अन्धकादिदैत्ययुद्धे वीरकविजयः — Vīraka’s Victory over Andhaka’s Forces

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । गतस्ततो मत्तगजेन्द्रगामी पीत्वा सुरां घूर्णितलोचनश्च । महानुभावो बहुसैन्ययुक्तः प्रचंडवीरो वरवीरयायी

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਫਿਰ ਉਹ ਮਸਤ ਗਜੇਂਦਰ ਦੀ ਚਾਲ ਵਾਂਗ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਡੋਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮਹਾਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ, ਬਹੁਤ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਉਹ ਪ੍ਰਚੰਡ ਯੋਧਾ—ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲੱਭਦਾ ਕੂਚ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 2

ददर्श दैत्यः स्मरबाणविद्धो गुहां ततो वीरकरुद्धमार्गाम् । स्निग्धं यथा वीक्ष्य पतंगसंज्ञः दशाप्रदीपं च कृमिर्ह्युपेत्य

ਤਦ ਕਾਮ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧਿਆ ਉਹ ਦੈਤ ਇੱਕ ਗੁਫਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਰਾਹ ਇੱਕ ਵੀਰ ਨੇ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਉਸ ਵੱਲ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੌੜਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਵੇਖ ਕੇ ਪਤੰਗਾ ਝਪਟਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦੇ ਚਾਨਣ ਵੱਲ ਰੇਂਗਦਾ ਕੀੜਾ ਜਾ ਕੇ ਨਾਸ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

तथा प्रदर्श्याशु पुनः पुनश्च संपीड्यमानोपि स वीरकेण । बभूव कामाग्निसुदग्धदेहोंऽधको महादैत्यपतिः स मूढः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਵੀਰ ਵੱਲੋਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਫੜ ਕੇ ਕੁਚਲੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ, ਮੂਰਖ ਮਹਾਦੈਤਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਅੰਧਕ ਛੇਤੀ ਹੀ ਕਾਮ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਦੇਹ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 4

पाषाणवृक्षाशनितोयवह्निभुजंगशस्त्रास्त्रविभीषिकाभिः । संपीडितोऽसौ न पुनः प्रपीड्यः पृष्टश्च कस्त्वं समुपागतोसि

ਪੱਥਰਾਂ, ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ, ਵਜ੍ਰਾਂ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੈਲਾਬ, ਅੱਗ, ਸੱਪਾਂ, ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦਬਾਇਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕੁਚਲਾ ਨਾ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ ਹੈਂ?”

Verse 5

निशम्य तद्गां स्वमतं स तस्मै चकार युद्धं स तु वीरकेण । मुहूर्तमाश्चर्यवदप्रमेयं संख्ये जितो वीरतरेण दैत्यः

ਉਹ ਬਚਨ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਵੈਰੀ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਅਤੇ ਵੀਰਕ ਨੇ ਵੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਰਣ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਹ ਸਮਰ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਅਪਰਿਮੇਯ ਰਿਹਾ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਣ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀਰ ਵੀਰਕ ਨੇ ਦੈਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।

Verse 6

ततस्तु संग्रामशिरो विहाय क्षुत्क्षामकंठस्तृषितो गतोऽभूत् । चूर्णीकृते खड्गवरे च खिन्ने पलायमानो गतविस्मयः सः

ਫਿਰ ਉਹ ਯੁੱਧ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕਤਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ—ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਉਹ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਉੱਤਮ ਤਲਵਾਰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਥੱਕ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੱਜ ਨਿਕਲਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਸਭ ਮਿਟ ਗਏ।

Verse 7

चक्रुस्तदाजिं सह वीरकेण प्रह्लादमुख्या दितिजप्रधानाः । लज्जांकुशाकृष्टधियो बभूवुस्सुदारुणाः शस्त्रशतैरनेकैः

ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਦਿਤਿਜ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀਰਕ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਪਏ। ਲੱਜਾ-ਰੂਪੀ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਉਕਸੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਗਰ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਰਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਬਣ ਗਏ।

Verse 8

विरोचनस्तत्र चकार युद्धं बलिश्च बाणश्च सहस्रबाहुः । भजिः कुजंभस्त्वथ शंबरश्च वृत्रादयश्चाप्यथ वीर्यवंतः

ਉੱਥੇ ਵਿਰੋਚਨ ਨੇ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਬਲੀ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ ਬਾਣ ਵੀ। ਭਜੀ, ਕੁਜੰਭ, ਸ਼ੰਬਰ, ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਆਦਿ ਹੋਰ ਮਹਾ-ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਸੂਰਮੇ ਵੀ ਰਣ ਵਿੱਚ ਲੜੇ।

Verse 9

ते युद्ध्यमाना विजिताः समंताद्द्विधाकृता वै गणवीरकेण । शेषे हतानां बहुदानवानामुक्तं जयत्येव हि सिद्धसंघैः

ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਗਣਵੀਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰ ਗਏ ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਬਹੁਤੇ ਦਾਨਵ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਜਦੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਬਚੇ, ਤਾਂ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੇ ਘੋਸ਼ ਕੀਤਾ—“ਜੈ! ਜੈ ਹੀ!”

Verse 10

भेरुंडजानाभिनयप्रवृत्ते मेदोवसामांससुपूयमध्ये । क्रव्यादसंघातसमाकुले तु भयंकरे शोणितकर्दमे तु

ਉੱਥੇ ਡਰਾਉਣੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਮਾਸਖਾਣੇ ਦਰਿੰਦੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਸਨ; ਚਰਬੀ, ਵਸਾ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਬਦਬੂਦਾਰ ਪੂੰਹ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਮਾਸਭੱਖੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਣਭੂਮੀ ਲਹੂ ਦੇ ਚਿਕੜ ਨਾਲ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਗਈ।

Verse 11

भग्नैस्तु दैत्यैर्भगवान् पिनाकी व्रतं महापाशुपतं सुघोरम् । प्रियेः मया यत्कृतपूर्वमासीद्दाक्षायणीं प्राह सुसांत्वयित्वा

ਜਦੋਂ ਦੈਤ ਟੁੱਟ ਕੇ ਹਾਰ ਗਏ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਪਿਨਾਕੀ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀ (ਸਤੀ) ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਪ੍ਰਿਯੇ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਅਤਿ ਘੋਰ ਮਹਾਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 12

शिव उवाच । तस्माद्बलं यन्मम तत्प्रणष्टं मर्त्यैरमर्त्यस्य यतः प्रपातः । पुण्यक्षयाही ग्रह एव जातो दिवानिशं देवि तव प्रसंगात्

ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਉਹ ਬਲ ਘਟ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਰਤਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਮਰ ਦਾ ਵੀ ਪਤਨ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੇਰੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਪੁੰਨ-ਖ਼ਯ ਦਾ ਸੱਪ ਵਰਗਾ ‘ਗ੍ਰਹ’ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਦਿਨ ਰਾਤ ਤਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।”

Verse 13

उत्पाद्य दिव्यं परमाद्भुतं तु पुनर्वरं घोरतरं च गत्वा । तस्माद्व्रतं घोरतरं चरामि सुनिर्भयः सुन्दरि वै विशोका

ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਵਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਵੀ ਘੋਰ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਵਧ ਕੇ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਹੋਰ ਘੋਰ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਭੈ ਅਤੇ ਨਿਃਸ਼ੋਕ ਹਾਂ।

Verse 14

सनत्कुमार उवाच । एतावदुक्त्वा वचनं महात्मा उपाद्य घोषं शनकैश्चकार । स तत्र गत्वा व्रतमुग्रदीप्तो गतो वनं पुण्यतमं सुघोरम्

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਇਤਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਗੰਭੀਰ ਘੋਸ਼ ਉਠਾਇਆ। ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਉਗ੍ਰ ਤਪ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਵਰਤਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 15

चर्तुं हि शक्यं तु सुरासुरैर्यत्र तादृशं वर्षसहस्रमात्रम् । सा पार्वती मंदरपर्वतस्था प्रतीक्ष्यमाणागमनं भवस्य

ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਦੇਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਵੀ ਕੇਵਲ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਹੀ ਰਹਿ ਤੇ ਚਲ ਫਿਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੀ ਪਾਰਵਤੀ, ਭਵ (ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।

Verse 16

पतिव्रता शीलगुणोपपन्ना एकाकिनी नित्यमथो विभीता । गुहांतरे दुःखपरा बभूव संरक्षिता सा सुतवीरकेण

ਉਹ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ, ਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸਦਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਇਕੱਲੀ ਰਹਿ ਕੇ ਸਦਾ ਡਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਗੁਫ਼ਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ; ਪਰ ਬਹਾਦੁਰ ਨੌਜਵਾਨ ਸੁਤਵੀਰਕ ਨੇ ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 17

ततस्स दैत्यो वरदानमत्तस्तैर्योधमुख्यैस्सहितो गुहां ताम् । विभिन्नधैर्यः पुनराजगाम शिलीमुखैर्मारसमुद्भवैश्च

ਫਿਰ ਉਹ ਦੈਤ ਵਰਦਾਨ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉਸੇ ਗੁਫ਼ਾ ਵੱਲ ਮੁੜ ਆਇਆ। ਸ਼ਿਲੀਮੁਖ ਤੀਰਾਂ ਅਤੇ ਮਾਰ-ਸਮੁਦਭਵ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

Verse 18

अत्यद्भुतं तत्र चकार युद्धं हित्वा तदा भोजनपाननिद्राः । रात्रिं दिवं पंचशतानि पंच क्रुद्धस्स सैन्यैस्सह वीरकेण

ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਅਦਭੁਤ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ; ਤਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਭੋਜਨ, ਪਾਨ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ। ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਵੀਰਕ ਨਾਲ ਪੰਜ ਸੌ ਪੰਜ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 19

खड्गैस्सकुंतैस्सह भिंदिपालर्गदाभुशुंडीभिरथो प्रकांडैः । शिलीमुखैरर्द्धशशीभिरुग्रैर्वितस्तिभिः कूर्ममुखैर्ज्वलद्भिः

ਤਲਵਾਰਾਂ, ਨੇਜ਼ਿਆਂ, ਭਿੰਡੀਪਾਲਾਂ, ਗਦਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ; ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ, ਭਿਆਨਕ ਅੱਧ-ਚੰਦਰਮਾ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਬਲਦੇ ਹੋਏ ਕੂਰਮਮੁਖ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।

Verse 20

नाराचमुख्यै निशितैश्च शूलैः परश्वधैस्तोमरमुद्गरैश्च । खड्गैर्गुडैः पर्वतपादपैश्च दिव्यैरथास्त्रैररपि दैत्यसंघैः

ਦੈਂਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਦਿਵਯ ਅਸਤਰਾਂ—ਤਿੱਖੇ ਨਾਰਾਚਾਂ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਾਂ, ਕੁਹਾੜੀਆਂ, ਨੇਜ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਦਗਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤਲਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ-ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।

Verse 21

न दीधितिर्भिन्नतनुः पपात द्वारं गुहाया पिहितं समस्तम् । तैरायुधैर्दैत्यभुजप्रयुक्तैर्गुहामुखे मूर्छित एव पश्चात्

ਤਦ ਦੀਧਿਤੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਗੁਫਾ ਦੇ ਉਸੇ ਦੁਆਰ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਸੀ। ਦੈਂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਗੁਫਾ ਦੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 22

आच्छादितं वीरकमस्त्रजालैर्दैत्यैश्च सर्वैस्तु मुहूर्तमात्रम् । अपावृतं कर्तुमशक्यमासीन्निरीक्ष्य देवी दितिजान् सुघोरान्

ਸਾਰੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਘਣੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਜਾਲ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀਰ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕ ਗਿਆ। ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਦਿਤੀ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਹ ਆਵਰਨ ਹਟਾਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਜਾਪਿਆ।

Verse 23

भयेन सस्मार पितामहं तु देवी सखीभिस्सहिता च विष्णुम् । सैन्यं च मद्वीरवरस्य सर्वं सस्मारयामास गुहांतरस्था

ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਦੇਵੀ ਸਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਗੁਫ਼ਾ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਦਦ ਲਈ ਬੁਲਵਾ ਲਿਆ।

Verse 24

ब्रह्मा तया संस्मृतमात्र एव स्त्रीरूपधारी भगवांश्च विष्णुः । इन्द्रश्च सर्वेः सह सैन्यकैश्च स्त्रीरूपमास्थाय समागतास्ते

ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆ ਪਹੁੰਚੇ; ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੀ ਇਸਤਰੀ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਏ। ਇੰਦਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਇਸਤਰੀ-ਰੂਪ ਲੈ ਕੇ ਉੱਥੇ ਆ ਗਿਆ।

Verse 25

भूत्वा स्त्रियस्ते विविशुस्तदानीं मुनीन्द्रसंघाश्च महानुभावाः । सिद्धाश्च नागास्त्वथ गुह्यकाश्च गुहांतरं पर्वतराजपुत्र्याः

ਇਸਤਰੀ-ਰੂਪ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ—ਮਹਾਨੁਭਾਵ ਮੁਨੀ-ਇੰਦਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਸਿੱਧ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਗੁਹ੍ਯਕ ਵੀ—ਪਰਬਤ-ਰਾਜ ਦੀ ਧੀ (ਪਾਰਵਤੀ) ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ।

Verse 26

यस्मात्सुराज्य सनसंस्थितानामंतः पुरे संगमनं विरुद्धम् । ततस्सहस्राणि नितंबिनीनामनंतसंख्यान्यपि दर्शयंत्यः

ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਤਮ ਰਾਜ-ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆਂ ਲਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਪ ਵਰਜਿਤ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਤਦੋਂ ਨਿਤੰਬਿਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ—ਅਣਗਿਣਤ ਵੀ—ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਅੱਗੇ ਆ ਗਈਆਂ।

Verse 27

रूपाणि दिव्यानि महाद्भुतानि गौर्ये गुहायां तु सवीरकार्यैः । स्त्रियः प्रहृष्टा गिरिराजकन्या गुहांतरं पर्वतराजपुत्र्या

ਗੌਰੀ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੀਰ-ਕਾਰਜ ਸਿਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਗਿਰਿਰਾਜਕੰਨਿਆ ਪਾਰਵਤੀ ਵੀ ਗੁਫਾ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈਆਂ।

Verse 28

स्त्रीभिस्सहस्रैश्च शतैरनेकैर्नेदुश्च कल्पांतरमेघघोषाः । भेर्य्यश्च संग्रामजयप्रदास्तु ध्मातास्सुशंखाः सुनितम्बिनीभिः

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਕਲਪਾਂਤ ਦੇ ਬੱਦਲ-ਗਰਜ ਵਰਗਾ ਨਾਦ ਗੂੰਜਿਆ। ਜੰਗ-ਜਿੱਤ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭੇਰੀਆਂ ਵੱਜੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁ-ਨਿਤੰਬਿਨੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ੰਖ ਫੂਕੇ।

Verse 29

मूर्छां विहायाद्भुत चंडवीर्यस्स वीरको वै पुरतः स्थितस्तु । प्रगृह्य शस्त्राणि महारथानां तैरेव शस्त्रैर्दितिजं जघान

ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਛੱਡ ਕੇ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲਾ ਵੀਰਕ ਅੱਗੇ ਡਟ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਫੜ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਦਾਨਵ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।

Verse 30

ब्राह्मी ततो दंड करा विरुद्धा गौरी तदा क्रोधपरीतचेताः । नारायणी शंखगदासुचक्रधनुर्द्धरा पूरितबाहुदंडा

ਫਿਰ ਡੰਡਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਗੌਰੀ ਨਾਰਾਇਣੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ—ਸ਼ੰਖ, ਗਦਾ, ਤਲਵਾਰ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰ ਕੇ, ਯੁੱਧ ਲਈ ਬਾਂਹਾਂ ਤਾਣ ਲਈਆਂ।

Verse 31

विनिर्ययौ लांगलदण्डहस्ता व्योमालका कांचनतुल्यवर्णा । धारासहस्राकुलमुग्रवेगं बैडौजसी वज्रकरा तदानीम्

ਤਦੋਂ ਹਲ-ਡੰਡਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼-ਮਾਲਾ ਵਰਗੀ ਹਾਰ ਪਹਿਨੇ, ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲੀ ਉਹ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਵਜ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਲਵਾਨ ਬੈਡੌਜਸੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਉਗਰ ਵੇਗ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਪਈ।

Verse 32

सहस्रनेत्रा युधि सुस्थिरा च सदुर्जया दैत्यशतैरधृष्या । वैश्वानरी शक्तिरसौम्यवक्त्रा याम्या च दंडोद्यतपाणिरुग्रा

ਉਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ‘ਸਹਸ੍ਰਨੇਤ੍ਰਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰਣ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਖੜੀ ਸੀ—ਅਤਿ ਦੁರ್ಜੈ, ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਾਨਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਜੇਯ। ਉੱਥੇ ‘ਵੈਸ਼ਵਾਨਰੀ’ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਸੀ, ਕਠੋਰ ਤੇ ਹਾਸੇ-ਰਹਿਤ ਮੁਖ ਵਾਲੀ; ਅਤੇ ਯਮ-ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ‘ਯਾਮਿਆ’ ਸ਼ਕਤੀ, ਭਿਆਨਕ, ਦੰਡ ਉੱਚਾ ਧਾਰੇ ਹੋਏ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਜੇਯ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

Verse 33

सुतीक्ष्णखङ्गोद्यतपाणिरूपा समाययौ नैरृति घोरचापा । तोयालिका वारणपाशहस्ता विनिर्गता युद्धमभीप्समाना

ਨੈ਋ਤੀ ਆਈ—ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖੀ ਤਲਵਾਰ ਉੱਚੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰੇ ਹੋਏ। ਤੋਯਾਲਿਕਾ ਵੀ ਨਿਕਲੀ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ-ਪਾਸ਼ (ਫੰਦਾ) ਫੜ ਕੇ, ਯੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ।

Verse 34

प्रचंडवातप्रभवा च देवी क्षुधावपुस्त्वंकुशपाणि रेव । कल्पान्तवह्निप्रतिमां गदां च पाणौ गृहीत्वा धनदोद्भवा च

ਤਦ ਪ੍ਰਚੰਡ ਝਕੜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦੇਵੀ ਭੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਸ਼ ਸੀ। ਰੇਵਤੀ ਅਤੇ ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ) ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਵੀ ਯੁਗਾਂਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਜਲਦੀ ਗਦਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 35

याक्षेश्वरी तीक्ष्णमुखा विरूपा नखायुधा नागभयंकरी च । एतास्तथान्याश्शतशो हि देव्यः सुनिर्गताः संकुलयुद्धभूमिम्

ਯਾਕ੍ਸ਼ੇਸ਼ਵਰੀ, ਤੀਖ਼ਣਮੁਖਾ, ਵਿਰੂਪਾ, ਨਖਾਯੁਧਾ ਅਤੇ ਨਾਗਭਯੰਕਰੀ—ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਸੈਂਕੜੇ ਦੇਵੀਆਂ—ਭੀੜੀ ਹੋਈ ਯੁੱਧਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਮੜ ਪਈਆਂ।

Verse 36

दृष्ट्वा च तत्सैन्यमनंतपारं विवर्णवर्णाश्च सुविस्मिताश्च । समाकुलास्संचकिताभयाद्वै देव्यो बभूबुर्हृददीनसत्त्वाः

ਉਸ ਅਨੰਤ ਤੇ ਅਪਾਰ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵੀਆਂ ਦਾ ਰੰਗ ਉੱਡ ਗਿਆ; ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਕੰਬ ਉਠੀਆਂ। ਡਰ ਨਾਲ ਉਹ ਘਬਰਾਈਆਂ ਤੇ ਚੌਂਕ ਗਈਆਂ; ਦਿਲ ਦਾ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਹੌਸਲਾ ਡੋਲ ਗਿਆ।

Verse 37

चक्रुस्समाधाय मनस्समस्तास्ता देववध्वो विधिशक्तिमुख्याः । सुसंमत त्वेन गिरीशपुत्र्याः सेनापतिर्वीरसुघोरवीर्यः

ਤਦੋਂ ਵਿਧਾਤਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੋਈਆਂ ਸਭ ਦੇਵ-ਵਧੂਆਂ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਇਆ। ਗਿਰੀਸ਼-ਕੁਮਾਰੀ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਅਤਿ ਘੋਰ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲਾ ਵੀਰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ।

Verse 38

चक्रुर्महायुद्धमभूतपूर्वं निधाय बुद्धौ दितिजाः प्रधानाः । निवर्तनं मृत्युमथात्मनश्च नारीभिरन्ये वरदानसत्त्वाः

ਦਿਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦਾਨਵ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਧਾਰ ਕੇ ਅਭੂਤਪੂਰਵ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਹੋਰ ਵੀ ਵਰਦਾਨ-ਜਨਿਤ ਬਲ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਵਾਪਸੀ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਲੜੇ।

Verse 39

अत्यद्भुतं तत्र चकार युद्धं गौरी तदानीं सहिता सखीभिः । कृत्वा रणे चाद्भुतबुद्धिशौण्डं सेनापतिं वीरकघोरवीर्यम्

ਉੱਥੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੌਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਅਚੰਭੇਜਨਕ ਬੁੱਧੀ-ਕੌਸ਼ਲ ਦਾ ਸ਼ੌਰਯ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਘੋਰ ਵੀਰਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੈਨਾਪਤੀ ਵੀਰਕ ਨੂੰ (ਉਸੇ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ) ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ।

Verse 40

हिरण्यनेत्रात्मज एव भूपश्चक्रे महाव्यूहमरं सुकर्मा । संभाव्य विष्णुं च निरीक्ष्य याम्यां सुदारुणं तद्गिलनामधेयम्

ਤਦੋਂ ਹਿਰਣ੍ਯਨੇਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ—ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਸੁਕਰਮਾ—ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਇੱਕ ਮਹਾ-ਵਿਊਹ ਰਚਿਆ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ “ਤਦ-ਗਿਲਨ” ਨਾਮ ਦਾ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਵਿਊਹ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 41

मुखं करालं विधिसेवयास्य तस्मिन् कृते भगवानाजगाम । कल्पान्तघोरार्कसहस्रकांतिकीर्णञ्च वै कुपितः कृत्ति वासाः

ਜਦੋਂ ਵਿਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਖ ਕਰਾਲ ਸੀ; ਕਲਪਾਂਤ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਭਿਆਨਕ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਦਿਪਤ ਸਨ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਿੱਤੀਵਾਸਾ ਸ਼ਿਵ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਗ੍ਰ ਸਨ।

Verse 42

गते ततो वर्षसहस्रमात्रे तमागतं प्रेक्ष्य महेश्वरं च । चक्रुर्महायुद्धमतीवमात्रं नार्यः प्रहृष्टास्सह वीरकेण

ਫਿਰ ਲਗਭਗ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਉੱਥੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਵੀਰਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਛੇੜ ਦਿੱਤਾ।

Verse 43

प्रणम्य गौरी गिरिशं च मूर्ध्ना संदर्शयन् भर्तुरतीव शौर्यमम् । गौरी प्रयुद्धं च चकार हृष्टा हरस्ततः पर्वतराजपुत्रीम्

ਗਿਰੀਸ਼ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਅਤਿ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ੌਰਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਗੌਰੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਗਈ; ਤਦ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਪਰਬਤਰਾਜ ਦੀ ਧੀ (ਪਾਰਵਤੀ) ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ।

Verse 44

कंठे गृहीत्वा तु गुहां प्रविष्टो रमासहस्राणि विसर्जितानि । गौरी च सन्मानशतैः प्रपूज्य गुहामुखे वीरकमेव स्थापयन्

ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ ਫੜ ਕੇ ਉਹ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਧਨ-ਰਤਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਗੌਰੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜੇ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜ ਕੇ ਗੁਫਾ ਦੇ ਮੁਹਾਂਡੇ ਉੱਤੇ ਵੀਰਕ ਨੂੰ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਵਜੋਂ ਖੜਾ ਕੀਤਾ।

Verse 45

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे युद्धप्रारंभदूतसम्वादवर्णनंनाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਯੁੱਧਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਯੁੱਧ-ਪ੍ਰਾਰੰਭ ਦੂਤ-ਸੰਵਾਦ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਪੈਂਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 46

तैस्तैः प्रहारैरपि जर्ज रांगस्तस्मिन् रणे देवगणेरितैर्यः । जगाद वाक्यं तु सगर्वमुग्रं प्रविश्य शंभुं प्रणिपत्य मूर्ध्ना

ਦੇਵਗਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਸ ਰਣ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਘਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਗਿਆ; ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਿਆ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਭਰੇ ਉਗਰ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।

Verse 47

दूत उवाच । संप्रेषितोहं विविशे गुहांतु ह्यषौऽन्धकस्त्वां समुवाच वाक्यम् । नार्या न कार्यं तव किंचिदस्तिविमुच नारीं तरुणीं सुरूपाम्

ਦੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ: ‘ਉਸ ਦੇ ਭੇਜੇ ਹੋਏ ਮੈਂ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਅੰਧਕ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ—ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਜਵਾਨ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ।’

Verse 48

प्रायोभवास्तापसस्तज्जुषस्व क्षांतं मया यत्कमनीयमन्तः । मुनिर्विरोधव्य इति प्रचिंत्य न त्वं मुनिस्तापस किं तु शत्रुः

ਹੇ ਤਪਸਵੀ, ਜੇ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੰਯਮ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਦੇ ਵਰਤ ਨਾਲ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਇਹ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ। ਅੰਦਰ ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖਦਾਈ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਹ ਸਹਿ ਲਿਆ। “ਮੁਨੀ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ” ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਂ ਰੁਕਿਆ; ਪਰ ਤੂੰ ਮੁਨੀ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਤਪਸਵੀ—ਤੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਹੈਂ।

Verse 49

अतीव दैत्येषु महाविरोधी युध्यस्व वेगेन मया प्रमथ्य । नयामि पातालतलानुरूपं यमक्षयं तापस धूर्त हि त्वाम्

ਦੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਠੀ ਤੇ ਵੱਡਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈਂ; ਤੁਰੰਤ ਵੇਗ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰ—ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿਆਂਗਾ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਯੋਗ ਅਧੋਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਾਂ ਯਮ ਦੇ ਧਾਮ ਤੱਕ ਧੱਕ ਦਿਆਂਗਾ। ਹੇ ਧੂਰਤ ਤਪਸਵੀ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਨਾਸ ਲਈ ਹੀ ਹੈ।

Verse 50

सनत्कुमार उवाच । एतद्वचो दूतमुखान्निशम्य कपालमाली तमुवाच कोपात् । ज्वलन्विषादेन महांस्त्रिनेत्रस्सतां गतिर्दुष्टमदप्रहर्ता

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੂਤ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕਪਾਲਮਾਲੀ (ਕਪਾਲ-ਹਾਰਧਾਰੀ) ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਬੋਲੇ। ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਦਹਕਦਾ ਮਹਾਨ ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ—ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਮਦ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।

Verse 51

शिव उवाच । व्यक्तं वचस्ते तदतीव चोग्रं प्रोक्तं हि तत्त्वं त्वरितं प्रयाहि । कुरुष्व युद्धं हि मया प्रसह्य यदि प्रशक्तोसि बलेन हि त्वम्

ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੇਰੇ ਬਚਨ ਸਾਫ਼ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਗ੍ਰ ਵੀ। ਸੱਚ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਤੁਰੰਤ ਅੱਗੇ ਆ। ਜੇ ਤੂੰ ਬਲ ਨਾਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਮਰੱਥ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ—ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਬਲਪੂਰਵਕ ਵੀ—ਯੁੱਧ ਕਰ।

Verse 52

यः स्यादशक्तो भुवि तस्य कोर्थो दारैर्धनैर्वा सुमनोहरैश्च । आयांतु दैत्याश्च बलेन मत्ता विचार्यमेवं तु कृतं मयै तत्

ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਧਨ ਜਾਂ ਮਨੋਹਰ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਦੈਤ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬਲ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਆ ਜਾਣ। ਇਉਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 53

शरीरयात्रापि कुतस्त्वशक्तेः कुर्वन्तु यद्यद्विहितं तु तेषाम् । ममापि यद्यत्करणीयमस्ति तत्तत्त्करिष्यामि न संश योत्र

ਅਸਮਰੱਥ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਤਾਂ ਦੇਹ-ਨਿਰਵਾਹ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜੋ ਜੋ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਤੱਬ ਨਿਯਤ ਹਨ, ਉਹ ਉਹੀ ਕਰਨ। ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਜੋ ਜੋ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 54

सनत्कुमार उवाच । एतद्वचस्तद्विधसोपि तस्माच्छ्रुत्वा हरान्निर्गत एव हृष्टः । प्रागात्ततो गर्जितहुंकृतानि कुर्वंस्ततोदैत्यपतेस्सकाशम्

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਹਰ ਪ੍ਰਭੂ ਕੋਲੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਗਰਜਨਾ ਅਤੇ ਹੁੰਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦੈਤ੍ਯਪਤੀ ਦੇ ਕੋਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।