शुक्रनिग्रहः — The Seizure/Neutralization of Śukra (Kāvya) and the Daityas’ Despondency
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਜੀ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੁਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਕਾਵ੍ਯ/ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ (ਮਾਨੋ ਗ੍ਰਸ ਲੈਣਾ) ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਕੀ ਹਾਲਤ ਹੋਈ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਉਪਮਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਟੁੱਟਣਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹਾਥੀ, ਸਿੰਗਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਬਲਦ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਭਾ, ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਯਜ੍ਞਕਰਮ ਵਰਗੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਸੀ। ਨੰਦੀ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੇ ਹਰਨ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਦੈਤੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹਹਾਨੀ ਵੇਖ ਕੇ ਅੰਧਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨੰਦੀ ਦੀ ਛਲ-ਨੀਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭ੍ਰਿਗੁਵੰਸ਼ੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਧੀਰਜ, ਸ਼ੌਰ੍ਯ, ਗਤੀ, ਕੀਰਤੀ, ਸਤ੍ਤਵ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਘਟ ਗਏ। ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਰਣਨੀਤਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇ ਦੈਵੀ ਅਨੁਮਤੀ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । शुक्रे निगीर्णे रुद्रेण किमकार्षुश्च दानवाः । अंधकेशा महावीरा वद तत्त्वं महामुने
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ! ਜਦ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ, ਤਦ ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਉਹ ਅੰਧਕੇਸ਼ ਮਹਾਵੀਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸੱਚ ਤੱਤ ਦੱਸੋ।
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । काव्ये निगीर्णे गिरिजेश्वरेण दैत्या जयाशारहिता बभूवुः । हस्तैर्विमुक्ता इव वारणेन्द्राः शृंगैर्विहीना इव गोवृषाश्च
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਗਿਰਿਜੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਾਵ੍ਯ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ) ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ, ਤਦ ਦੈਤ੍ਯ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਸੁੰਡ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਗਜਰਾਜਾਂ ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਗਾਂ-ਬੈਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਏ।
Verse 3
शिरो विहीना इव देवसंघा द्विजा यथा चाध्ययनेन हीनाः । निरुद्यमास्सत्त्वगणा यथा वै यथोद्यमा भाग्यविवर्जिताश्च
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਮਾਨੋ ਸਿਰ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਹੋ ਗਏ; ਜਿਵੇਂ ਦਵਿਜ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਤਵਗੁਣੀ ਜੀਵ ਉਦਯਮ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਜਤਨ ਕਰਕੇ ਵੀ ਭਾਗ੍ਯਹੀਨ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਕਤ ਤੇ ਨਿਰੁਤਸਾਹ ਖੜੇ ਰਹੇ।
Verse 4
पत्या विहीनाश्च यथैव योषा यथा विपक्षाः खलु मार्गणौघाः । आयूंषि हीनानि यथैव पुण्यैर्व्रतैर्विहीनानि यथा श्रुतानि
ਜਿਵੇਂ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵੰਝੀ ਇਸਤਰੀ ਨਿਰਾਧਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਵਿਰੋਧੀ ਬਿਨਾ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬਰਖਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਆਯੁ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਰਤ-ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
नन्दिना चा हृते शुक्रे गिलिते च विषादिना । विषादमगमन्दैत्या यतमानरणोत्सवाः
ਨੰਦੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੇਜ-ਵੀਰਤਾ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਛੀਨ ਲਈ ਅਤੇ ਵਿਸਾਦੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ; ਫਿਰ ਵੀ ਯੁੱਧ-ਉਤਸਵ ਲਈ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਉਹ ਦੈਤ ਘੋਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ।
Verse 7
तान् वीक्ष्य विगतोत्साहानंधकः प्रत्यभाषत । दैत्यांस्तुहुंडाहुंडदीन्महाधीरपराक्रमः
ਉਤਸ਼ਾਹ ਹਾਰ ਚੁੱਕੇ ਉਹ ਦੈਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਧੀਰ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਅੰਧਕ ਨੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—ਹੁੰਡਾ ਤੇ ਅਹੁੰਡਾ ਆਦਿ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ।
Verse 8
अंधक उवाच । कविं विक्रम्य नयता नन्दिना वंचिता वयम् । तनूर्विना कृताः प्राणास्सर्वेषामद्य नो ननु
ਅੰਧਕ ਬੋਲਿਆ—ਨੰਦਿਨ ਨੇ ਕਵੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਠੱਗ ਲਿਆ। ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਮਾਨੋ ਦੇਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 9
धैर्यं वीर्यं गतिः कीर्तिस्सत्त्वं तेजः पराक्रमः । युगपन्नो हृतं सर्वमेकस्मिन् भार्गवे हृते
ਉਸ ਇਕ ਭਾਰਗਵ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਡਾ ਧੀਰਜ, ਵੀਰਤਾ, ਗਤੀ, ਕੀਰਤੀ, ਸੱਤਵ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ—ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਛਿਨ ਗਿਆ।
Verse 10
धिगस्मान् कुलपूज्यो यैरेकोपि कुलसत्तमः । गुरुस्सर्वसमर्थश्च त्राता त्रातो न चापदि
ਸਾਨੂੰ ਧਿਕਾਰ ਹੈ! ਸਾਡੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵੀ ਕੁਲ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪੂਜਣਯੋਗ ਵੱਡਾ—ਸਰਬ-ਸਮਰਥ ਗੁਰੂ ਤੇ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ—ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਸ ਆਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਹੋਈ।
Verse 11
तद्यूयमविलंब्येह युध्यध्वमरिभिस्सह । वीरैस्तैः प्रमथैवीराः स्मृत्वा गुरुपदांबुजम्
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵੀਰੋ, ਇੱਥੇ ਦੇਰ ਨਾ ਕਰੋ; ਉਹਨਾਂ ਧੀਰ ਪ੍ਰਮਥ-ਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰੋ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਬਹਾਦਰੋ, ਰਣ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਜਾਓ।
Verse 12
गुरोः काव्यस्य सुखदौ स्मृत्वा चरणपंकजौ । सूदयिष्याम्यहं सर्वान् प्रमथान् सह नन्दिना
ਗੁਰੂ ਕਾਵ੍ਯ ਦੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਨੰਦੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਭ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 13
अद्यैतान् विवशान् हत्वा सहदेवैस्सवासवैः । भार्गवं मोचयिष्यामि जीवं योगीव कर्मतः
ਅੱਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇਬਸਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਮਾਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਭਾਰਗਵ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਾਂਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਯੋਗੀ ਕਰਮ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਜੀਵ ਨੂੰ ਛਡਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
स चापि योगी योगेन यदि नाम स्वयं प्रभुः । शरीरात्तस्य निर्गच्छेदस्माकं शेषपालिता
ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ—ਸਿੱਧ ਯੋਗੀ, ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ—ਯੋਗ-ਬਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਣ ਉਹ ਰੱਖੇ ਤੇ ਪਾਲੇ ਜਾਣ।
Verse 15
सनत्कुमार उवाच । इत्यन्धकवचः श्रुत्वा दानवा मेघनिस्स्वनाः । प्रमथान् निर्दयाः प्राहुर्मर्तव्ये कृतनिश्चयाः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅੰਧਕ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗਰਜ ਵਰਗੀ ਧੁਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਨਿਰਦਈ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ; ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
Verse 16
सत्यायुषि न नो जातु शक्तास्स्युः प्रमथा बलात् । असत्यायुपि किं गत्वा त्यक्त्वा स्वामिनमाहवे
ਜਦ ਤੱਕ ਸਤ੍ਯ ਦੀ ਆਯੁ ਕਾਇਮ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਮਥ ਬਲ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਪਰ ਜੇ ਸਤ੍ਯ ਦੀ ਆਯੁ ਹੀ ਅਸੱਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਕੀ ਲਾਭ?
Verse 17
ये स्वामिनं विहायातो बहुमानधना जनाः । यांति ते यांति नियतमंधतामिस्रमालयम्
ਜੋ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮਾਨ ਤੇ ਧਨ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਤੋਂ ਮੁਖ ਮੋੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅੰਧਤਾਮਿਸ੍ਰ (ਘੋਰ ਅੰਧਕਾਰ) ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 18
अयशस्तमसा ख्यातिं मलिनीकृत्य भूरिशः । इहामुत्रापि सुखिनो न स्युर्भग्ना रणाजिरे
ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ! ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਬਦਨਾਮੀ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮੈਲੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ।
Verse 19
किं दानै किं तपोभिश्च किं तीर्थपरिमज्जनैः । धारातीर्थे यदि स्नानं पुनर्भवमलापहे
ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਕੀ, ਤਪਾਂ ਨਾਲ ਕੀ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਕੀ? ਜੇ ਮੁੜ-ਜਨਮ ਦੀ ਮੈਲ ਹਰਨ ਵਾਲੇ ਧਾਰਾ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 20
संप्रथार्येति तद्वाक्यं दैत्यास्ते दनुजास्तथा । ममंथुः प्रमथानाजौ रणभेरीं निनाद्य च
“ਸੰਪ੍ਰਥਾਰ੍ਯਤ—ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੋ!” ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੈਤ ਅਤੇ ਦਨੁਜ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਦੌੜ ਪਏ ਅਤੇ ਰਣਭੇਰੀ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਜਾਇਆ।
Verse 21
तत्र बाणासिवज्रौघैः कठिनैश्च शिलामयैः । भुशुण्डिभिंदिपालैश्च शक्ति भल्लपरश्वधैः
ਉੱਥੇ ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਤੀਰਾਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰ-ਸਮਾਨ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ; ਕਠੋਰ ਪੱਥਰੀਲੇ ਪ੍ਰਖੇਪਾਸਤਰ, ਭੁਸ਼ੁੰਡੀ-ਭਿੰਦਿਪਾਲ, ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ, ਭੱਲ, ਪਰਸ਼ੂ ਵੀ ਵਰਤੇ ਗਏ।
Verse 22
खट्वांगैः पट्टिशैश्शूलैर्लकुटैर्मुसलैरलम् । परस्परमभिघ्नंतः प्रचक्रुः कदनं महत्
ਖਟਵਾਂਗ, ਪੱਟਿਸ਼, ਸ਼ੂਲ, ਲਕੁਟ ਅਤੇ ਮੁਸਲ ਨਾਲ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਭਿਆਨਕ ਕਤਲੇਆਮ ਹੋਇਆ।
Verse 23
कार्मुकाणां विकृष्टानां पततां च पतत्त्रिणाम् । भिंदिपालभुशुंडीनां क्ष्वेडितानां रवोऽभवत्
ਜਦੋਂ ਧਨੁੱਖ ਖਿੱਚੇ ਗਏ ਅਤੇ ਤੀਰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਡੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਗੱਜਣ ਵਰਗਾ ਸ਼ੋਰ ਉਠਿਆ; ਨਾਲ ਹੀ ਭਿੰਦਿਪਾਲ ਅਤੇ ਭੁਸ਼ੁੰਡੀ ਸੁੱਟਣ ਨਾਲ ਘੁੰਮਣ ਤੇ ਟਕਰਾਉਣ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ।
Verse 24
रणतूर्य्यनिनादैश्च गजानां बहुबृंहितैः । हेषारवैर्हयानां च महान्कोलाहलोऽभवत्
ਜੰਗੀ ਨਗਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਿਨਾਦ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਵਾਰੰਵਾਰ ਗੂੰਜਦੀ ਚੀਖ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਹਿਣਹਿਣਾਹਟ ਨਾਲ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਕੋਲਾਹਲ ਮਚ ਗਿਆ।
Verse 25
अस्तिस्वनैरवापूरि द्यावाभूम्योर्यदंतरम् । अभीरूणां च भीरूणां महारोमोद्गमोऽभवत्
ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਗੱਜਦਾਰ ਧੁਨ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਅੰਤਰਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਨਿਡਰਾਂ ਤੇ ਡਰਪੋਕਾਂ—ਦੋਹਾਂ—ਦੇ ਰੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ।
Verse 26
गजवाजिमहारावस्फुटशब्दग्रहाणि च । भग्नध्वजपताकानि क्षीणप्रहरणानि च
ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਭਾਰੀ, ਸਾਫ਼ ਨਾਦ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ; ਝੰਡੇ ਤੇ ਪਤਾਕੇ ਟੁੱਟ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਏ ਸਨ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਘਿਸ ਕੇ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
Verse 27
रुधिरोद्गारचित्राणि व्यश्वहस्तिरथानि च । पिपासितानि सैन्यानि मुमूर्च्छुरुभयत्र वै
ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਰਣਭੂਮੀ ਲਹੂ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ—ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਰਥ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਕੇ ਪਏ ਸਨ; ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਫੌਜਾਂ ਓਥੇ ਹੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।
Verse 28
अथ ते प्रमथा वीरा नंदिप्रभृतयस्तदा । बलेन जघ्नुरसुरान्सर्वान्प्रापुर्जयं मुने
ਤਦ ਨੰਦੀ ਆਦਿ ਵੀਰ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਲ-ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
Verse 29
दृष्ट्वा सैन्यं च प्रमथेर्भज्यमानमितस्ततः । दुद्राव रथमास्थाय स्वयमेवांधको गणान्
ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਤੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਅੰਧਕ ਆਪ ਹੀ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਗਣਾਂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ।
Verse 30
शरावारप्रयुक्तैस्तैर्वज्रपातैर्नगा इव । प्रमथा नेशिरे चास्त्रैर्निस्तोया इव तोयदाः
ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਰਸਾਤ ਨਾਲ ਛੱਡੇ ਉਹ ਵਜ੍ਰ-ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਹਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਬਿਜਲੀ ਡਿੱਗੇ; ਪ੍ਰਮਥ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਝਟਕਾ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੇ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਰਹਿਤ ਬੱਦਲ।
Verse 31
यांतमायांतमालोक्य दूरस्थं निकटस्थितम् । प्रत्येकं रोमसंख्याभिर्विव्याधेषुभिरन्धकः
ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ, ਕਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦਾ, ਕਦੇ ਦੂਰ ਤੇ ਕਦੇ ਨੇੜੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਅੰਧਕ ਨੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੋਮਾਂ ਜਿੰਨੀ ਅਣਗਿਣਤ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਧ ਦਿੱਤਾ।
Verse 32
दृष्ट्वा सैन्यं भज्यमानमंधकेन बलीयसा । स्कंदो विनायको नंदी सोमनंद्यादयः परे
ਬਲਵਾਨ ਅੰਧਕ ਵੱਲੋਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਟੁੱਟਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸਕੰਦ, ਵਿਨਾਇਕ (ਗਣੇਸ਼), ਨੰਦੀ ਅਤੇ ਸੋਮਨੰਦੀ ਆਦਿ ਹੋਰ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 33
प्रमथा प्रबला वीराश्शंकरस्य गणा निजाः । चुक्रुधुस्समरं चक्रुर्विचित्रं च महाबलाः
ਤਦ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗਣ—ਪ੍ਰਮਥ—ਜੋ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਵੀਰ ਸਨ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠੇ; ਮਹਾਬਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਯੁੱਧ ਛੇੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 34
विनायकेन स्कंदेन नंदिना सोमनंदिना । वीरेण नैगमेयेन वैशाखेन बलीयसा
ਵਿਨਾਯਕ, ਸਕੰਦ, ਨੰਦੀ, ਸੋਮਨੰਦੀ, ਵੀਰ ਨੈਗਮੇਯ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਵੈਸ਼ਾਖ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਨਾਲ (ਉਹ) ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।
Verse 35
इत्याद्यैस्तु गणैरुग्रैरंधकोप्यधकीकृतः । त्रिशूलशक्तिबाणौघधारासंपातपातिभिः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਉਗ੍ਰ ਗਣਾਂ ਨੇ ਅੰਧਕ ਨੂੰ ਵੀ ਨੀਵਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ—ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਬਾਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੀ ਮੀਂਹ ਵਰਗੀ ਧਾਰ ਵਾਂਗ ਧੱਸਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਨਾਲ।
Verse 36
ततः कोलाहलो जातः प्रमथासुरसैन्ययोः । तेन शब्देन महता शुक्रश्शंभूदरे स्थ्ग्तिः
ਫਿਰ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾਂ ਕੋਲਾਹਲ ਮਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਭਾਰੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਵੀ ਘਬਰਾ ਗਿਆ—ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਠਹਿਰਾਵਟ ਰੁਕ ਗਈ।
Verse 37
छिद्रान्वेषी भ्रमन्सोथ विनिकेतो यथानिलः । सप्तलोकान्सपातालान्रुद्रदेहे व्यलोकयत्
ਤਦ ਉਹ ਰਾਹ ਲੱਭਦਾ ਹੋਇਆ, ਬੇਘਰ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਬੇਚੈਨ ਭਟਕਿਆ; ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪਾਤਾਲਾਂ ਸਮੇਤ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ।
Verse 38
ब्रह्मनारायणेन्द्राणां सादित्याप्सरसां तथा । भुवनानि विचित्राणि युद्धं च प्रमथासुरम्
ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ, ਨਾਲ ਹੀ ਆਦਿਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵੀ ਅਦਭੁਤ ਭੁਵਨ ਵੇਖੇ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਯੁੱਧ ਵੀ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖਿਆ।
Verse 39
स वर्षाणां शतं कुक्षौ भवस्य परितो भ्रमन् । न तस्य ददृशे रन्ध्रं शुचे रंध्रं खलो यथा
ਉਹ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਚੌਫੇਰੇ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ; ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਕੋਈ ਰਾਹ-ਛੇਦ ਨਾ ਮਿਲਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਖਲ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਜਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਛਿਦਰ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦਾ।
Verse 40
शांभवेनाथ योगेन शुक्ररूपेण भार्गवः । इमं मंत्रवरं जप्त्वा शंभोर्जठरपंजरात्
ਫਿਰ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਨੇ ਸ਼ਾਂਭਵ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁਕ੍ਰ-ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ; ਇਸ ਉੱਤਮ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਰਗੇ ਉਦਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ।
Verse 41
निष्क्रांतं लिंगमार्गेण प्रणनाम ततश्शिवम् । गौर्य्या गृहीतः पुत्रार्थं तदविघ्नेश्वरीकृतः
ਲਿੰਗ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਗੌਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਵਿਘਨੇਸ਼ਵਰੀ—ਵਿਘਨ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ—ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 42
अथ काव्यं विनिष्क्रातं शुक्रमार्गेण भार्गवम् । दृष्ट्वोवाच महेशानो विहस्य करुणानिधिः
ਫਿਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਆਏ ਭਾਰਗਵ ਕਾਵ੍ਯ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਰੁਣਾ-ਨਿਧਾਨ ਮਹੇਸ਼ ਹੱਸ ਕੇ ਬੋਲੇ।
Verse 43
महेश्वर उवाच । शुक्रवन्निस्सृतो यस्माल्लिंगान्मे भृगुनन्दन । कर्मणा तेन शुक्लत्वं मम पुत्रोसि गम्यताम्
ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭ੍ਰਿਗੁਨੰਦਨ! ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਵਾਂਗ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈਂ, ਉਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸ਼ੁਕਲਤਾ (ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ—ਜਾ।
Verse 44
सनत्कुमार उवाच । इत्येवमुक्तो देवेन शुक्रोर्कसदृशद्युतिः । प्रणनाम शिवं भूयस्तुष्टाव विहितांजलिः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਜੋਤ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 45
शुक्र उवाच । अनंतपादस्त्वमनंतमूर्तिरनंतमूर्द्धांतकरश्शिवश्च । अनंतबाहुः कथमीदृशं त्वां स्तोष्ये ह नुत्यं प्रणिपत्य मूर्ध्ना
ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੂੰ ਅਨੰਤ ਚਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਤੇਰੀ ਮੂਰਤੀ ਅਨੰਤ ਹੈ; ਹੇ ਸ਼ਿਵ, ਤੇਰੇ ਸਿਰ ਅਤੇ ਹੱਥ ਵੀ ਬੇਅੰਤ ਹਨ। ਅਨੰਤ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲੇ ਤੈਨੂੰ ਮੈਂ ਮੱਥਾ ਨਿਵਾ ਕੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਯਥੋਚਿਤ ਸਲਾਹ ਸਕਾਂ?
Verse 46
त्वमष्टमूर्तिस्त्वमनंतमूर्तिस्त्वमिष्टदस्सर्वसुरासुराणाम् । अनिष्टदृष्टश्च विमर्दकश्च स्तोष्ये ह नुत्यं कथमीदृशं त्वाम्
ਤੂੰ ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਅਨੰਤਮੂਰਤੀ ਵੀ; ਸਭ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਭੀ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ। ਪਰ ਤੂੰ ਅਨਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮਰਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈਂ—ਐਸੇ ਤੈਨੂੰ ਮੈਂ ਸਤੋਤ੍ਰ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਯਥੋਚਿਤ ਸਲਾਹ ਸਕਾਂ?
Verse 47
सनत्कुमार उवाच । इति स्तुत्वा शिवं शुक्रः पुनर्नत्वा शिवाज्ञया । विवेश दानवानीकं मेघमालां यथा शशी
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਫਿਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਦਾਨਵਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਐਂਜ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 48
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्र संहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शुक्रनिगीर्णनं नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ‘ਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ’ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ‘ਯੁੱਧਖੰਡ’ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ੁਕ੍ਰਨਿਗੀਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਅੱਠਚਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Rudra’s swallowing/neutralization of Śukra (Kāvya/Bhārgava), followed by the daityas’ loss of confidence and Andhaka’s attempt to rally them after Nandin’s intervention.
Śukra symbolizes enabling intelligence/ritual efficacy behind demonic success; his removal signifies withdrawal of sustaining śakti, showing that power without dharmic alignment is contingent and reversible.
Śiva as Girijeśvara exercising sovereign control; Nandin as Śiva’s operative agent; Andhaka as the daitya leader articulating the crisis of lost tejas, sattva, and parākrama.