विष्णुचेष्टितवर्णनम् / Account of Viṣṇu’s Stratagem and Its Aftermath
ਅਧਿਆਇ 26 ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਤੋਂ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਵਰਣਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਗਏ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤ-ਵਤਸਲ ਸ਼ੰਭੂ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਦੇਵਹਿਤ ਲਈ ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ; ਮੇਰੇ ਕਰਮ ਕੇਵਲ ਲੀਲਾ ਹਨ, ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਦੇਵ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਛਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੀ; ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਸੌੰਦਰਯ-ਮੋਹ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਪ ਵੀ ਸ਼ਿਵ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਵਿਮੂੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਚਿਤਾ ਦੀ ਭਸਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦਿਵ੍ਯ ਕਰਤ੍ਰਿਤ੍ਵ ਅਤੇ ਮੋਹ-ਅਧੀਨਤਾ ਦਾ ਭੇਦ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਮਾਇਆ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਰਵੋਚ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਛਲ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । ब्रह्मपुत्र नमस्तेऽस्तु धन्यस्त्वं शैवसत्तम । यच्छ्राविता महादिव्या कथेयं शांकरी शुभा
ਵਿਆਸ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਸ਼ੈਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਪਰਮ ਦਿਵ੍ਯ, ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਾਂਕਰੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।
Verse 2
इदानीं ब्रूहि सुप्रीत्या चरितं वैष्णवं मुने । स वृन्दां मोहयित्वा तु किमकार्षीत्कुतो गतः
ਹੁਣ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਵੱਡੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਉਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣਾਓ। ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਨੂੰ ਮੋਹ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ?
Verse 3
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाप्राज्ञ शैवप्रवर सत्तम । वैष्णवं चरितं शंभुचरिताढ्यं सुनिर्मलम्
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ ਵਿਆਸ, ਸ਼ੈਵ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ, ਸਦਗੁਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਵੈਸ਼ਣਵ ਚਰਿਤ੍ਰ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਅਤਿ ਨਿਰਮਲ, ਪਰ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ-ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ।
Verse 4
मौनीभूतेषु देवेषु ब्रह्मादिषु महेश्वरः । सुप्रसन्नोऽवदच्छंभुश्शरणागत वत्सलः
ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਮੌਨ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਸ਼ਰਨਾਗਤ-ਵਤਸਲ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ੰਭੂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ।
Verse 5
शंभुरुवाच । ब्रह्मन्देववरास्सर्वे भवदर्थे मया हतः । जलंधरो मदंशोपि सत्यं सत्यं वदाम्यहम्
ਸ਼ੰਭੂ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵ-ਵੀਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਜਲੰਧਰ ਵੀ—ਜੋ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਸੀ—(ਮੈਂ ਹੀ ਨਾਸ ਕੀਤਾ)। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ; ਸੱਚ ਹੀ ਮੈਂ ਆਖਦਾ ਹਾਂ।
Verse 6
सुखमापुर्न वा तातास्सत्यं ब्रूतामराः खलु । भवत्कृते हि मे लीला निर्विकारस्य सर्वदा
ਹੇ ਪਿਆਰਿਓ, ਸੱਚ ਦੱਸੋ—ਤੁਸੀਂ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਮੇਰੀ ਲੀਲਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹਾਂ।
Verse 7
सनत्कुमार उवाच । अथ ब्रह्मादयो देवा हर्षादुत्फुल्ललोचनाः । प्रणम्य शिरसा रुद्रं शशंसुर्विष्णुचेष्टितम्
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਹರ್ಷ ਨਾਲ ਖਿੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕਰਤੱਬ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 8
देवा ऊचुः । महादेव त्वया देवा रक्षिता श्शत्रुजाद्भयात् । किंचिदन्यत्समुद्भूतं तत्र किं करवामहै
ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਦੇਵਗਣ ਵੈਰੀ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਭਯ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ?
Verse 9
वृन्दां विमोहिता नाथ विष्णुना हि प्रयत्नतः । भस्मीभूता द्रुतं वह्नौ परमां गतिमागता
ਹੇ ਨਾਥ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ, ਭਸਮ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।
Verse 10
वृन्दालावण्यसंभ्रांतो विष्णुस्तिष्ठति मोहितः । तच्चिताभस्म संधारी तव मायाविमोहितः
ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਦੀ ਮੋਹਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਭ੍ਰਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਖੜਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸ ਚਿਤਾ ਦੀ ਭਸਮ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ (ਸ਼ਿਵ ਦੀ) ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਮੂੜ੍ਹ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 11
स सिद्धमुनिसंघैश्च बोधितोऽस्माभिरादरात् । न बुध्यते हरिस्सोथ तव मायाविमोहितः
ਸਿੱਧ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਸਮੇਤ ਅਸੀਂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਹਰੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ; ਉਹ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੈ।
Verse 12
कृपां कुरु महेशान विष्णुं बोधय बोधय । त्वदधीनमिदं सर्वं प्राकृतं सचराचरम्
ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਾਨ! ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਜਗਾ—ਜਗਾ। ਚਰ-ਅਚਰ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਜਗਤ ਤੇਰੇ ਹੀ ਅਧੀਨ ਹੈ।
Verse 13
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य महेशो हि वचनं त्रिदिवौकसाम् । प्रत्युवाच महालीलस्स्वच्छन्दस्तान्कृतांजलीन्
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤ੍ਰਿਦਿਵ-ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਲੀਲਾ-ਸਰੂਪ ਮਹੇਸ਼ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਸੁਤੰਤਰ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 14
महेश उवाच । हे ब्रह्मन्हे सुरास्सर्वे मद्वाक्यं शृणुतादरात् । मोहिनी सर्वलोकानां मम माया दुरत्यया
ਮਹੇਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਹੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵੋ! ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਮੋਹਿਨੀ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਹੈ—ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸਤਾਰ।
Verse 15
तदधीनं जगत्सर्वं यद्देवासुरमानुषम् । तयैव मोहितो विष्णुः कामाधीनोऽभवद्धरिः
ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸੇ ਦੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ (ਹਰੀ) ਵੀ ਕਾਮ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।
Verse 16
उमाख्या सा महादेवी त्रिदेवजननी परा । मूलप्रकृतिराख्याता सुरामा गिरिजात्मिका
ਉਹ ‘ਉਮਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਪਰਮਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਦੇਵਾਂ ਦੀ ਜਨਨੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ—ਦੇਵਮਾਤਾ ਅਤੇ ਗਿਰਿਜਾ-ਸਰੂਪਣੀ ਹੈ।
Verse 17
गच्छध्वं शरणा देवा विष्णुमोहापनुत्तये । शरण्यां मोहिनीमायां शिवाख्यां सर्वकामदाम्
ਹੇ ਦੇਵੋ, ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸੰਬੰਧੀ ਮੋਹ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਰਨ ਜਾਓ। ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਮੋਹਿਨੀ ਮਾਇਆ ‘ਸ਼ਿਵਾ’ ਨਾਮੀਂ ਸਰਵਕਾਮਦਾਇਨੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵੋ।
Verse 18
स्तुतिं कुरुत तस्याश्च मच्छक्तेस्तोषकारिणीम् । सुप्रसन्ना यदि च सा सर्वकार्यं करिष्यति
ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰੋ—ਜੋ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹਰ ਕਾਰਜ ਸਫਲ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ।
Verse 19
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तान्सुराञ्शंभुः पञ्चास्यो भगवान्हरः । अंतर्दधे द्रुतं व्यास सर्वैश्च स्वगणैस्सह
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਆਸ, ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਪੰਜਮੁਖ ਭਗਵਾਨ ਹਰ ਸ਼ੰਭੂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 20
देवाश्च शासनाच्छंभोर्ब्रह्माद्या हि सवासवा । मनसा तुष्टुवुर्मूलप्रकृतिं भक्तवत्सलाम्
ਫਿਰ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵ, ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ, ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਭਗਤ-ਵਤਸਲਾ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 21
देवा ऊचुः । यदुद्भवास्सत्त्वरजस्तमोगुणाः सर्गस्थितिध्वंसविधान कारका । यदिच्छया विश्वमिदं भवाभवौ तनोति मूलप्रकृतिं नताः स्म ताम्
ਦੇਵ ਬੋਲੇ—ਜਿਸ ਆਦਿ ਮੂਲ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਸੱਤਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਮੂਲ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 22
पाहि त्रयोविंशगुणान्सुशब्दिताञ्जगत्यशेषे समधिष्ठिता परा । यद्रूपकर्माणिजगत्त्रयोऽपि ते विदुर्न मूलप्रकृतिं नताः स्म ताम्
ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ! ਜੋ ਤੇਈ ਤੱਤਾਂ (ਗੁਣਾਂ) ਨਾਲ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਉੱਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ—ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਤੇਰੇ ਰੂਪ ਤੇ ਕਰਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੂਲ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਉਸ ਪਰਾਤਪਰ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 23
यद्भक्तियुक्ताः पुरुषास्तु नित्यं दारिद्र्यमोहात्ययसंभवादीन् । न प्राप्नुवंत्येव हि भक्तवत्सलां सदैव मूलप्रकृतिं नताः स्म ताम्
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗਰੀਬੀ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹੋਰ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ। ਭਕਤ-ਵਤਸਲਾ ਉਸ ਆਦਿ ਮੂਲ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਨਿਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 24
कुरु कार्यं महादेवि देवानां नः परेश्वरि । विष्णुमोहं ह शिवे दुर्गे देवि नमोऽस्तु ते
ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ! ਸਾਡੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰ। ਹੇ ਸ਼ਿਵੇ, ਹੇ ਦੁਰਗੇ! ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Verse 25
जलंधरस्य शंभोश्च रणे कैलासवासिनः । प्रवृत्ते तद्वधार्थाय गौरीशासनतश्शिवे
ਜਦੋਂ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਤਦੋਂ ਕੈਲਾਸ-ਵਾਸੀ ਸ਼ਿਵ ਗੌਰੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਲੰਧਰ-ਵਧ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ।
Verse 26
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे जलंधरवधानंतरदेवीस्तुतिविष्णुमोहविध्वंसवर्णनं नाम षड्विंशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਯੁੱਧਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਜਲੰਧਰ-ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵੀ-ਸਤੁਤੀ, ਵਿਸ਼ਣੂ-ਮੋਹ ਅਤੇ ਉਸ ਮੋਹ ਦੇ ਵਿਧਵੰਸ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਛੱਬੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 27
जलंधरो हतो युद्धे तद्भयान्मो चिता वयम् । गिरिशेन कृपां कृत्वा भक्तानुग्रहकारिणा
ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਲੰਧਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗਿਰੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਬਚਾ ਲਿਆ।
Verse 28
तदाज्ञया वयं सर्वे शरणं ते समागताः । त्वं हि शंभुर्युवां देवि भक्तोद्धारपरायणौ
ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸਭ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਸ਼ੰਭੂ ਹੋ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਵੀ, ਹੇ ਦੇਵੀ—ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਹੀ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ।
Verse 29
वृन्दालावण्यसंभ्रातो विष्णुस्तिष्ठति तत्र वै । तच्चिताभस्मसंधारी ज्ञानभ्रष्टो विमोहितः
ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਦੀ ਮੋਹਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਭਟਕਿਆ ਵਿਸ਼ਨੂ ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਸੀ। ਚਿਤਾ ਦੀ ਰਾਖ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 30
संसिद्धसुरसंघैश्च बोधितोऽपि महेश्वरि । न बुध्यते हरिस्सोथ तव मायाविमोहितः
ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਸੰਸਿੱਧ ਦੇਵ-ਸੰਘਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬੋਧ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 31
कृपां कुरु महादेवि हरिं बोधय बोधय । यथा स्वलोकं पायात्स सुचित्तस्सुरकार्यकृत्
ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰ—ਹਰੀ ਨੂੰ ਜਗਾ, ਜਗਾ—ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਸਹਿਤ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 32
इति स्तुवंतस्ते देवास्तेजोमंडलमास्थितम् । ददृशुर्गगने तत्र ज्वालाव्याप्ता दिगंतरम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜੋਮੰਡਲ ਵੇਖਿਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਜਵਾਲਾਂ ਨੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਦਿਗੰਤ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ।
Verse 33
तन्मध्याद्भारतीं सर्वे ब्रह्माद्याश्च सवासवाः । अमराश्शुश्रुवुर्व्यास कामदां व्योमचारिणीम्
ਹੇ ਵਿਆਸ, ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਭ ਅਮਰ—ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ—ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੀ, ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਣੀ ਸੁਣੀ।
Verse 34
आकाशवाण्युवाच । अहमेव त्रिधा भिन्ना तिष्ठामि त्रिविधैर्गुणैः । गौरी लक्ष्मीः सुरा ज्योती रजस्सत्त्वतमोगुणैः
ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਹੀ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹਾਂ। ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਮੈਂ ਗੌਰੀ, ਸਤੋਗੁਣ ਨਾਲ ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮੀ—ਸ਼ੁਭ ਜੋਤਿ, ਅਤੇ ਤਮੋਗੁਣ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੁਰਾ (ਮੋਹਣੀ ਸ਼ਕਤੀ) ਹਾਂ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਤ੍ਰਿਗੁਣ ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 35
तत्र गच्छत यूयं वै तासामंतिक आदरात् । मदाज्ञया प्रसन्नास्ता विधास्यंते तदीप्सितम्
ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਉੱਥੇ ਜਾਓ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੋ; ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨਚਾਹਾ ਕੰਮ ਕਰ ਦੇਣਗੀਆਂ।
Verse 36
सनत्कुमार उवाच । शृण्वतामिति तां वाचमंतर्द्धानमगान्महः । देवानां विस्मयोत्फुल्लनेत्राणां तत्तदा मुने
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਸਭ ਸੁਣੋ!” ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਤਦ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਦੇਵਤਾ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਫਾੜ ਕੇ ਖੜੇ ਰਹੇ।
Verse 37
ततस्सवेंऽपि ते देवाः श्रुत्वा तद्वाक्यमादरात् । गौरीं लक्ष्मीं सुरां चैव नेमुस्तद्वाक्यचोदिताः
ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਉਸ ਬਚਨ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਗੌਰੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਸੁਰਾ (ਦੇਵੀ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 38
तुष्टुवुश्च महाभक्त्या देवीस्तास्सकलास्सुराः । नानाविधाभिर्वाग्भिस्ते ब्रह्माद्या नतमस्तकाः
ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਮੱਥਾ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਮਹਾਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਬਚਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 39
ततोऽरं व्यास देव्यस्ता आविर्भूताश्च तत्पुरः । महाद्भुतैस्स्वतेजोभिर्भासयंत्यो दिगंतरम्
ਫਿਰ, ਹੇ ਵਿਆਸ, ਉਹ ਦੇਵੀਆਂ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 40
अथ ता अमरा दृष्ट्वा सुप्रसन्नेन चेतसा । प्रणम्य तुष्टुवुर्भक्त्या स्वकार्यं च न्यवेदयन्
ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ।
Verse 41
ततश्चैतास्सुरान्दृष्ट्वा प्रणतान्भक्तवत्सलः । बीजानि प्रददुस्तेभ्यो वाक्यमूचुश्च सादरम्
ਫਿਰ ਸ਼ਰਨ ਆ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭਗਤ-ਵਤਸਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੀਜ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 42
देव्य ऊचुः । इमानि तत्र बीजानि विष्णुर्यत्रावतिष्ठति । निर्वपध्वं ततः कार्यं भवतां सिद्धिमेष्यति
ਦੇਵੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਓਥੇ ਇਹ ਬੀਜ ਬੀਜੋ; ਫਿਰ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਕਰੋ, ਇਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।”
Verse 43
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तास्ततो देव्योंतर्हिता अभवन्मुने । रुद्रविष्णुविधीनां हि शक्तयस्त्रिगुणात्मिकाः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਮੁਨੀ! ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਦੇਵੀਆਂ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਵਿਧੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤਮਕ ਹਨ।”
Verse 44
ततस्तुष्टाः सुरास्सर्वे ब्रह्माद्याश्च सवासवाः । तानि बीजानि संगृह्य ययुर्यत्र हरिः स्थितः
ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਉਹ ਬੀਜ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸਥਿਤ ਸਨ।
Verse 45
वृन्दाचिताभूमितले चिक्षिपुस्तानि ते सुराः । स्मृत्वा तास्संस्थितास्तत्र शिवशक्त्यंशका मुने
ਹੇ ਮੁਨੀ! ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ (ਦਿਵ੍ਯ ਆਦੇਸ਼) ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੇ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਸਨ।
Verse 46
निक्षिप्तेभ्यश्च बीजेभ्यो वनस्पत्यस्त्रयोऽभवन् । धात्री च मालती चैव तुलसी च मुनीश्वर
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਸੁੱਟੇ ਹੋਏ ਬੀਜਾਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਬਨਸਪਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ—ਧਾਤ੍ਰੀ (ਆਂਵਲਾ), ਮਾਲਤੀ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ।
Verse 47
धात्र्युद्भवा स्मृता धात्री माभवा मालती स्मृता । गौरीभवा च तुलसी तमस्सत्त्वरजोगुणाः
ਧਾਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਧਾਤ੍ਰੀ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਾਲਤੀ ਨੂੰ ‘ਮਾ’ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਨੂੰ ਗੌਰੀ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਤਮਸ, ਸਤ੍ਤਵ ਅਤੇ ਰਜਸ—ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ।
Verse 48
विष्णुर्वनस्पतीर्दृष्ट्वा तदा स्त्रीरूपिणीर्मुने । उदतिष्ठत्तदा तासु रागातिशयविभ्रमात्
ਹੇ ਮੁਨੇ! ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕੀਤੀਆਂ ਬਨਸਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਅਤਿ ਰਾਗ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਭ੍ਰਮ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਉਠਿਆ।
Verse 49
दृष्ट्वा स याचते मोहात्कामासक्तेन चेतसा । तं चापि तुलसी धात्री रागेणैवावलोकताम्
ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਮੋਹ ਵਸ਼, ਕਾਮ-ਆਸਕਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਤੇ ਧਾਤ੍ਰੀ ਵੀ ਕੇਵਲ ਰਾਗ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗੀਆਂ।
Verse 50
यच्च बीजं पुरा लक्ष्म्या माययैव समर्पितम् । तस्मात्तदुद्भवा नारी तस्मिन्नीर्ष्यापराभवत्
ਅਤੇ ਜੋ ਬੀਜ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ—ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਨਾਰੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋ ਗਈ।
Verse 51
अतस्सा बर्बरीत्याख्यामवापातीव गर्हिताम् । धात्रीतुलस्यौ तद्रागात्तस्य प्रीतिप्रदे सदा
ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ “ਬਰਬਰੀ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ, ਜੋ ਨਾਮ ਜਿਵੇਂ ਨਿੰਦਣਯ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਰਾਗ-ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬਣੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਧਾਤ੍ਰੀ (ਆਂਵਲਾ) ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀਆਂ ਹਨ।
Verse 53
ततो विस्मृतदुःखोऽसौ विष्णुस्ताभ्यां सहैव तु । वैकुंठमगमत्तुष्टस्सर्वदेवैर्नमस्कृतः । कार्तिके मासि विप्रेन्द्र धात्री च तुलसी सदा । सर्वदेवप्रियाज्ञेया विष्णोश्चैव विशेषतः
ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਭੁੱਲ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵੈਕੁੰਠ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਧਾਤ੍ਰੀ (ਆਂਵਲਾ) ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਸਦਾ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀਆਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪਿਆਰੀਆਂ—ਮੰਨਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੈਵ ਸਿੱਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮ ਪਤੀ-ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਪਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਦੇ ਵਰਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬੂਟੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ-ਪੁੰਨ ਦੇ ਆਸਰੇ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Verse 54
तत्रापि तुलसी धन्यातीव श्रेष्ठा महामुने । त्यक्त्वा गणेशं सर्वेषां प्रीतिदा सर्वकामदा
ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਤੁਲਸੀ ਅਤਿ ਧੰਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਗਣੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਸਤਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Verse 55
वैकुण्ठस्थं हरिं दृष्ट्वा ब्रह्मेन्द्राद्याश्च तेऽमराः । नत्वा स्तुत्वा महाविष्णुं स्वस्वधामानि वै ययुः
ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਉਹ ਅਮਰ ਮਹਾਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਫਿਰ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 56
वैकुण्ठोऽपि स्वलोकस्थो भ्रष्टमोहस्सुबोधवान् । सुखी चाभून्मुनिश्रेष्ठ पूर्ववत्संस्मरञ्छिवम्
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਵੈਕੁੰਠ ਵੀ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਬੋਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 57
इत्याख्यानमघोघघ्नं सर्वकामप्रदं नृणाम् । सर्व कामविकारघ्नं सर्वविज्ञानवर्द्धनम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਆਖਿਆਨ ਘੋਰ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਧਰਮਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਕਾਮ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਵਿਕਾਰ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 58
य इदं हि पठेन्नित्यं पाठयेद्वापि भक्तिमन् । शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि स याति परमां गतिम्
ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਆਖਿਆਨ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਵਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਰਮ ਗਤੀ (ਮੋਖ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 59
पठित्वा य इदं धीमानाख्यानं परमोत्तमम् । संग्रामं प्रविशेद्वीरो विजयी स्यान्न संशयः
ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵੀਰ ਇਹ ਪਰਮੋਤਮ ਆਖਿਆਨ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 60
विप्राणां ब्रह्मविद्यादं सत्रियाणां जयप्रदम् । वैश्यानां सर्वधनदं शूद्राणां सुखदं त्विदम्
ਇਹ (ਸ਼ਿਵ-ਸੰਬੰਧੀ ਉਪਦੇਸ਼/ਵ੍ਰਤ) ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜੈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਧਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 61
शंभुभक्तिप्रदं व्यास सर्वेषां पापनाशनम् । इहलोके परत्रापि सदा सद्गतिदायकम्
ਹੇ ਵਿਆਸ! ਇਹ ਸ਼ੰਭੂ-ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਥੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਦਾ ਸਦਗਤੀ ਤੇ ਕਲਿਆਣਮਈ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter narrates the aftermath of Jalandhara’s death and reports Viṣṇu’s deception of Vṛndā, her entry into fire, and Viṣṇu’s ensuing delusion while carrying her pyre-ashes.
It frames delusion (moha) as a function of māyā under Śiva’s sovereignty, showing that even high deities can be bound by affect and illusion, while Śiva remains nirvikāra and acts through līlā.
Śiva appears as Maheśvara/Rudra/Śaṃbhu—protector of the devas and refuge-giver—while Viṣṇu is portrayed as an agent of stratagem who becomes subject to māyā after the act.