरे तत्र क्रोधं कृत्वाऽतिपक्षिराट् । बाणासुरबलं सर्वं पक्षाघातैरमर्दयत्
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਗਰੁੜ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਾਣਾਸੁਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ।
Verse 19
मर्दितं स्वबलं दृष्ट्वा मर्दयंतं च तं बली । चुकोपाति बलेः पुत्रः शैवराड् दितिजेश्वरः
ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕੁਚਲੀ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਬਲਵਾਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਮਰਦਨ ਕਰਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਬਲੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ—ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਸ਼ੈਵ ਰਾਜਾ—ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ।
Verse 20
स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं सहस्रभुजवान्द्रुतम् । महत्पराक्रमं चक्रे वैरिणां दुस्सहं स वै
ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਹਸ੍ਰਭੁਜਧਾਰੀ ਤੁਰੰਤ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿਖਾਇਆ—ਜੋ ਵੈਰੀਆਂ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਅਸਹਿਣ ਸੀ।
Verse 21
चिक्षेप युगपद्बाणानमितांस्तत्र वीरहा । कृष्णादिसर्वयदुषु गरुडे च पृथक्पृथक्
ਉੱਥੇ ਵੀਰਹਾ ਨੇ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਬੇਅੰਤ ਤੀਰ ਛੱਡੇ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉੱਤੇ, ਸਾਰੇ ਯਾਦਵਾਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਵੀ—ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ।
Verse 22
जघानैकेन गरुडं कृष्णमेकेन पत्त्रिणा । बलमेकेन च मुने परानपि तथा बली
ਇੱਕ ਪੰਖ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ, ਦੂਜੇ ਪੰਖ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਨਾਲ, ਹੇ ਮੁਨੇ, ਉਸ ਬਲਵਾਨ ਨੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ।
Verse 23
ततः कृष्णो महावीर्यो विष्णुरूपस्सुरारिहा । चुकोपातिरणे तस्मिञ्जगर्ज च महेश्वरः
ਤਦ ਮਹਾਵੀਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਵਿਸ਼ਨੂ-ਰੂਪ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਉਸ ਰਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮਹਾ-ਗਰਜ ਨਾਲ ਗੱਜ ਉਠੇ।
Verse 24
जघान बाणं तरसा शार्ङ्गनिस्सृतसच्छरैः । अति तद्बलमत्युग्रं युगपत्स्मृतशंकरः
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਉੱਤਮ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਾਣ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ। ਬਾਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤਿ ਉਗ੍ਰ ਸੀ, ਪਰ ਉਸੇ ਪਲ ਸ਼ੰਕਰ-ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 25
चिच्छेद तद्धनुश्शीघ्रं छत्रादिकमना कुलः । हयांश्च पातयामास हत्वा तान्स्वशरैर्हरिः
ਬਿਨਾ ਘਬਰਾਏ ਹਰੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਹ ਧਨੁਸ਼ ਛਤ੍ਰ ਆਦਿ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਟੁਕੜੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 26
बाणोऽपि च महावीरो जगर्जाति प्रकुप्य ह । कृष्णं जघान गदया सोऽपतद्धरणीतले
ਤਦ ਮਹਾਂਵੀਰ ਬਾਣ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਗੱਜਿਆ ਅਤੇ ਗਦਾ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 27
उत्थायारं ततः कृष्णो युयुधे तेन शत्रुणा । शिवभक्तेन देवर्षे लोकलीलाऽनुसारतः
ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ, ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਲੋਕ-ਲੀਲਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਉਸ ਵੈਰੀ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 28
एवं द्वयोश्चिरं काल बभूव सुमहान्रणः । शिवरूपो हरिः कृष्णः स च शैवोत्तमो बली
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਹਰੀ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਸ਼ਿਵ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਬਾਣ ਵੀ ਪਰਮ ਸ਼ੈਵ-ਭਗਤ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਯੋਧਾ ਸੀ।
Verse 29
कृष्णोऽथ कृत्वा समरं चिरं बाणेन वीर्यवान् । शिवाऽऽज्ञया प्राप्तबलश्चुकोपाति मुनीश्वरः
ਤਦੋਂ ਬਲਵਾਨ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਯੁੱਧ ਕਰ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਧਾਰਿਆ; ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਬਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਉਸ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਉੱਤੇ ਉਹ ਰੋਹ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।
Verse 30
ततस्सुदर्शनेनाशु कृष्णो बाणभुजान्बहून् । चिच्छेद भगवाञ्शंभु शासनात्परवीरहा
ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਧਾਰੀ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਬਾਣ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਤੁਰੰਤ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ ਬਣਿਆ।
Verse 31
अवशिष्टा भुजास्तस्य चत्वारोऽतीव सुन्दराः । गतव्यथो बभूवाशु शंकरस्य प्रसादतः
ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਚੀਆਂ ਚਾਰਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਦਰਦ ਤੇ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 32
गतस्मृतिर्यदा बाण शिरश्छेत्तुं समुद्यतः । कृष्णो वीरत्वमापन्नस्तदा रुद्रस्समुत्थितः
ਜਦੋਂ ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਬਾਣ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ) ਸਿਰ ਕੱਟਣ ਲਈ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੀਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਰੁਦ੍ਰ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ।
Verse 33
रुद्र उवाच । भगवन्देवकीपुत्र यदाज्ञप्तं मया पुरा । तत्कृतं च त्वया विप्र मदाज्ञाकारिणा सदा
ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਦੇਵਕੀ-ਪੁੱਤਰ! ਜੋ ਹੁਕਮ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਤੂੰ ਉਹ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ।
Verse 34
मा बाणस्य शिरश्छिंधि संहरस्व सुदर्शनम् । मदाज्ञया चक्रमिदं स्यान्मोघं मज्जने सदा
ਬਾਣ ਦਾ ਸਿਰ ਨਾ ਵੱਢ; ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈ। ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਇਹ ਚੱਕਰ ਉਸ ਨੂੰ ਡੁਬੋਣ/ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹੇ।
Verse 35
दत्तं मया पुरा तुभ्यमनिवार्यं रणे तव । चक्रं जयं च गोविन्द निवर्तस्व रणात्ततः
ਹੇ ਗੋਵਿੰਦ! ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਉਸ ਰਣਭੂਮੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆ।
Verse 36
दधीचे रावणे वीरे तारकादिपुरेष्वपि । विना मदाज्ञां लक्ष्मीश रथाङ्गं नामुचः पुरा
ਹੇ ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ! ਦਧੀਚੀ, ਵੀਰ ਰਾਵਣ ਅਤੇ ਤਾਰਕਾ ਆਦਿ ਦੇ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਚੱਕਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ; ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਮੁਚੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 37
त्वं तु योगीश्वरस्स्साक्षात्परमात्मा जनार्दन । विचार्यतां स्वमनसा सर्वभूतहिते रतः
ਪਰ ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ! ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਯੋਗੀਸ਼ਵਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਕਰਤੱਬ ਕਰ।
Verse 38
वरमस्य मया दत्तं न मृत्युर्भयमस्ति वै । तन्मे वचस्सदा सत्यं परितुष्टोस्म्यहं तव
ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਸਦਾ ਸੱਚਾ ਰਹੇ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ।
Verse 39
पुराऽयं गर्वितो मत्तो युद्धं देहीति मेऽब्रवीत् । भुजान्कण्डूयमानस्तु विस्मृतात्मगतिर्हरे
ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਗਰੂਰ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ—“ਮੈਨੂੰ ਯੁੱਧ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।” ਹੇ ਹਰਿ, ਬਾਂਹਾਂ ਖੁਜਲਾਂਦਾ ਦੰਭ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਤਮ-ਗਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਭੁੱਲ ਗਿਆ।
Verse 40
तदाहमशपं तं वै भुजच्छेत्ताऽऽगमिष्यति । अचिरेणातिकालेन गतगर्वो भविष्यसि
ਤਦ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ—“ਤੇਰੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਆਵੇਗਾ। ਜਲਦੀ ਹੀ, ਵੱਡਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ; ਤੇਰਾ ਗਰੂਰ ਟੁੱਟੇਗਾ ਅਤੇ ਤੂੰ ਨਿਰਅਹੰਕਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।”
Verse 41
मदाज्ञया हरिः प्राप्तो भुजच्छेत्ता तवाऽथ वै । निवर्तस्व रणाद्गच्छ स्वगृहं सवधूवरः
“ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹਰੀ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੇਰੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਰਣ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾ; ਹੇ ਉੱਤਮ, ਵਧੂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲਾ ਜਾ।”
Verse 42
इत्युक्तः स तयोमैत्रीं कारयित्वा महेश्वरः । तममुज्ञाप्य सगणः सपुत्रः स्वालयं ययौ
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦੇ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 43
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शंभोस्संहृत्य च सुदर्शनम् । अक्षतांगस्तु विजयी तत्कृष्णोंतःपुरं ययौ
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਵਾਪਸ ਸਮੇਟ ਲਿਆ। ਦੇਹੋਂ ਅਖੰਡ ਤੇ ਵਿਜੇਤਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ (ਅੰਤਹਪੁਰ) ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 44
अनिरुद्धं समाश्वास्य सहितं भार्यया पुनः । जग्राह रत्नसंघातं बाणदत्तमनेकशः
ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਮੁੜ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ, ਬਾਣ ਵੱਲੋਂ ਬਾਰੰਬਾਰ ਦਿੱਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ।
Verse 45
तत्सखीं चित्रलेखां च गृहीत्वा परयोगिनीम् । प्रसन्नोऽभूत्ततः कृष्णः कृतकार्यः शिवाज्ञया
ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਸਖੀ ਪਰਮ ਯੋਗਿਨੀ ਚਿਤ੍ਰਲੇਖਾ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।
Verse 46
हृदा प्रणम्य गिरिशमामंत्र्य च बलेस्तुतम् । परिवारसमेतस्तु जगाम स्वपुरीं हरिः
ਦਿਲੋਂ ਗਿਰੀਸ਼ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਬਲੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਹਿ ਕੇ, ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 47
पथि जित्वा च वरुणं विरुद्धं तमनेकधा । द्वारकां च पुरीं प्राप्तस्समुत्सवसमन्वितः
ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਉਤਸਵਾਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦਵਾਰਕਾ ਨਗਰੀ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 48
विसर्जयित्वा गरुडं सखीन्वीक्ष्योपहस्य च । द्वारकायां ततो दृष्ट्वा कामचारी चचार ह
ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਸਖਿਆਂ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ ਮਿੱਠੀ ਹਾਸੀ ਨਾਲ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ; ਫਿਰ ਦਵਾਰਕਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਉੱਥੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 55
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पंचमे युद्धखंडे बाणभुजकृंतनगर्वापहारवर्णनं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਯੁੱਧਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਬਾਣ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਕੱਟਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਪਚپنਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The chapter centers on Bāṇa (son of Bali) re-entering and escalating the battle against Śrī Kṛṣṇa after a prior weapon-countermeasure episode; it highlights his anger, weaponry, and Kṛṣṇa’s overpowering response (notably the thunderous Śārṅga bow-sound).
It signals that the conflict is not random violence but a purposeful divine dramaturgy: events reveal hierarchy among powers, the limits of boon-based might, and the reassertion of dharma under Śiva’s overarching auspice.
Astra-power (Jṛṃbhaṇāstra), heroic tejas (splendor/force) of Kṛṣṇa, and nāda-śakti (the bow’s resonance filling the cosmic space), alongside Bāṇa’s daitya-bala and multi-weapon engagement.