बाणासुरस्य क्रोधाज्ञा तथा अन्तःपुरयुद्धारम्भः (Bāṇāsura’s Wrathful Command and the Onset of Battle at the Inner Palace)
ਬਾਣਾਸੁਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦਿਵਯ ਲੀਲਾ ਕਰ ਰਹੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਲਈ ਕਲੰਕ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਕੈਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸੈਨਿਕ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯਾਦਵ ਵੀਰ ਇੱਕ ਪਰਿਘ ਲੈ ਕੇ ਯਮਰਾਜ ਵਾਂਗ ਯੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । अथ बाणासुरः क्रुद्धस्तत्र गत्वा ददर्श तम् । दिव्यलीलात्तवपुषं प्रथमे वयसि स्थितम्
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਬਾਣਾਸੁਰ ਉੱਥੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜਿਸ ਦਾ ਦੇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 2
तं दृष्ट्वा विस्मितं वाक्यं किं कारणमथाब्रवीत् । बाणः क्रोध परीतात्मा युधि शौंडो हसन्निव
ਉਸ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਵੇਖ ਕੇ ਬਾਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?” ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਉਹ ਯੋਧਾ ਮਾਨੋ ਹੱਸਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ।
Verse 3
अहो मनुष्यो रूपाढ्यस्साहसी धैर्यवानिति । कोयमागतकालश्च दुष्टभाग्यो विमूढधीः
ਅਹੋ! ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪਵਾਨ, ਸਾਹਸੀ ਅਤੇ ਧੀਰਜਵਾਨ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਕਾਲ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਬਦਕਿਸਮਤ ਅਤੇ ਮੂਰਖ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਹੈ?
Verse 4
येन मे कुलचारित्रं दूषितं दुहिता हिता । तं मारयध्वं कुपिताश्शीघ्रं शस्त्रैस्सुदारुणैः
ਜਿਸਨੇ ਮੇਰੇ ਕੁਲ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਕਲੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਧੀ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿਓ।
Verse 5
दुराचारं च तं बद्ध्वा घोरे कारा गृहे ततः । रक्षध्वं विकटे वीरा बहुकालं विशेषतः
ਉਸ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਫਿਰ ਭਿਆਨਕ ਕੈਦਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿਓ। ਹੇ ਵਿਕਟ ਵੀਰੋ, ਉਸ ਘੋਰ ਥਾਂ ਵਿੱਚ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ—ਸਖ਼ਤ ਪਹਰਾ ਰੱਖੋ।
Verse 6
न जाने कोयमभयः को वा घोरपराक्रमः । विचार्येति महाबुद्धिस्सं दिग्धोऽभूच्छरासुरः
“ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਇਹ ਨਿਡਰ ਕੌਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਘੋਰ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਹੈ।” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਸ਼ਰਾਸੁਰ ਸ਼ੱਕ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।
Verse 7
ततो दैत्येन सैन्यं तु दशसाहस्रकं शनैः । वधाय तस्य वीरस्य व्यादिष्टं पापबुद्धिना
ਫਿਰ ਪਾਪ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਉਸ ਦੈਤ ਨੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਉਸ ਵੀਰ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 8
तदादिष्टास्तु ते वीराः सर्वतोन्तःपुरं द्रुतम् । छादयामासुरत्युग्राश्छिंदि भिंदीति वादिनः
ਹੁਕਮ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਸੂਰਮੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਏ। ਬਹੁਤ ਉਗਰ ਹੋ ਕੇ “ਕੱਟੋ! ਭੇਦੋ!” ਚੀਕਦੇ ਹੋਏ ਟੁੱਟ ਪਏ।
Verse 9
शत्रुसैन्यं ततो दृष्ट्वा गर्जमानः स यादवः । अंतःपुरं द्वारगतं परिघं गृह्य चातुलम्
ਫਿਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫੌਜ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਯਾਦਵ ਗੱਜ ਉਠਿਆ। ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਪਿਆ ਭਾਰੀ ਲੋਹੇ ਦਾ ਡੰਡਾ (ਪਰਿਘ) ਫੜ ਕੇ ਉਹ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 10
निष्क्रांतो भवनात्तस्माद्वज्रहस्त इवांतकः । तेन तान्किंकरान् हत्वा पुनश्चांतःपुरं ययौ
ਫਿਰ ਉਹ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਅੰਤਕ ਵਾਂਗ ਉਸ ਮਹਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ (ਅੰਤਹਪੁਰ) ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 11
एवं दशसहस्राणि सैन्यानि मुनिसत्तम । जघान रोषरक्ताक्षो वर्द्धितश्शिवतेजसा
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸ਼ਿਵ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ, ਧਰਮੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸੈਨਿਕ ਦਲ ਮਾਰ ਡਾਏ।
Verse 12
लक्षे हतेऽथ योधानां ततो बाणासुरो रुषा । कुभांडं स गृहीत्वा तु युद्धे शौंडं समाह्वयत्
ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਧੇ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਤਦ ਬਾਣਾਸੁਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ; ਕੁਭਾਂਡ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਜੰਗ ਲਈ ਧੀਰ ਸ਼ੌਂਡ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਿਆ।
Verse 13
अनिरुद्धं महाबुद्धिं द्वन्द्वयुद्धे महा हवे । प्राद्युम्निं रक्षितं शैवतेजसा प्रज्वलत्तनुम्
ਉਸ ਮਹਾਂ ਭਿਆਨਕ ਦਵੰਦ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਈ; ਅਤੇ ਦੇਹ ਜਲਦਾ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਵੀ ਸ਼ੈਵ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਿਹਾ।
Verse 14
ततो दशसहस्राणि तुरगाणां रथोत्तमान् । युद्धप्राप्तेन खड्गेन दैत्येन्द्रस्य जघान सः
ਫਿਰ ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਘੋੜਾ-ਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
तद्वधाय ततश्शक्तिं कालवैश्वानरोपमाम् । अनिरुद्धो गृहीत्वा तां तया तं निजघान हि
ਤਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੇ ਕਾਲ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਭਿਆਨਕ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।
Verse 16
रथोपस्थे ततो बाणस्तेन शक्त्याहतो दृढम् । स साश्वस्तत्क्षणं वीरस्तत्रैवांतरधीयत
ਤਦ ਰਥ-ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਬਾਣ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਘੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਾਇਲ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਉਹ ਵੀਰ ਤੁਰੰਤ ਸੰਭਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 17
तस्मिंस्त्वदर्शनं प्राप्ते प्राद्युम्निरपराजितम् । आलोक्य ककुभस्सर्वास्तस्थौ गिरिरिवाचलः
ਜਦ ਉਹ ਨਜ਼ਰੋਂ ਓਝਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਪ੍ਰਾਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਉਸ ਅਪਰਾਜਿਤ ਵੈਰੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾ ਕੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਤੱਕਿਆ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।
Verse 18
अदृश्यमानस्तु तदा कूटयोधस्स दानवः । नानाशस्त्रसहस्रैस्तं जघान हि पुनः पुनः
ਤਦ ਉਹ ਕਪਟ-ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦਾਨਵ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਹਿ ਕੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 19
छद्मनां नागपाशैस्तं बबंध स महाबलः । बलिपुत्रो महावीरश्शिवभक्तश्शरासुरः
ਤਦ ਮਹਾਬਲੀ, ਮਹਾਵੀਰ, ਬਲੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤ ਸ਼ਰਾਸੁਰ ਨੇ ਛਲ ਨਾਲ ਨਾਗ-ਪਾਸਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 20
तं बद्ध्वा पंजरांतःस्थं कृत्वा युद्धादुपारमत् । उवाच बाणः संकुद्धस्सूतपुत्रं महाबलम्
ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਪਿੰਜਰੇ ਅੰਦਰ ਕੈਦ ਕਰ ਬਾਣ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਬਾਣ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਸੂਤ-ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 21
बाणासुर उवाच । सूतपुत्र शिरश्छिंधि पुरुषस्यास्य वै लघु । येन मे दूषितं पूतं बलाद्दुष्टेन सत्कुलम्
ਬਾਣਾਸੁਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੂਤ-ਪੁੱਤਰ, ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਿਰ ਤੁਰੰਤ ਕੱਟ ਦੇ। ਇਸ ਦੁਸ਼ਟ ਨੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਤਕੁਲ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 22
छित्वा तु सर्वगात्राणि राक्षसेभ्यः प्रयच्छ भोः । अथास्य रक्तमांसानि क्रव्यादा अपि भुंजताम्
ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਕੱਟ ਕੇ, ਹੇ ਯੋਧੇ, ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇ। ਫਿਰ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਕ੍ਰਵਿਆਦ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਲਹੂ ਤੇ ਮਾਸ ਖਾਣ।
Verse 23
अगाधे तृणसंकीर्णे कूपे पातकिनं जहि । किं बहूक्त्या सूतपुत्र मारणीयो हि सर्वथा
ਇਸ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਡੂੰਘੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿਓ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿਓ। ਹੇ ਸੂਤਪੁੱਤਰ, ਬਹੁਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ? ਇਸ ਨੂੰ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਾਰਨਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ।
Verse 24
सनत्कु मार उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा धर्मबुद्धिर्निशाचरः । कुंभांडस्त्वब्रवीद्वाक्यं बाणं सन्मंत्रिसत्तमम्
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮਬੁੱਧੀ ਨਾਮ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਨੇ ਕੁੰਭਾਂਡ ਦੇ ਨਾਲ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਬਾਣ ਨੂੰ ਇਹ ਵਾਕ ਕਿਹਾ।
Verse 25
कुंभांड उवाच । नैतत्कर्तुं समुचितं कर्म देव विचार्यताम् । अस्मिन्हते हतो ह्यात्मा भवेदिति मतिर्मम
ਕੁੰਭਾਂਡ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਦੇਵ, ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ। ਮੇਰੀ ਮਤਿ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਇਹ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮਾਨੋ ਆਤਮਾ ਹੀ ਮਾਰੀ ਗਈ।
Verse 26
अयं तु दृश्यते देव तुल्यो विष्णोः पराक्रमैः । वर्धितश्चन्द्र चूडस्य त्वद्दुष्टस्य सुतेचसा
ਹੇ ਦੇਵ! ਇਹ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਰਚੂੜ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਦੁਸ਼ਟ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਦਾਹਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਹੋਰ ਬਲਵਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 27
अथ चन्द्रललाटस्य साहसेन समत्स्वयम् । इमामवस्थां प्राप्तोसि पौरुषे संव्यवस्थितः
ਹੁਣ ਚੰਦਰਲਲਾਟ (ਚੰਦਰਚੂੜ) ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਉਤਾਵਲੇ ਦੁੱਸਾਹਸ ਕਰਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਮਰਦਾਨਾ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਠਾ ਰਹਿ ਕੇ, ਤੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈਂ।
Verse 28
अयं शिवप्रसादाद्वै कृष्णपौत्रो महाबलः । अस्मांस्तृणोपमान् वेत्ति दष्टोपि भुजगैर्बलात्
ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਇਹ ਪੌਤ੍ਰ ਮਹਾਬਲੀ ਹੈ। ਸੱਪ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਡੰਗ ਵੀ ਮਾਰਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਤਿੰਨਕੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
Verse 29
सनत्कुमार उवाच । एतद्वाक्यं तु बाणाय कथयित्वा स दानवः । अनिरुद्धमुवाचेदं राजनीतिविदुत्तमः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਬਚਨ ਬਾਣ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਕੇ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਉੱਤਮ ਜਾਣਕਾਰ ਉਹ ਦਾਨਵ ਫਿਰ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ।
Verse 30
कुंभांड उवाच । कोसि कस्यासि रे वीर सत्यं वद ममाग्रतः । केन वा त्वमिहानीतो दुराचार नराधम
ਕੁੰਭਾਂਡ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਓ ਵੀਰ, ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ ਅਤੇ ਕਿਸਦਾ ਬੰਦਾ ਹੈਂ? ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੱਚ ਬੋਲ। ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕੌਣ ਲਿਆਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਨਰਾਧਮ?”
Verse 31
दैत्येन्द्रं स्तुहि वीरं त्वं नमस्कुरु कृताजलिः । जितोस्मीति वचो दीनं कथयित्वा पुनःपुनः
ਹੇ ਵੀਰ! ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰ; ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ। ‘ਮੈਂ ਹਾਰ ਗਿਆ ਹਾਂ’—ਇਹ ਦੀਨ ਬਚਨ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਖ।
Verse 32
एवं कृते तु मोक्षस्स्यादन्यथा बंधनादि च । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य प्रतिवाक्यमुवाच सः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ।
Verse 33
अनिरुद्ध उवाच । दैत्याऽधमसखे करर्पिडोपजीवक । निशाचर दुराचार शत्रुधर्मं न वेत्सि भोः
ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੈਤ੍ਯਾਧਮ ਦੇ ਸਾਥੀ, ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਹੱਥ ਨਿਚੋੜ ਕੇ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ! ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਦੁਸ਼ਚਾਰੀ! ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ।
Verse 34
दैन्यं पलायनं चाथ शूरस्य मरणाधिकम् । विरुद्धं चोपशल्यं च भवेदिति मतिर्मम
ਸੂਰਮੇ ਲਈ ਦੀਨਤਾ ਅਤੇ ਭੱਜਣਾ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਭਿਆਨਕ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਤੂਤ ਧਰਮ-ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਅਪਯਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੈ।
Verse 35
क्षत्रियस्य रणे श्रेयो मरणं सन्मुखे सदा । न वीरमानिनो भूमौ दीनस्येव कृतांजलिः
ਖ਼ਤਰੀ ਲਈ ਰਣ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੌਤ ਹੀ ਸਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀਰ ਮੰਨੇ, ਉਸ ਲਈ ਜੰਗ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਦੀਨ ਵਾਂਗ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿਣਾ ਢੁੱਕਵਾਂ ਨਹੀਂ।
Verse 36
सनत्कुमार उवाच । इत्यादि वीरवाक्यानि बहूनि स जगाद तम् । तदाकर्ण्य सबाणोऽसौ विस्मितोऽभूच्चुकोप च
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੀਰ-ਵਚਨ ਕਹੇ। ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਯੋਧਾ, ਹਥਿਆਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ, ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਵੀ ਭੜਕ ਉਠਿਆ।
Verse 37
तदोवाच नभोवाणी बाणस्याश्वासनाय हि । शृण्वतां सर्ववीराणामनिरुद्धस्य मंत्रिणः
ਤਦ ਬਾਣ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਣ ਲਈ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਹੋਈ—ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਵੀਰ ਅਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 38
व्योमवाण्युवाच । भो भो बाण महावीर न क्रोधं कर्तुमर्हसि । बलिपुत्रोसि सुमते शिवभक्त विचार्यताम्
ਵਿਓਮਵਾਣੀ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਬਾਣ ਮਹਾਵੀਰ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰ। ਹੇ ਸੁਮਤਿ, ਤੂੰ ਬਲੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਹੈਂ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ।
Verse 39
शिवस्सर्वेश्वरस्साक्षी कर्मणां परमेश्वरः । तदधीनमिदं सर्वं जगद्वै सचराचरम्
ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਸਰਬੇਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸਾਖੀ-ਚੇਤਨ ਹੈ। ਚਰ ਅਚਰ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸਦੇ ਹੀ ਅਧੀਨ ਹੈ।
Verse 40
स एव कर्ता भर्ता च संहर्ता जगतां सदा । रजस्सत्त्वतमोधारी विधिविष्णुहरात्मकः
ਉਹੀ ਸਦਾ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਭਰਤਾ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰਤਾ ਹੈ। ਰਜਸ, ਸਤ੍ਤ੍ਵ ਅਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹੀ ਵਿਧਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਹਰ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 41
सर्वस्यांतर्गतः स्वामी प्रेरकस्सर्वतः परः । निर्विकार्यव्ययो नित्यो मायाधीशोपि निर्गुणः
ਉਹ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਸਵਾਮੀ, ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਅਵ੍ਯਯ, ਨਿੱਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ।
Verse 42
तस्येच्छयाऽबलो ज्ञेयो बली बलि वरात्मज । इति विज्ञाय मनसि स्वस्थो भव महामते
ਹੇ ਬਲੀ-ਵਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ! ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਵੀ ਨਿਰਬਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣ। ਇਹ ਗੱਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਮਝ ਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰੱਖ।
Verse 43
गर्वापहारी भगवान्ना नालीलाविशारदः । नाशयिष्यति ते गर्वमिदानीं भक्तवत्सलः
ਗਰਵ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ, ਅਨੇਕਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਭਕਤਵਤਸਲ—ਉਹ ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਸ ਕਰਨਗੇ।
Verse 44
सनत्कुमार उवाच । इत्याभाष्य नभोवाणी विरराम महामुने । बाणासुरस्तद्वचनादनिरुद्धं न जघ्निवान्
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ! ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਅਤੇ ਉਸ ਬਚਨ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਬਾਣਾਸੁਰ ਨੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ।
Verse 45
किं तु स्वान्तःपुरं गत्वा पपौ पानमनुत्तमम् । मद्वाक्यं च विसस्मार विजहार विरुद्धधीः
ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਉੱਤਮ ਮਦਿਰਾ ਪੀ ਬੈਠਾ; ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਉਲਟੀ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਭੁੱਲ ਕੇ ਰੰਗ-ਰਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ।
Verse 46
ततोनिरुद्धो बद्धस्तु नागभोगैर्विषोल्बणैः । प्रिययाऽतृप्तचेतास्तु दुर्गां सस्मार तत्क्षणात्
ਤਦ ਅਨਿਰੁੱਧ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯਾ ਲਈ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਪਲ ਦੁਰਗਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।
Verse 47
अनिरुद्ध उवाच । शरण्ये देवि बद्धोस्मि दह्यमानस्तु पन्नगैः । आगच्छ मे कुरु त्राणं यशोदे चंडरोषिणि
ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ! ਮੈਂ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਯਸ਼ੋਦਾ, ਹੇ ਚੰਡ-ਰੋਸ਼ਣੀ, ਆਓ—ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।
Verse 48
शिवभक्ते महादेवि सृष्टिस्थित्यंतकारिणी । त्वां विना रक्षको नान्यस्तस्माद्रक्ष शिवे हि माम्
ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤਿ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ! ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰੱਖਿਆਕ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਸ਼ਿਵੇ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।
Verse 49
सनत्कुमार उवाच । तेनेत्थं तोषिता तत्र काली भिन्नांजनप्रभा । ज्येष्ठकृष्णचतुर्दश्यां संप्राप्तासीन्महानिशि
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਅੰਜਨ ਵਰਗੀ ਸ਼ਿਆਮ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲੀ ਕਾਲੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ; ਅਤੇ ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ ਮਹਾਨਿਸ਼ਾ ਆ ਪਹੁੰਚੀ।
Verse 50
गुरुभिर्मुष्टिनिर्घातैर्दारयामास पंजरम् । शरांस्तान्भस्मसात्कृत्वा सर्परूपान्भयानकान्
ਉਸ ਨੇ ਭਾਰੀ ਮੁੱਕਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪਿੰਜਰਾ ਚਕਨਾਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਸੱਪ-ਰੂਪ ਤੀਰਾਂ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਕੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 51
मोचयित्वा निरुद्धं तु ततश्चांतःपुरं ततः । प्रवेशयित्वा दुर्गा तु तत्रैवादर्शनं गता
ਨਿਰੁੱਧ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਈ। ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾ ਕੇ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਈ।
Verse 52
इत्थं देव्याः प्रसादात्तु शिवशक्तेर्मुनीश्वर । कृच्छ्रमुक्तोनिरुद्धोभूत्सुखी चैव गतव्यथः
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਦੇਵੀ—ਸ਼ਿਵਸ਼ਕਤੀ—ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਨਿਰੁੱਧ ਕਲੇਸ਼ ਤੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 53
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे ऊषाचरित्रे अनिरुद्धोषाविहारवर्णनंनाम त्रिपंचाशत्तमो ऽध्याय
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਯੁੱਧਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਊਸ਼ਾ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਅੰਦਰ ‘ਅਨਿਰੁੱਧ-ਊਸ਼ਾ ਵਿਹਾਰ-ਵਰਨਨ’ ਨਾਮਕ ਤਿਰਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 54
पूर्वंवद्विजहारासौ तया स्वप्रियया सुखी । पीतपानस्सुरक्ताक्षस्स बाणसुतया ततः
ਫਿਰ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨਾਲ ਸੁਖ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਨ ਕਰਕੇ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਬਾਣ ਦਾ ਜਵਾਈ, ਬਾਣ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਰੰਗ-ਰਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਰਿਹਾ।
Frequently Asked Questions
The escalation of the Bāṇāsura conflict: Bāṇa confronts a youthful, radiant opponent, orders his capture/kill, dispatches a large force, and the Yādava hero begins counter-violence at the antaḥpura gate with a parigha.
It dramatizes how anger and misrecognition of higher reality generate self-defeating action; the ‘divine play’ motif implies a theophanic presence that worldly power cannot properly interpret.
A divinely marked youthful form (divya-līlāttavapuṣ), the asuric king’s coercive authority (commands, imprisonment), and dharmic valor expressed as near-mythic martial efficacy (vajrahasta-ivāntaka comparison).