शिवशङ्खचूडयुद्धवर्णनम् / Description of the Battle between Śiva and Śaṅkhacūḍa
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਲੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੀ ਕਿਹਾ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ੰਕਰ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਾਲੀ ਨੂੰ ਆਸਵਾਸਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵ੍ਯੋਮਵਾਣੀ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪ ਹੀ ਰਣਭੂਮੀ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨੰਦੀ ਮਹਾਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ, ਭੈਰਵ ਅਤੇ ਖੇਤਰਪਾਲ ਆਦਿ ਰੱਖਿਆਕਰਤਿਆਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਲਈ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਵੀਰ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਵਿਮਾਨ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਯੋਗਬਲ ਨਾਲ ਮੁੜ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਧਨੁਸ਼ ਸੰਭਾਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਘੋਰ ਯੁੱਧ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਅਸਤ੍ਰ ਸ਼ਿਵ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਰੁਦ੍ਰ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਦੰਡਕ ਅਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਨ ਬਣ ਕੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । श्रुत्वा काल्युक्तमीशानो किं चकार किमुक्तवान् । तत्त्वं वद महाप्राज्ञ परं कौतूहलं मम
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕਾਲੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਈਸ਼ਾਨ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੀ ਕਿਹਾ? ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਤੱਤਵ ਦੱਸੋ; ਮੇਰੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਬਹੁਤ ਹੈ।
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । काल्युक्तं वचनं श्रुत्वा शंकरः परमेश्वरः । महालीलाकरश्शंभुर्जहासाश्वासयञ्च ताम्
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕਾਲੀ ਦੇ ਸੁਯੁਕਤ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਮਹਾਲੀਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਭੂ, ਹੱਸ ਪਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 3
व्योमवाणीं समाकर्ण्य तत्त्वज्ञानविशारदः । ययौ स्वयं च समरे स्वगणैस्सह शंकरः
ਆਕਾਸ਼ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸ਼ੰਕਰ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪ ਹੀ ਰਣਭੂਮੀ ਵੱਲ ਚਲੇ।
Verse 4
महावृषभमारूढो वीरभद्रादिसंयुतः । भैरवैः क्षेत्रपालैश्च स्वसमानैस्समन्वितः
ਮਹਾਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਆਦਿ ਵੀਰ ਸਹਾਇਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਭੈਰਵਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰਪਾਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ—ਜੋ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਮਾਨ ਸਨ।
Verse 5
रणं प्राप्तो महेशश्च वीररूपं विधाय च । विरराजाधिकं तत्र रुद्रो मूर्त इवांतकः
ਮਹੇਸ਼ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤਿ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਅੰਤਕ (ਮੌਤ) ਮੂਰਤ ਬਣ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 6
शंखचूडश्शिवं दृष्ट्वा विमानादवरुह्य सः । ननाम परया भक्त्या शिरसा दंडवद्भुवि
ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਵਿਮਾਨ ਤੋਂ ਉਤਰ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡੰਡਵਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਿਰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 7
तं प्रणम्य तु योगेन विमानमारुरोह सः । तूर्णं चकार सन्नाहं धनुर्जग्राह सेषुकम्
ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਯੋਗ-ਬਲ ਨਾਲ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਫੌਰਨ ਉਸ ਨੇ ਕਵਚ ਪਹਿਨਿਆ ਅਤੇ ਤੂਣੀਰ ਸਮੇਤ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।
Verse 8
शिवदानवयोर्युद्धं शतमब्दं बभूव ह । बाणवर्षमिवोग्रं तद्वर्षतोर्मोघयोस्तदा
ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੀਖੀ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ, ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਲਈ ਉਹ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹੀ।
Verse 9
शंखचूडो महावीरश्शरांश्चिक्षेप दारुणान् । चिच्छेद शंकरस्तान्वै लीलया स्वशरोत्करैः
ਮਹਾਵੀਰ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਸੁੱਟੇ; ਪਰ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 10
तदंगेषु च शस्त्रोघैस्ताडयामास कोपतः । महारुद्रो विरूपाक्षो दुष्टदण्डस्सतां गति
ਤਦੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰੁਦ੍ਰ—ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼—ਨੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਬੌਛਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਦੰਡਕਰਤਾ ਅਤੇ ਸਤਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ।
Verse 11
दानवो निशितं खड्गं चर्म चादाय वेगवान् । वृषं जघान शिरसि शिवस्य वरवाहनम्
ਤੇਜ਼ ਦਾਨਵ ਨੇ ਤਿੱਖੀ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਢਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਾਹਨ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 12
ताडिते वाहने रुद्रस्तं क्षुरप्रेण लीलया । खड्गं चिच्छेद तस्याशु चर्म चापि महोज्ज्वलम्
ਜਦੋਂ ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਚੋਟ ਪਈ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਲੀਲਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਖ਼ੁਰਧਾਰ ਬਾਣ ਨਾਲ ਉਸ ਵੈਰੀ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਤੁਰੰਤ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਢਾਲ ਵੀ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 13
छिन्नेऽसौ चर्मणि तदा शक्तिं चिक्षेप सोऽसुरः । द्विधा चक्रे स्वबाणेन हरस्तां संमुखागताम्
ਢਾਲ ਕੱਟੀ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਅਸੁਰ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀ ਸੁੱਟੀ; ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 14
कोपाध्मातश्शंखचूडश्चक्रं चिक्षेप दानवः । मुष्टिपातेन तच्चाप्यचूर्णयत्सहसा हरः
ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕੇ ਦਾਨਵ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਨੇ ਚੱਕਰ ਸੁੱਟਿਆ; ਪਰ ਹਰ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਮੁੱਕੇ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
गदामाविध्य तरसा संचिक्षेप हरं प्रति । शंभुना सापि सहसा भिन्ना भस्मत्वमागता
ਉਸ ਨੇ ਗਦਾ ਨੂੰ ਤੀਬਰ ਵੇਗ ਨਾਲ ਘੁਮਾ ਕੇ ਹਰ ਵੱਲ ਸੁੱਟਿਆ; ਪਰ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਭਸਮ ਹੋ ਗਈ।
Verse 16
ततः परशुमादाय हस्तेन दानवेश्वरः । धावति स्म हरं वेगाच्छंखचूडः क्रुधाकुलः
ਫਿਰ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਰਸ਼ੂ ਲੈ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਇਆ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਰ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ।
Verse 17
समाहृत्य स्वबाणौघैरपातयत शंकरः । द्रुतं परशुहस्तं तं भूतले लीलयासुरम्
ਆਪਣੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਘਣੀ ਵਰਖਾ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਉਸ ਪਰਸ਼ੂ-ਧਾਰੀ ਅਸੁਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਭ ਲੀਲਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।
Verse 18
ततः क्षणेन संप्राप्य संज्ञामारुह्य सद्रथम् । धृतदिव्यायुधशरो बभौ व्याप्याखिलं नभः
ਫਿਰ ਉਹ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਉੱਤਮ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ; ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਤੇ ਬਾਣ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਘੇਰਦਾ ਹੋਇਆ ਚਮਕ ਉਠਿਆ।
Verse 19
आयांतं तं निरीक्ष्यैव डमरुध्वनि मादरात् । चकार ज्यारवं चापि धनुषो दुस्सहं हर
ਉਸਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਹਰ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਡਮਰੂ ਦੀ ਧੁਨ ਬਜਾਈ; ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਜ੍ਯਾ ਵੀ ਐਸੇ ਦੁੱਸਹ ਗੂੰਜਦਾਰ ਨਾਦ ਨਾਲ ਝੰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਰੋਮਾਂਚ ਹੋ ਉਠੇ।
Verse 20
पूरयामास ककुभः शृंगनादेन च प्रभुः । स्वयं जगर्ज गिरिशस्त्रासयन्नसुरांस्तदा
ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੰਗ-ਨਾਦ ਨਾਲ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਭਰ ਦਿੱਤੀਆਂ; ਅਤੇ ਗਿਰੀਸ਼ ਨੇ ਆਪ ਗੱਜ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 21
त्याजितेभ महागर्वैर्महानादैर्वृषेश्वरः । पूरयामास सहसा खं गां वसुदिशस्तथा
ਫਿਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ੇਸ਼ਵਰ—ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ—ਨੇ ਮਹਾਨ ਗਰਵ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਚੰਡ ਨਾਦਾਂ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਭਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।
Verse 22
महाकालस्समुत्पत्या ताडयद्गां तथा नभः । कराभ्यां तन्निनादेन क्षिप्ता आसन्पुरारवाः
ਮਹਾਕਾਲ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਪ੍ਰਹਾਰ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਪੁਰਾਤਨ ਪੁਰ-ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਛਿਟਕ ਗਏ।
Verse 23
अट्टाट्टहासमशिवं क्षेत्रपालश्चकार ह । भैरवोऽपि महानादं स चकार महाहवे
ਉਸ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰਪਾਲ ਨੇ ਅਸ਼ਿਵ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਅੱਟਹਾਸ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਭੈਰਵ ਨੇ ਵੀ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨਾਦ ਕੀਤਾ।
Verse 24
महाकोलाहलो जातो रणमध्ये भयंकरः । वीरशब्दो बभूवाथ गणमध्ये समंततः
ਰਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਕੋਲਾਹਲ ਉੱਠਿਆ; ਫਿਰ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ‘ਵੀਰ! ਵੀਰ!’ ਦਾ ਵੀਰ-ਘੋਸ਼ ਗੂੰਜਿਆ।
Verse 25
संत्रेसुर्दानवास्सर्वे तैश्शब्दैर्भयदैः खरैः । चुकोपातीव तच्छ्रुत्वा दानवेन्द्रो महाबलः
ਉਹਨਾਂ ਕਠੋਰ, ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦਾਨਵ ਕੰਬ ਉਠੇ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਬਲੀ ਦਾਨਵੇਂਦਰ ਐਸਾ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਤੁਰੰਤ ਫਟ ਪਵੇਗਾ।
Verse 26
तिष्ठतिष्ठेति दुष्टात्मन्व्याजहार यदा हरः । देवैर्गणैश्च तैः शीघ्रमुक्तं जय जयेति च
ਜਦੋਂ ਹਰ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਠਹਿਰ, ਠਹਿਰ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾ!” ਤਦ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ “ਜੈ! ਜੈ!” ਦਾ ਨਾਦ ਕੀਤਾ।
Verse 27
अथागत्य स दंभस्य तनयस्सुप्रतापवान् । शक्तिं चिक्षेप रुद्राय ज्वालामालातिभीषणाम्
ਫਿਰ ਦੰਭ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਪੁੱਤਰ ਨੇੜੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਜਵਾਲਾ-ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਕਤੀ (ਭਾਲਾ) ਰੁਦ੍ਰ ਵੱਲ ਸੁੱਟੀ।
Verse 28
वह्निकूटप्रभा यांती क्षेत्रपालेन सत्वरम् । निरस्तागत्य साजौ वै मुखोत्पन्नमहोल्कया
ਅੱਗ ਦੇ ਢੇਰ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੀ ਉਹ (ਸ਼ਕਤੀ) ਖੇਤਰਪਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜੀ; ਪਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਮਹਾਨ ਅੱਗੀ ਉਲਕਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 29
पुनः प्रववृते युद्धं शिवदानवयोर्महत् । चकंपे धरणी द्यौश्च सनगाब्धिजलाशया
ਫਿਰ ਇਕ ਵਾਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਂ ਯੁੱਧ ਭੜਕ ਉਠਿਆ। ਪਹਾੜਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੇ ਜਲਾਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਕੰਬ ਉਠੇ।
Verse 30
दांभिमुक्ताच्छराञ्शंभुश्शरांस्तत्प्रहितान्स च । सहस्रशश्शरैरुग्रैश्चिच्छेद शतशस्तदा
ਤਦ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਦਾਂਭੀ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਚਲਾਏ ਤੀਰਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਭਿਆਨਕ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਸੁੱਟਿਆ।
Verse 31
ततश्शंभुस्त्रिशूलेन संकुद्धस्तं जघान ह । तत्प्रहारमसह्याशु कौ पपात स मूर्च्छितः
ਫਿਰ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਜਾਇਆ। ਉਹ ਅਸਹਿਣੀ ਚੋਟ ਨਾ ਸਹਾਰ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਕੌ ਤੁਰੰਤ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 32
ततः क्षणेन संप्राप संज्ञां स च तदासुरः । आजघान शरै रुद्रं तान्सर्वानात्तकार्मुकः
ਫਿਰ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਅਸੁਰ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆ ਗਿਆ। ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਉੱਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬਰਖਾ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 33
बाहूनागयुतं कृत्वा छादयामास शंकरम् । चक्रायुतेन सहसा शंखचूडः प्रतापवान्
ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਟੋਲ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਅਣਗਿਣਤ ਚੱਕਰ-ਆਯੁਧਾਂ ਸਮੇਤ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ।
Verse 34
ततो दुर्गापतिः क्रुद्धो रुद्रो दुर्गार्तिनाशनः । तानि चक्राणि चिच्छेद स्वशरैरुत्तमै द्रुतम्
ਤਦੋਂ ਦੁਰਗਾਪਤੀ, ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤਮ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਚੱਕਰ ਤੁਰੰਤ ਟੁਕੜੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
Verse 35
ततो वेगेन सहसा गदामादाय दानवः । अभ्यधावत वै हंतुं बहुसेनावृतो हरम्
ਫਿਰ ਉਹ ਦਾਨਵ ਅਚਾਨਕ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਦਾ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਦੌੜ ਪਿਆ।
Verse 36
गदां चिच्छेद तस्याश्वापततः सोऽसिना हरः । शितधारेण संक्रुद्धो दुष्टगर्वापहारकः
ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਉਤਰਦੇ ਉਸ ਵੈਰੀ ਦੀ ਗਦਾ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹਰ ਨੇ ਤਿੱਖੀ ਧਾਰ ਵਾਲੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 37
छिन्नायां स्वगदायां च चुकोपातीव दानवः । शूलं जग्राह तेजस्वी परेषां दुस्सहं ज्वलत्
ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਕੱਟੀ ਜਾਣ ਤੇ ਦਾਨਵ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ; ਫਿਰ ਉਸ ਤੇਜਸਵੀ ਨੇ ਵੈਰੀਆਂ ਲਈ ਅਸਹਿਣ ਜਲਦਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਫੜ ਲਿਆ।
Verse 38
सुदर्शनं शूलहस्तमायांते दानवेश्वरम् । स्वत्रिशूलेन विव्याध हृदि तं वेगतो हरः
ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਨਾਲ ਦੌੜਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਸਰਦਾਰ, ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਭੇਦ ਦਿੱਤਾ।
Verse 39
त्रिशूलभिन्नहृदयान्निष्क्रांतः पुरुषः परः । तिष्ठतिष्ठेति चोवाच शंखचूडस्य वीर्यवान्
ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਚੀਰੇ ਹੋਏ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਬਲਵਾਨ “ਰੁਕੋ, ਰੁਕੋ” ਕਹਿ ਕੇ ਪੁਕਾਰਿਆ।
Verse 40
निष्क्रामतो हि तस्याशु प्रहस्य स्वनवत्ततः । चिच्छेद च शिरो भीम मसिनासोऽपतद्भुवि
ਉਹ ਜਲਦੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੱਸਦਾ ਤੇ ਉੱਚੀ ਗੱਜਣਾ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਤਦ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਕੱਟਿਆ ਸਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 41
ततः कालीं चखादोग्रं दंष्ट्राक्षुण्णशिरोधरान् । असुरांस्तान् बहून् क्रोधात् प्रसार्य स्वमुखं तदा
ਫਿਰ ਉਗ੍ਰ ਕਾਲੀ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਕੇ, ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲੇ ਗਲ੍ਹੇ ਤੇ ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰ ਨਿਗਲ ਲਏ।
Verse 42
क्षेत्रपालश्चखादान्यान्बहून्दैत्यान्क्रुधाकुलः । केचिन्नेशुर्भैरवास्त्रच्छिन्ना भिन्नास्तथापरे
ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਖੇਤਰਪਾਲ ਨੇ ਵੀ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ। ਕੁਝ ਭੈਰਵ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕੱਟੇ ਜਾ ਕੇ ਮਰ ਗਏ, ਤੇ ਕੁਝ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ।
Verse 43
वीरभद्रोऽपरान्धीमान्बहून् क्रोधादनाशयत् । नन्दीश्वरो जघानान्यान्बहूनमरमर्दकान्
ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜ્ઞਾਵਾਨ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਵੀ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਮਰਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਨੂੰ ਰਣ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਡਿੱਗਾਇਆ।
Verse 44
एवं बहुगणा वीरास्तदा संनह्य कोपतः । व्यनाशयन्बहून्दैत्यानसुरान् देव मर्दकान्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਸੱਜੇ ਹੋਏ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ੂਰ ਗਣਾਂ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਮਰਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੈਤ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Frequently Asked Questions
The narration of the Śiva–Śaṅkhacūḍa confrontation: Śiva marches with his gaṇas and fierce attendants, and a long, intense battle of missiles and arrows unfolds.
The battle functions as a theological allegory of īśvara’s governance: divine force operates as līlā and dharma-restoration, where the Lord’s “fierce” form is protective and corrective rather than merely destructive.
Śiva’s heroic and punitive Rudra aspect, his Vṛṣabha-mounted presence, and the retinue of Vīrabhadra, Bhairavas, and Kṣetrapālas—figures signaling protection, guardianship, and disciplined cosmic power.