देवस्तुतिवर्णनम् (Deva-stuti-varṇana) — “Description of the Gods’ Hymn/Praise”
ਅਧਿਆਇ 7 ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਣਯ ਅਤੇ ਭਕਤਵਤਸਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੇਨਤੀਆਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਦਿ ਦੇਵਗਣ ਤੁਰੰਤ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਮੰਗਲ ਜੈਘੋਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਪਲ ਮੌਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰੀ ਦੇਵੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ, ਕ੍ਰੀੜਾਲੋਲ ਛਣਮੁਖ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਅਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਦੇ ਮੁਖਾਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪੀ ਰਹੇ ਹੋਣ ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਾਤਸਲ੍ਯ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਗਧ ਹੋਏ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪਾਸੇ ਦੇਵਸਤੁਤੀ ਤੇ ਸ਼ਰਣਾਗਤੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਲੀਲਾ ਅਤੇ ਰਸਾਸ੍ਵਾਦ—ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਸੰਯੋਗ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਦੇਵਸਤੁਤਿਵਰਣਨ’ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । एतच्छुत्वा तु सर्वेषां देवादीनां वचो हरः । अंगीचकार सुप्रीत्या शरण्यो भक्तवत्सलः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਭਗਤ-ਵਤਸਲ ਹਰ ਨੇ ਬੜੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 2
एतस्मिन्नंतरे देवी पुत्राभ्यां संयुता शिवा । आजगाम मुने तत्र यत्र देवान्वितो हरः
ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਦੇਵੀ ਸ਼ਿਵਾ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਆ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹਰਾ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਖੜਾ ਸੀ।
Verse 3
अथागतां शिवां दृष्ट्वा सर्वे विष्ण्वादयो द्रुतम् । प्रणेमुरतिनम्रास्ते विस्मिता गतसंभ्रमाः
ਫਿਰ ਸ਼ਿਵਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਉਂਦੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਸਭ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਬਹੁਤ ਨਿਮਰ ਸਨ, ਅਚੰਭਿਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਘਬਰਾਹਟ ਮਿਟ ਗਈ।
Verse 4
प्रोचुर्जयेति सद्वाक्यं मुने सर्वे सुलक्षणम् । तूष्णीमासन्नजानंतस्तदागमनकारणम्
ਹੇ ਮੁਨੀ! ਸਭ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਆਖੇ—“ਜੈ! ਜੈ!”—ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਫਿਰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ।
Verse 5
अथ सर्वैः स्तुता देवैर्देव्यद्भुतकुतूहला । उवाच स्वामिनं प्रीत्या नानालीलाविशारदम्
ਫਿਰ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਦੇਵੀ, ਅਦਭੁਤ ਕੌਤੂਹਲ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ—ਨਾਨਾ ਲੀਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ—ਨੂੰ ਬੋਲੀ।
Verse 6
देव्युवाच । क्रीडमानं विभो पश्य षण्मुखं रविसंनिभम् । पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठ भूषितं भूषणैर्वरैः
ਦੇਵੀ ਬੋਲੀ—ਹੇ ਵਿਭੋ! ਖੇਡਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਛਣਮੁਖ ਵੇਖੋ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁੱਤਰ, ਪੁੱਤਰਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ, ਉੱਤਮ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੈ।
Verse 7
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे देवस्तुतिवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਯੁੱਧਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਦੇਵ-ਸਤੁਤੀ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਸੱਤਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 8
न सस्मारागतान्दैत्यान्निजतेजोनिपीडितान् । स्कंदमालिंग्य चाघ्राय मुगोदाति महेश्वरः
ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਚੰਡ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਅਭिभੂਤ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮੱਥਾ ਸੁੰਘ ਕੇ ਉਹ ਮੌਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 9
जगदम्बाथ तत्रैव संमंत्र्य प्रभुणा च सा । स्थित्वा किञ्चित्समुत्तस्थौ नानालीलाविशारदा
ਫਿਰ ਜਗਦੰਬਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਪਲ ਠਹਿਰੀ; ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਲੀਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਉਹ ਦੇਵੀ ਮੁੜ ਉੱਠ ਖੜੀ ਹੋਈ।
Verse 10
ततस्सनंदी सह षण्मुखेन तया च सार्द्धं गिरिराजपुत्र्या । विवेश शम्भुर्भवनं सुलीलः सुरैस्समस्तैरभिवंद्यमानः
ਫਿਰ ਸ਼ੰਭੂ ਨੰਦੀ, ਸ਼ਣਮੁਖ ਅਤੇ ਗਿਰਿਰਾਜ-ਕਨਿਆ (ਪਾਰਵਤੀ) ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਜ ਲੀਲਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 11
द्वारस्य पार्श्वतः तस्थुर्देवदेवस्य धीमतः । तेऽथ देवा महाव्यग्रा विमनस्का मुनेऽखिलः
ਉਹ ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਪਾਸੇ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲ ਅਤੇ ਮਨੋਂ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਏ।
Verse 12
किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं कः स्यादस्मत्सुखप्रदः । किं तु किंत्विति संजातं हा हताः स्मेति वादिनम्
“ਕੀ ਕਰੀਏ? ਕਿੱਥੇ ਜਾਈਏ? ਸਾਨੂੰ ਸੁਖ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੋਵੇਗਾ?”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ‘ਪਰ ਕੀ? ਕੀ ਹੀ?’ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਕੇ ਬੋਲੇ, “ਹਾਇ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਮਾਰੇ ਗਏ!”
Verse 13
अन्योन्यं प्रेक्ष्य शक्राद्या बभूवुश्चातिविह्वलाः । प्रोचुर्विकलवाक्यं ते धिक्कुर्वन्तो निजं विधिम्
ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘਬਰਾਏ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਟੁੱਟੇ-ਫੁੱਟੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਨੀਤੀ ਤੇ ਕੀਤੇ ਉਪਾਅ ਨੂੰ ਧਿਕਕਾਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 14
पापा वयमिहेत्यन्ये ह्यभाग्याश्चेति चापरे । ते भाग्यवंतो दैत्येन्द्रा इति चान्येऽब्रुवन् सुराः
ਕੁਝ ਦੇਵ ਬੋਲੇ, “ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਪਾਪੀ ਹਾਂ”; ਹੋਰ ਬੋਲੇ, “ਅਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਭਾਗੇ ਹਾਂ।” ਫਿਰ ਹੋਰ ਦੇਵ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਅਸਲ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਤਾਂ ਉਹ ਦੈਤ੍ਯ-ਰਾਜੇ ਹਨ।”
Verse 15
तस्मिन्नेवांतरे तेषां श्रुत्वा शब्दाननेकशः । कुंभोदरो महातेजा दंडेनाताडयत्सुरान्
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਚੀਖਾਂ ਤੇ ਕੋਲਾਹਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਤੇਜੀ ਕੁੰਭੋਦਰ ਨੇ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ।
Verse 16
दुद्रुवुस्ते भयाविष्टा देवा हाहेति वादिनः । अपतन्मुनयश्चान्ये विह्वलत्वं बभूव ह
ਭੈ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦੇਵ “ਹਾਇ! ਹਾਇ!” ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦੌੜ ਪਏ। ਹੋਰ ਮੁਨੀ ਵੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਏ।
Verse 17
इन्द्रस्तु विकलोतीव जानुभ्यामवनीं गतः । अन्ये देवर्षयोतीव विकलाः पतिता भुवि
ਇੰਦਰ ਮਾਨੋ ਲੰਗੜਾ ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਘੁੱਟਣਿਆਂ ਦੇ ਬਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਹੋਰ ਦੇਵ ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਨਿਢਾਲ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ।
Verse 18
सर्वे मिलित्वा मुनयस्सुराश्च सममाकुलाः । संगता विधिहर्योस्तु समीपं मित्रचेतसोः
ਤਦ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਦੇਵ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਰ-ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 19
अहो विधिबलं चैतन्मुनयः कश्यपादयः । वदंति स्म तदा सर्वे हरि लोकभयापदम्
“ਅਹੋ! ਇਹ ਤਾਂ ਵਿਧੀ (ਨਿਯਤੀ) ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਬਲ ਬਲ ਹੈ।” ਤਦ ਕਸ਼੍ਯਪ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭੈ-ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਬਣੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਇਕੱਠੇ ਬੋਲੇ।
Verse 20
अभाग्यान्न समाप्तं तु कार्यमित्यपरे द्विजाः । कस्माद्विघ्नमिदं जातमित्यन्ये ह्यति विस्मिताः
ਕੁਝ ਦਵਿਜ ਬੋਲੇ—“ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।” ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ—“ਇਹ ਵਿਘਨ ਕਿੱਥੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ?”
Verse 21
इत्येवं वचनं श्रुत्वा कश्यपाद्युदितं मुने । आश्वासयन्मुनीन्देवान् हरिर्वाक्यमुपाददे
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਆਦਿ ਦੇ ਕਹੇ ਹੋਏ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਂਦਾ ਹੋਇਆ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਤਦ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
Verse 22
विष्णुरुवाच । हे देवा मुनयस्सर्वे मद्वचः शृणुतादरात् । किमर्थं दुःखमापन्ना दुखं तु त्यजताखिलम्
ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੇਵੋ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀਓ, ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦਿਓ।
Verse 23
महदाराधनं देवा न सुसाध्यं विचार्य्यताम् । महदाराधने पूर्वं भवेद्दुःखमिति श्रुतम् । विज्ञाय दृढतां देवाः प्रसन्नो भवति ध्रुवम्
ਹੇ ਦੇਵੋ, ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ—ਮਹਾਨ ਆਰਾਧਨਾ ਸੌਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਐਸੀ ਮਹਾ-ਆਰਾਧਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਲੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਪ੍ਰਭੂ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
शिवस्सर्वगणायक्षस्सहसा परमेश्वरः । विचार्यतां हृदा सर्वैः कथं वश्यो भवेदिति
ਸਾਰੇ ਗਣਾਂ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਸਮੇਤ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਸ਼ਿਵ ਅਚਾਨਕ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ—ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਉਹ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ?
Verse 25
प्रणवं पूर्वमुच्चार्य्य नमः पश्चादुदाहरेत् । शिवायेति ततः पश्चाच्छुभद्वयमतः परम्
ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਉਚਾਰੋ, ਫਿਰ ‘ਨਮਃ’ ਕਹੋ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਸ਼ਿਵਾਯ’ ਬੋਲੋ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸ਼ੁਭ ਅੱਖਰ ਜੋੜੋ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਮੰਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 26
कुरुद्वयं ततः प्रोक्तं शिवाय च ततः पुनः । नमश्च प्रणवश्चैव मंत्रमेवं सदा बुधाः
ਫਿਰ ‘ਕੁ-ਰੁ’ ਇਹ ਦੋ ਅੱਖਰ ਉਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ‘ਸ਼ਿਵਾਯ’। ‘ਨਮಃ’ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਸਮੇਤ—ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਦਾ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਇਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 27
अवर्तध्वं पुनर्यूयं यदि शंभुकृते तदा । कोटिमेकं तथा जप्त्वा शिवः कार्यं करिष्यति
ਜੇ ਇਹ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਓ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦੇਣਗੇ।
Verse 28
इत्युक्ते च तदा तेन हरिणा प्रभविष्णुना । तथा देवाः पुनश्चक्रुर्हरस्याराधनं मुने
ਉਦੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਫਿਰ ਹਰਾ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਕੀਤੀ।
Verse 29
संजजाप हरिश्चापि सविधिश्शिवमानसः । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं मुनीनां च विशेषतः
ਤਦ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੇ ਵੀ ਯਥਾਵਿਧਿ, ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਜਪ ਕੀਤਾ।
Verse 30
मुहुः शिवेति भाषंतो देवा धैर्यसमन्विताः । कोटिसंख्यं तदा कृत्वा स्थितास्ते मुनिसत्तम
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦੇਵਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਵਾਰ ਵਾਰ “ਸ਼ਿਵ! ਸ਼ਿਵ!” ਪੁਕਾਰਦੇ ਰਹੇ; ਫਿਰ ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਦਲ ਬਣਾਕੇ ਅਡੋਲ ਖੜੇ ਰਹੇ।
Verse 31
एतस्मिन्नंतरे साक्षाच्छिवः प्रादुरभूत्स्वयम् । यथोक्तेन स्वरूपेण वचनं चेदमब्रवीत्
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸਾਖ਼ਾਤ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਜਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਓਹੋ ਜਿਹੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
Verse 32
श्रीशिव उवाच । हे हरे हे विधे देवा मुनयश्च शुभव्रताः । प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूत जयेनानेन चेप्सितम्
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਬੋਲੇ— “ਹੇ ਹਰੀ, ਹੇ ਵਿਧਾਤਾ, ਹੇ ਦੇਵੋ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਵਰਤ ਮੁਨੀਓ! ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਵਰ ਮੰਗੋ; ਇਸ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ।”
Verse 33
देवा ऊचुः । यदि प्रसन्नो देवेश जगदीश्वर शंकर । सुरान् विज्ञाय विकलान् हन्यंतां त्रिपुराणि च
ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਸ਼ੰਕਰ! ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਅਸਹਾਇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਜਾਣ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਪੁਰ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿਓ।
Verse 34
रक्षास्मान्परमेशान दीनबंधो कृपाकर । त्वयैव रक्षिता देवास्सदापद्भ्यो मुहुर्मुहुः
ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਾਨ, ਹੇ ਦੀਨ-ਬੰਧੂ, ਹੇ ਕਿਰਪਾਕਰ! ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕੇਵਲ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਆਫ਼ਤਾਂ ਤੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਹੈ।
Verse 35
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तं वचनं तेषां श्रुत्वा सहरिवेधसाम् । विहस्यांतस्तदा ब्रह्मन्महेशः पुनरब्रवीत्
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹਰੀ ਅਤੇ ਵੇਧਸ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ ਨੇ ਅੰਦਰੋਂ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਫਿਰ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 36
महेश उवाच । हे हरे हे विधे देवा मुनयश्चाखिला वचः । मदीयं शृणुतादृत्य नष्टं मत्वा पुरत्रयम्
ਮਹੇਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਹਰੀ, ਹੇ ਵਿਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਹੇ ਦੇਵੋ ਅਤੇ ਸਭ ਮੁਨੀਓ! ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਸਮਝ ਕੇ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 37
रथं च सारथिं दिव्यं कार्मुकं शरमुत्तमम् । पूर्वमंगीकृतं सर्वमुपपादयताचिरम्
ਉਸ ਨੇ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਰਥ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਰਥੀ, ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬਾਣ—ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ—ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 38
हे विष्णो हे विधे त्वं हि त्रिलोकाधिपतिर्ध्रुवम् । सर्वसम्राट्प्रकारं मे कर्तुमर्हसि यत्नतः
ਹੇ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਹੇ ਵਿਧੇ (ਬ੍ਰਹਮਾ)! ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਟੱਲ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਰਵ-ਸਮਰਾਟੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਧੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ।
Verse 39
नष्टं पुरत्रयं मत्वा देवसाहाय्यमित्युत । करिष्यथः प्रयत्नेनाधिकृतौ सर्गपालने
ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਸਮਝ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋਗੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਅਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹੈ।
Verse 40
अयं मंत्रो महापुण्यो मत्प्रीतिजनकश्शुभः । भुक्तिमुक्तिप्रदस्सर्वकामदश्शैवकावह
ਇਹ ਮੰਤਰ ਮਹਾਪੁੰਨ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਭੋਗ ਤੇ ਮੋਖ ਦਿੰਦਾ, ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 41
धन्यो यशस्य आयुष्यः स्वर्गकामार्थिनां नृणाम् । अपवर्गो ह्यकामानां मुक्तानां भुक्तिमुक्तिदः
ਇਹ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਲੌਕਿਕ ਸਿੱਧੀਆਂ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਧੰਨ, ਯਸ਼ਦਾਇਕ ਅਤੇ ਆਯੁ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਕਾਮਾਂ ਲਈ ਇਹੀ ਅਪਵਰਗ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੁਕਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ—ਪਾਸ ਛੇਦਕ ਪਤਿ-ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ—ਯਥੋਚਿਤ ਭੋਗ ਅਤੇ ਪਰਮ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 42
य इमं कीर्तयेन्मंत्रं शुचिर्भूत्वा सदा नरः । शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि सर्वान्कामानवाप्नुयात्
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ਇਸ ਮੰਤਰ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 43
सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य शिवस्य परमात्मनः । सर्वे देवा मुदं प्रापुर्हरिर्ब्रह्माधिकं तथा
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰੀ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਆਨੰਦਿਤ ਹੋਏ।
Verse 44
सर्वदेवमयं दिव्यं रथं परमशोभनम् । रचयामास विश्वार्थे विश्वकर्मा तदाज्ञया
ਉਸ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਜਗਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਅਤਿ ਸ਼ੋਭਨੀ ਰਥ ਬਣਾਇਆ।
Frequently Asked Questions
The devas’ acclamation and reverential praise of Śiva coincides with Devī’s arrival with her sons, centering on Skanda (Ṣaṇmukha) as Śiva embraces him and becomes absorbed in familial līlā.
It encodes divine rasa (aesthetic relish) and anugraha (grace): Śiva’s supreme power is shown as intimacy and bliss, implying that cosmic authority is grounded in beatific fullness rather than need-driven action.
Śiva is emphasized as śaraṇya (refuge-giver) and bhaktavatsala (devotee-loving); Skanda appears as Ṣaṇmukha, radiant and ornamented; Devī appears as Jagadambā, orchestrating the scene through affectionate address and presence.