शिवस्य सैन्यप्रयाणम् तथा गणपतिनामावलिः (Śiva’s Mobilization for War and the Catalogue of Gaṇa Commanders)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਰੰਤ ਯੁੱਧ ਲਈ ਸ਼ਿਵ-ਸੈਨਾ ਦੀ ਚਾਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਕਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਗਿਰੀਸ਼ ਰੁਦ੍ਰ ਸੰਯਮਿਤ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਵੀਰਭਦ੍ਰ, ਨੰਦੀ, ਖੇਤਰਪਾਲ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਭੈਰਵਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਸਭ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਸੱਜ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਕੰਦ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼—ਦੋਨਾਂ ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਰਵਾਨਗੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਦਾ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਨਿਕਲਣਾ ਅਤੇ ਵੀਰ-ਗਣਾਂ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਣਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੀਰਭਦ੍ਰ, ਨੰਦੀ, ਮਹਾਕਾਲ, ਵਿਸ਼ਾਲਾਖ਼, ਬਾਣ, ਪਿੰਗਲਾਖ਼, ਵਿਕੰਪਨ, ਵਿਰੂਪ, ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ, ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਆਦਿ ਗਣ-ਨਾਇਕਾਂ ਦੀ ਨਾਮਾਵਲੀ ਅਤੇ ਕੋਟਿ-ਗਣ ਆਦਿ ਗਿਣਤੀ ਸਮੇਤ ਸੈਨਾ ਦੀ ਔਪਚਾਰਿਕ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । तस्य तद्वाक्यमाकर्ण्य सुरराट् ततः । सक्रोधः प्राह गिरिशो वीरभद्रादिकान्गणान्
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਗਿਰੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਆਦਿ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਬੋਲਿਆ।
Verse 2
रुद्र उवाच । हे वीरभद्र हे नंदिन्क्षेत्रपालष्टभैरवाः । सर्वे गणाश्च सन्नद्धास्सायुधा बलशालिनः
ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ! ਹੇ ਨੰਦੀ! ਹੇ ਖੇਤਰਪਾਲ ਅਤੇ ਅੱਠ ਭੈਰਵੋ! ਸਾਰੇ ਗਣ ਹਥਿਆਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਜੇ ਹੋ ਕੇ, ਬਲਵਾਨ ਬਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਰਹੋ।
Verse 3
कुमाराभ्यां सहैवाद्य निर्गच्छंतु ममाज्ञया । स्वसेनया भद्रकाली निर्गच्छतु रणाय च । शंखचूडवधार्थाय निर्गच्छाम्यद्य सत्वरम्
ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਹ ਅੱਜ ਹੀ ਦੋਵੇਂ ਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਪੈਣ। ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਯੁੱਧ ਲਈ ਕੂਚ ਕਰੇ। ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਮੈਂ ਵੀ ਅੱਜ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 4
सनत्कुमार उवाच । इत्याज्ञाप्य महेशानो निर्ययौ सैन्यसंयुतः । सर्वे वीरगणास्तस्यानु ययुस्संप्रहर्षिताः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਉਂ ਆਗਿਆ ਦੇ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਾਰੇ ਵੀਰਗਣ ਪਰਮ ਹर्ष ਨਾਲ ਚੱਲ ਪਏ।
Verse 5
एतस्मिन्नंतरे स्कंदगणेशौ सर्वसैन्यपौ । यततुर्मुदितौ नद्धौ सायुधौ च शिवांतिके
ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸਕੰਦ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕਵਚ ਪਾ ਕੇ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਖੜੇ ਹੋਏ।
Verse 6
वीरभद्रश्च नन्दी च महाकालस्सुभद्रकः । विशालाक्षश्च बाणश्च पिंगलाक्षो विकंपनः
ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਅਤੇ ਨੰਦੀ, ਮਹਾਕਾਲ ਅਤੇ ਸੁਭਦ੍ਰਕ; ਵਿਸ਼ਾਲਾਖ਼ ਅਤੇ ਬਾਣ; ਪਿੰਗਲਾਖ਼ ਅਤੇ ਵਿਕੰਪਨ—ਇਹ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਸਾਥੀ ਸਨ।
Verse 7
विरूपो विकृतिश्चैव मणिभद्रश्च बाष्कलः । कपिलाख्यो दीर्घदंष्द्रो विकरस्ताम्रलोचनः
ਵਿਰੂਪ, ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ, ਮਣੀਭਦ੍ਰ ਅਤੇ ਬਾਸ਼ਕਲ; ਨਾਲ ਹੀ ਕਪਿਲ, ਦੀਰਘਦੰਸ਼ਟ੍ਰ, ਵਿਕਰ ਅਤੇ ਤਾਮ੍ਰਲੋਚਨ—ਇਹ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਨ।
Verse 8
कालंकरो बलीभद्रः कालजिह्वः कुटीचरः । बलोन्मत्तो रणश्लाघ्यो दुर्जयो दुर्गमस्तथा
ਕਾਲੰਕਰ, ਬਲੀਭਦ੍ਰ, ਕਾਲਜਿਹਵਾ ਅਤੇ ਕੁਟੀਚਰ; ਬਲੋਨਮੱਤ, ਰਣਸ਼ਲਾਘ੍ਯ; ਦੁਰਜਯ ਅਤੇ ਦੁਰਗਮ—ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ।
Verse 9
इत्यादयो गणेशानास्सैन्यानां पतयो वराः । तेषां च गणनां वच्मि सावधानतया शृणु
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਉੱਤਮ ਗਣੇਸ਼—ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਤੇ ਸਰਨਾਥ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 10
शंखकर्णः कोटिगणैर्युतः परविमर्दकः । दशभिः केकराक्षश्च विकृतोऽष्टाभिरेव च
ਸ਼ੰਖਕਰਣ ਕਰੋੜਾਂ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਵੈਰੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਾਲਾ; ਅਤੇ ਕੇਕਰਾਕਸ਼ ਦਸ ਦਲਾਂ ਸਮੇਤ, ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਅੱਠ ਦਲਾਂ ਸਮੇਤ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸੈਨਾਪਤੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 11
चतुष्षष्ट्या विशाखश्च नवभिः पारियात्रिकः । षड्भिस्सर्वान्तकः श्रीमांस्त थैव विकृताननः
ਵਿਸਾਖ ਚੌਂਹਠ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਖੜਾ ਸੀ; ਪਾਰਿਆਤ੍ਰਿਕ ਨੌਂ ਨਾਲ। ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਸਰਵਾਂਤਕ ਛੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕ੍ਰਿਤਾਨਨ—ਇਉਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਣ ਯੁੱਧ ਲਈ ਸਜ ਗਏ।
Verse 12
जालको हि द्वादशभिः कोटिभिर्गणपुंगवः । सप्तभिस्समदः श्रीमान्दुन्दुभोऽष्टाभिरेव च
ਗਣਾਂ ਦਾ ਅਗਵਾਨ ਜਾਲਕ ਬਾਰਾਂ ਕਰੋੜ ਨਾਲ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਸਮਦ ਸੱਤ ਕਰੋੜ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਭ ਅੱਠ ਕਰੋੜ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।
Verse 13
पंचभिश्च करालाक्षः षड्भिस्संदारको वरः । कोटिकोटिभिरेवेह कंदुकः कुंडकस्तथा
ਕਰਾਲਾਕ੍ਸ਼ ਇੱਥੇ ਪੰਜ ਦਲਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੰਦਾਰਕ ਛੇ ਦਲਾਂ ਨਾਲ ਆਇਆ। ਅਤੇ ਕੰਦੁਕ ਤੇ ਕੁੰਡਕ ਵੀ ਇੱਥੇ ਕਰੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 14
विष्टंभोऽष्टाभिरेवेह गणपस्सर्वस त्तमः । पिप्पलश्च सहस्रेण संनादश्च तथाविधः
ਇੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਗਣਪ ਵਿਸ਼ਟੰਭ ਅੱਠ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਖੜਾ ਸੀ। ਪਿੱਪਲ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸੰਨਾਦ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ—ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 15
आवेशनस्तथाष्टाभिस्त्वष्टभिश्चन्द्रतापनः । महाकेशः सहस्रेण कोटीनां गणपो वृतः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਵੇਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਅੱਠ (ਗਣਾਂ) ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਚੰਦਰਤਾਪਨ ਵੀ ਹੋਰ ਅੱਠ (ਗਣਾਂ) ਸਮੇਤ ਆਇਆ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਮਹਾਕੇਸ਼ ਕਰੋੜਾਂ ਗਣਾਂ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 16
कुंडी द्वादशभिर्वीरस्तथा पर्वतकश्शुभः । कालश्च कालकश्चैव महाकालश्शतेन वै
ਕੁੰਡੀ ਬਾਰਾਂ ਵੀਰਾਂ ਸਮੇਤ ਆਇਆ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਭ ਪਰਵਤਕ ਵੀ ਆਇਆ। ਕਾਲ ਅਤੇ ਕਾਲਕ ਵੀ ਆਏ, ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੌ (ਯੋਧਿਆਂ) ਸਮੇਤ ਆਇਆ।
Verse 17
अग्निकश्शत कोट्या च कोट्याग्निमुख एव च । आदित्यो ह्यर्द्धकोट्या च तथा चैवं घनावहः
ਅਗਨੀ-ਗਣ ਸ਼ਤ ਕਰੋੜ ਸਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਅਗਨੀ-ਮੁਖਾਂ ਵਾਲੇ ਦਲ ਵੀ ਸਨ। ਆਦਿਤ੍ਯ ਅੱਧ ਕਰੋੜ ਸਨ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਨਾਵਹ (ਮੇਘ-ਵਾਹਕ) ਵੀ ਬੇਅੰਤ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨ।
Verse 18
सनाहश्च शतेनैव कुमुदः कोटिभिस्तथा । अमोघः कोकिलश्चैव शतकोट्या सुमंत्रकः
ਸਨਾਹ ਸੌ (ਬਲਾਂ) ਸਮੇਤ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਕੁਮੁਦ ਕਰੋੜਾਂ ਸਮੇਤ। ਅਮੋਘ ਅਤੇ ਕੋਕਿਲ ਵੀ ਆਏ; ਅਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਕ ਸ਼ਤ ਕਰੋੜ ਸਮੇਤ ਆਇਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁੱਧ ਲਈ ਗਣ-ਸਮੂਹ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ।
Verse 19
काकपादः कोटिषष्ट्या षष्ट्या संतानकस्तथा । महाबलश्च नवभिः पञ्चभिर्मधुपिंगल
ਸੈਨਾਪਤੀ ਕਾਕਪਾਦ ਸੱਠ ਕਰੋੜ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ; ਸੰਤਾਨਕ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਸੱਠ ਕਰੋੜ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਸੀ। ਮਹਾਬਲ ਨੌ ਕਰੋੜ ਦਾ, ਅਤੇ ਮਧੁਪਿੰਗਲ ਪੰਜ ਕਰੋੜ ਦਲਾਂ ਦਾ ਨੇਤਾ ਸੀ।
Verse 20
नीलो नवत्या देवेशः पूर्णभद्रस्तथैव च । कोटीनां चैव सप्तानां चतुर्वक्त्रो महाबलः
ਨੀਲ—ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ—ਨੱਬੇ ਕਰੋੜ ਉੱਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਸੀ; ਪੂਰਨਭਦ੍ਰ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹਾ। ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਚਤੁਰਵਕਤ੍ਰ ਸੱਤ ਕਰੋੜ ਫੌਜ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਸੀ।
Verse 21
कोटिकोटिसहस्राणां शतैर्विंशतिभिस्तथा । तत्राजग्मुस्तथा वीरास्ते सर्वे संगरोत्सवे
ਕਰੋੜਾਂ ਕਰੋੜ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ—ਅਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਵੀਹ ਵੀਹ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਉਹ ਸਾਰੇ ਵੀਰ ਯੋਧੇ ਜੰਗ ਦੇ ਉਤਸਵ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 22
भूतकोटिसहस्रेण प्रमथैर्कोटिभि स्त्रिभिः । वीरभद्रश्चतुष्षष्ट्या लोमजानां त्रिकोटिभिः
ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਭੂਤਾਂ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਉਗਰ ਲੋਮਜਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨੇਤਾ ਚੌਂਸਠ ਸਨ।
Verse 23
काष्ठारूढश्चतुःषष्ट्या सुकेशो वृषभस्तथा । विरूपाक्षश्च भगवांश्चतुष्षष्ट्या सनातनः
ਚੌਂਸਠ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਕਾਸ਼ਠਾਰੂਢ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆਇਆ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਚੌਂਸਠ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਰੂਪਾਕ੍ਸ਼—ਭਗਵਾਨ, ਸਨਾਤਨ—ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 24
तालकेतुः षडास्यश्च पंचास्यश्च प्रतापवान् । संवर्तकस्तथा चैत्रो लंकुलीशस्स्वयं प्रभुः
ਉੱਥੇ ਤਾਲਕੇਤੁ, ਛਡਾਸ੍ਯ ਅਤੇ ਪਰਤਾਪੀ ਪੰਚਾਸ੍ਯ ਸਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਵਰਤਕ ਤੇ ਚੈਤ੍ਰ ਵੀ; ਅਤੇ ਆਪ ਪ੍ਰਭੂ ਲੰਕੁਲੀਸ਼ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 25
लोकांतकश्च दीप्तात्मा तथा दैत्यांतकः प्रभुः । देवो भृङ्गीरिटिः श्रीमान्देवदेवप्रियस्तथा
ਉੱਥੇ ਲੋਕਾਂਤਕ ਵੀ ਸੀ—ਦੀਪਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੈਤਿਆਂਤਕ, ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ। ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਦੇਵ ਭ੍ਰਿੰਗੀਰਿਟੀ ਵੀ ਸੀ, ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।
Verse 26
अशनिर्भानुकश्चैव चतुः षष्ट्या सहस्रशः । कंकालः कालकः कालो नन्दी सर्वान्तकस्तथा
ਅਤੇ ਅਸ਼ਨਿਰਭਾਨੁਕ ਵੀ ਸੀ—ਜੋ ਚੌਂਸਠ ਹਜ਼ਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ। ਕਂਕਾਲ, ਕਾਲਕ, ਕਾਲ; ਅਤੇ ਨੰਦੀ ਨਾਲ ਸਰਵਾਂਤਕ ਵੀ ਸਨ—ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਅੰਤ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 27
एते चान्ये च गणपा असंख्याता महाबलाः । युद्धार्थं निर्ययुः प्रीत्या शंखचूडेन निर्भयाः
ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਸੰਖ ਮਹਾਬਲੀ ਗਣ ਯੁੱਧ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਪਏ; ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ ਨਿਰਭਯ ਰਹੇ।
Verse 28
सर्वे सहस्रहस्ताश्च जटामुकुटधारिणः । चन्द्ररेखावतंसाश्च नीलकंठास्त्रिलोचनाः
ਉਹ ਸਭ ਸਹਸ੍ਰ-ਹਸਤ ਸਨ, ਜਟਾਮੁਕੁਟ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਚੰਦਰ-ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਗਹਿਣੇ ਵਾਂਗ ਧਾਰ ਕੇ ਨੀਲਕੰਠ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਨ।
Verse 29
रुद्राक्षाभरणास्सर्वे तथा सद्भस्मधारिणः । हारकुंडलकेयूरमुकुटाद्यैरलंकृताः
ਉਹ ਸਭ ਰੁਦ੍ਰਾਖਸ਼ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਹਾਰ, ਕੁੰਡਲ, ਕੇਯੂਰ, ਮੁਕੁਟ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸਨ।
Verse 30
ब्रह्मेन्द्रविष्णुसंकाशा अणिमादिगुणैर्वृताः । सूर्यकोटिप्रतीकाशाः प्रवीणा युद्धकर्मणि
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ ਦਿਸੇ। ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕੇ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ।
Verse 31
वायुश्च वरुणश्चैव बुधश्च मंगलश्च वै । ग्रहाश्चान्ये महेशेन कामदेवश्च वीर्यवान्
ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਵਰੁਣ, ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਮੰਗਲ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹ-ਬਲ ਵੀ—ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਕਾਮਦੇਵ—ਇਹ ਸਭ ਮਹੇਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਵੱਲੋਂ ਹੀ (ਸਜਾਏ/ਸਮਰਥਿਤ) ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।
Verse 32
किं बहूक्तेन देवर्षे सर्वलोकनिवासिनः । ययुश्शिवगणास्सर्वे युद्धार्थं दानवैस्सह
ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ? ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਿਵ-ਗਣ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ।
Verse 33
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे शङ्खचूडवधे महादेवयुद्धयात्रावर्णनं नाम त्रय स्त्रिंशत्तमोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਯੁੱਧਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖਚੂੜ-ਵਧ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅੰਦਰ “ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਯੁੱਧ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਤੇਤੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 34
हुताशनश्च चन्द्रश्च विश्वकर्माश्विनौ च तौ । कुबेरश्च यमश्चैव निरृतिर्नलकूबरः
ਅਗਨੀਦੇਵ ਅਤੇ ਚੰਦਰਦੇਵ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ; ਕੁਬੇਰ ਅਤੇ ਯਮ, ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਨਲਕੂਬਰ—ਇਹ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ/ਸੰਨੱਧ ਸਨ।
Verse 36
उग्रदंष्ट्रश्चोग्रदण्डः कोरटः कोटभस्तथा । स्वयं शतभुजा देवी भद्रकाली महेश्वरी
ਉਹ ਉਗ੍ਰਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਗ੍ਰਦੰਡ (ਭਿਆਨਕ ਦੰਡ) ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਕੋਰਟਾ ਅਤੇ ਕੋਟਭਾ ਵੀ ਹੈ। ਆਪ ਹੀ ਸੌ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ—ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ, ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 37
रत्नेन्द्रसारनिर्माणविमानोपरि संस्थिता । रक्तवस्त्रपरीधाना रक्तमाल्यानुलेपना
ਉਹ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇ ਸਾਰ ਨਾਲ ਬਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸੀ; ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ, ਲਾਲ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਅਤੇ ਲਾਲ ਅਨੁਲੇਪਨ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸੀ।
Verse 38
नृत्यंती च हसंती च गायंती सुस्वरं मुदा । अभयं ददती स्वेभ्यो भयं चारिभ्य एव सा
ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨੱਚਦੀ, ਹੱਸਦੀ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੀ ਸੀ; ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਅਭਯ ਦਿੰਦੀ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਭੈ ਹੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਸੀ।
Verse 39
बिभ्रती विकटां जिह्वां सुलोलां योजनायताम् । शंखचक्रगदापद्मखङ्गचर्मधनुश्शरान्
ਉਸ ਨੇ ਡਰਾਉਣੀ ਜੀਭ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਲਹਿਰਾਂਦੀ ਹੋਈ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ, ਪਦਮ, ਖੜਗ, ਢਾਲ, ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਸਨ।
Verse 40
खर्परं वर्तुलाकारं गंभीरं योजनायतम् । त्रिशूलं गगनस्पर्शिं शक्तिं च योजनायताम्
ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖਰਪਰ ਵੇਖਿਆ—ਗੋਲ ਆਕਾਰ, ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ; ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਤੇ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ।
Verse 41
मुद्गरं मुसलं वक्त्रं खङ्गं फलकमुल्बणम् । वैष्णवास्त्रं वारुणास्त्रं वायव्यं नागपाशकम्
ਉਸ ਨੇ ਮੁਦਗਰ, ਮੁਸਲ, ਵਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਹਥਿਆਰ, ਖੜਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਢਾਲ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਵੈਸ਼ਣਵਾਸਤਰ, ਵਾਰੁਣਾਸਤਰ, ਵਾਯਵ੍ਯਾਸਤਰ ਅਤੇ ਨਾਗਪਾਸ ਵੀ।
Verse 42
नारायणास्त्रं गांधर्वं ब्रह्मास्त्रं गारुडं तथा । पार्जन्यं च पाशुपतं जृंभणास्त्रं च पार्वतम्
ਤਦੋਂ ਨਾਰਾਇਣਾਸਤਰ, ਗਾਂਧਰਵਾਸਤਰ, ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਅਤੇ ਗਾਰੁੜਾਸਤਰ ਛੱਡੇ ਗਏ; ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਰਜਨ੍ਯਾਸਤਰ, ਪਾਸ਼ੁਪਤਾਸਤਰ, ਜ੍ਰਿੰਭਣਾਸਤਰ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤਾਸਤਰ ਵੀ।
Verse 43
महावीरं च सौरं च कालकालं महानलम् । महेश्वरास्त्रं याम्यं च दंडं संमोहनं तथा
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਵੀਰ ਅਤੇ ਸੌਰ (ਸੂਰਜ) ਅਸਤ੍ਰ, ਕਾਲਕਾਲ (ਮੌਤ ਦੀ ਵੀ ਮੌਤ) ਅਤੇ ਜਵਲੰਤ ਮਹਾਨਲ; ਨਾਲ ਹੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਅਸਤ੍ਰ, ਯਾਮ੍ਯ, ਡੰਡ ਅਤੇ ਸੰਮੋਹਨ ਅਸਤ੍ਰ ਵੀ ਵਰਤੇ।
Verse 44
समर्थमस्त्रकं दिव्यं दिव्यास्त्रं शतकं परम् । बिभ्रती च करैस्सर्वैरन्यान्यपि च सा तदा
ਤਦ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰੱਥ ਤੇ ਯੁੱਧ-ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਭ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਸੀ—ਉੱਤਮ ਸੌ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਯੁਧ ਵੀ।
Verse 45
आगत्य तस्थौ सा तत्र योगिनीनां त्रिकोटिभिः । सार्द्धं च डाकिनीनां वै विकटानां त्रिकोटिभिः
ਉੱਥੇ ਆ ਕੇ ਉਹ ਖੜੀ ਹੋਈ—ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਵਿਕਟ ਡਾਕਿਨੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਨਾਲ।
Verse 46
भूतप्रेतपिशाचाश्च कूष्माण्डा ब्रह्मराक्षसाः । वेताला राक्षसाश्चैव यक्षाश्चैव सकिन्नराः
ਉੱਥੇ ਭੂਤ, ਪ੍ਰੇਤ ਅਤੇ ਪਿਸਾਚ ਸਨ; ਕੂਸ਼ਮਾਂਡ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸ ਸਨ; ਅਤੇ ਵੇਤਾਲ, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਯਕਸ਼ ਤੇ ਕਿੰਨਰ ਵੀ ਸਨ।
Verse 47
तश्चैवाभिवृतः स्कंदः प्रणम्य चन्द्रशेखरम् । पितुः पार्श्वे सहायो यः समुवास तदाज्ञया
ਤਦ ਸਕੰਦ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਦਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ; ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਾਸ ਸਹਾਇਕ ਬਣ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 48
अथ शम्भुस्समानीय स्वसैन्यं सकलं तदा । युद्धार्थमगमद्रुद्रश्शंङ्खचूडेन निर्भयः
ਤਦੋਂ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ। ਨਿਡਰ ਰੁਦ੍ਰ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 49
चन्द्रभागानदीतीरे वटमूले मनोहरे । तत्र तस्थौ महादेवो देवनिस्ता रहेतवे
ਚੰਦਰਭਾਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਮਨੋਹਰ ਬੜ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੇਠਾਂ, ਮਹਾਦੇਵ ਉੱਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹੇ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਉਧਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਕੇ।
Frequently Asked Questions
Śiva orders a full martial mobilization—Vīrabhadra, Nandin, Kṣetrapāla, the Aṣṭabhairavas, Skanda, Gaṇeśa, and Bhadrakālī—for the campaign explicitly aimed at the destruction of Śaṅkhacūḍa.
The chapter presents Rudra’s ‘wrath’ as a disciplined cosmic function: an executive energy that activates a structured retinue to restore order, with Śakti (Bhadrakālī) operating as inseparable power in action.
The text highlights Śiva’s gaṇa-manifestations through named commanders (notably Vīrabhadra and Nandin) and the Aṣṭabhairavas, alongside Bhadrakālī as the martial Śakti leading her own force.