गिलासुर-आक्रमणम् तथा शिवसैन्य-समाह्वानम् — The Assault of Gila and Śiva’s Mobilization

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । तस्येंगितज्ञश्च स दैत्यराजो गदां गृहीत्वा त्वरितस्ससैन्यः । कृत्वाथ साऽग्रे गिलनामधेयं सुदारुणं देववरैरभेद्यम्

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਦੈਤ੍ਯਰਾਜ ਗਦਾ ਫੜ ਕੇ, ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੱਗੇ ‘ਗਿਲ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ (ਵਿਊਹ/ਆਯੁਧ) ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ।

Verse 2

गुहामुखं प्राप्य महेश्वरस्य बिभेद शस्त्रैरशनिप्रकाशैः । अन्ये ततो वीरकमेव शस्त्रैरवाकिरञ्छैल सुतां तथान्ये

ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਗੁਫਾ ਦੇ ਦੁਆਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਵੀਰਕ 'ਤੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੇ ਪਾਰਵਤੀ 'ਤੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ।

Verse 3

द्वारं हि केचिद्रुचिरं बभंजुः पुष्पाणि पत्राणि विनाशयेयुः । फलानि मूलानि जलं च हृद्यमुद्यानमार्गानपि खंडयेयुः

ਕੁਝ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਦੁਆਰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ; ਦੂਜਿਆਂ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਲਾਂ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਾਗ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ।

Verse 4

विलोडयेयुर्मुदिताश्च केचिच्छृंगाणि शैलस्य च भानुमंति । ततो हरस्सस्मृतवान्स्वसैन्यं समाह्वयन्कुपितः शूलपाणिः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਚੋਟੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਤਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਹਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਫੌਜ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ।

Verse 5

भूतानि चान्यानि सुदारुणानि देवान्ससैन्यान्सह विष्णुमुख्यान् । आहूतमात्रानुगणास्ससैन्या रथैर्गजैर्वाजिवृषैश्च गोभिः

ਹੋਰ ਵੀ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਦਾਰੁਣ ਭੂਤ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਸਮੇਤ—ਸੱਦੇ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹ ਅਨੁਗਣ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਬਲਦਾਂ ਅਤੇ ਗਾਂ-ਢੋਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਆਏ।

Verse 6

उष्ट्रैः खरैः पक्षिवरैश्च सिंहैस्ते सर्वदेवाः सहभूतसंघैः । व्याघ्रैमृगैस्सूकरसारसैश्च समीनमत्स्यैश्शिशुमारमुख्यैः

ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਭੂਤ-ਸੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਊਠਾਂ, ਗਧਿਆਂ, ਉੱਤਮ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੰਹਾਂ ਨਾਲ ਆਏ; ਅਤੇ ਬਾਘਾਂ, ਹਿਰਨਾਂ, ਸੂਰਾਂ, ਸਰਸਾਂ ਅਤੇ ਜਲਚਰ ਟੋਲਿਆਂ—ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ—ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 7

अन्यैश्च नाना विधजीवसंघैर्विशीर्णदंशाः स्फुटितैस्स्मशानैः । भुजंगमैः प्रेतशतैः पिशाचैर्दिव्यैर्विमानैः कमलाकरैश्च

ਹੋਰ ਵੀ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ-ਸਮੂਹ ਆਏ—ਟੁੱਟੇ-ਫੁੱਟੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੰਸ਼ ਘਿਸ ਕੇ ਜਰਜਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਨਾਲ ਸੱਪ, ਸੈਂਕੜੇ ਪ੍ਰੇਤ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚ; ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 8

नदीनदैः पर्वतवाहनैश्च समागताः प्रांजलयः प्रणम्य । कपर्दिनं तस्थुरदीनसत्त्वास्सेनापतिं वीरकमेव कृत्वा

ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਹਕਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਕਪર્દਿਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਿਡਰ ਖੜੇ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਵੀਰਕ ਨੂੰ ਹੀ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣਾਇਆ।

Verse 9

विसर्जयामास रणाय देवान्विश्रांतवाहानथ तत्पिनाकी । युद्धे स्थिरं लब्धजयं प्रधानं संप्रेषितास्ते तु महेश्वरेण

ਤਦ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਹਨ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਰਣ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਜਿੱਤ-ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗਏ।

Verse 10

चक्रुर्युगांतप्रतिमं च युद्धं मर्य्यादहीनं सगिलेन सर्वे । दैत्येन्द्रसैन्येन सदैव घोरं क्रोधान्निगीर्णास्त्रिदशास्तु संख्ये

ਤਦ ਸਭ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਯੁਗਾਂਤ-ਪ੍ਰਲਯ ਵਰਗਾ, ਬੇਹੱਦ ਤੇ ਬੇਮਰਯਾਦਾ ਘੋਰ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਟੱਕਰ ਵਿੱਚ ਦੈਤ੍ਯੇੰਦਰ ਦੀ ਸੈਨਾ ਸਦਾ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ ਦੇਵ ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਨਿਗਲੇ ਗਏ ਹੋਣ।

Verse 11

तस्मिन्क्षणे युध्यमानाश्च सर्वे ब्रह्मेन्द्रविष्ण्वर्कशशांकमुख्याः । आसन्निगीर्णा विधसेन तेन सैन्ये निगीर्णेऽस्ति तु वीरको हि

ਉਸੇ ਪਲ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਦੇਵ ਸਭ ਯੁੱਧ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਉਹ ਉਸ ਮਹਾਂਸੈਨਾ ਵੱਲੋਂ ਜਿਵੇਂ ਨਿਗਲੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਸੈਨਾ ਗ੍ਰਸਿਤ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਵੀਰਕ ਨਾਮ ਦਾ ਸੂਰਮਾ ਹੀ ਬਚਿਆ।

Verse 12

विहाय संग्रामशिरोगुहां तां प्रविश्य शर्वं प्रणिपत्य मूर्ध्ना । प्रोवाच दुःखाभिहतः स्मरारिं सुवीरको वाग्ग्मिवरोऽथ वृत्तम्

ਸੰਗ੍ਰਾਮਸ਼ਿਰਾ ਨਾਮ ਦੀ ਉਸ ਗੁਫਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸੁਵੀਰਕ ਅੰਦਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਰਵ (ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਉਹ ਵਾਕਚਾਤੁਰ, ਸਮਰਾਰੀ ਅੱਗੇ ਵਾਪਰੀ ਘਟਨਾ ਜਿਉਂ ਦੀ ਤਿਉਂ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 13

निगीर्णैते सैन्यं विधसदितिजेनाद्य भगवन्निगीर्णोऽसौ विष्णुस्त्रिभुवनगुरुर्दैत्यदलनः । निगीर्णौ चन्द्रार्कौद्रुहिणमघवानौ च वरदौ निगीर्णास्ते सर्वे यमवरुणवाताश्च धनदः

ਹੇ ਭਗਵਨ! ਅੱਜ ਦੇਵ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਦਿਤਿਜ ਨੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਭੁਵਨ-ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਦੈਤ੍ਯ-ਦਲਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੀ ਗ੍ਰਸਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ, ਵਰਦਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਇੰਦਰ, ਅਤੇ ਯਮ, ਵਰੁਣ, ਵਾਯੂ ਤੇ ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ)—ਸਭ ਹੀ ਨਿਗਲੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 14

स्थितोस्म्येकः प्रह्वः किमिह करणीयं भवतु मे अजेयो दैत्येन्द्रः प्रमुदितमना दैत्यसहितः

ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਕੱਲਾ ਖੜਾ ਹਾਂ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਇੰਦਰ ਅਜੇਯ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਦੈਤ-ਦਲ ਸਮੇਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

Verse 15

अजेयं त्वां प्राप्तः प्रतिभयमना मारुतगतिस्स्वयं विष्णुर्देवः कनककशिपुं कश्यपसुतम् । नखैस्तीक्ष्णैर्भक्त्या तदपिभगवञ्छिष्टवशगः प्रवृत्तस्त्रैलोक्य विधमतु मलं व्यात्तवदनः

ਹੇ ਅਜੇਯ ਪ੍ਰਭੂ! ਭੈ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਨਾਲ, ਪਵਨ-ਵੇਗ ਸਮਾਨ, ਆਪ ਵਿਸ਼ਨੂਦੇਵ ਕਸ਼੍ਯਪ-ਸੁਤ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਤਿੱਖੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ, ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਭਗਵਨ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਏ।

Verse 16

वसिष्ठाद्यैश्शप्तो भुवनपतिभिस्सप्तमुनिभिस्तथाभूते भूयस्त्वमिति सुचिरं दैत्यसहितः

ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਭੁਵਨ-ਪਾਲਕਾਂ ਅਤੇ ਸਪਤ-ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੈਤਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਰਿਹਾ; ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦਾ—“ਫਿਰ ਮੈਂ ਉੱਠਾਂਗਾ, ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ।”

Verse 17

ततस्तेनोक्तास्ते प्रणयवचनैरात्मनि हितैः कदास्माद्वै घोराद्भवति मम मोक्षो मुनिवराः । यतः क्रुद्धैरुक्तो विधसहरणाद्युद्धसमये ततो घोरैर्बाणैर्विदलितमुखे मुष्टिभिरलम्

ਤਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸਨੇਹ-ਭਰੇ ਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮੁਨੀਵਰ ਬੋਲੇ— “ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਘੋਰ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਕਦੋਂ ਹੋਵੇਗਾ? ਕਿਉਂਕਿ ਯੁੱਧ ਵੇਲੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਵਿਧਾਤਾ ਦਾ ਭਾਗ ਛੀਣਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਭਿਆਨਕ ਬਾਣਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਮੁਖ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ—ਹੁਣ ਇਹ ਮੁੱਠੀ-ਪ੍ਰਹਾਰ ਬਸ!”

Verse 18

बदर्याख्यारण्ये ननु हरिगृहापुण्यवसतौ निसंस्तभ्यात्मानं विगतकलुषो यास्यसि परम् । ततस्तेषां वाक्यात्प्रतिदिनमसौ दैत्यगिलनः क्षुधार्तस्संग्रामाद्भ्रमति पुनरामोदमुदितः

“ਬਦਰੀ ਨਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ—ਹਰੀ ਦੇ ਘਰ ਵਰਗੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਵਿੱਚ—ਤੂੰ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਕਰਕੇ, ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।” ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਦੈਤ-ਭੱਖਕ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪਦਾ, ਯੁੱਧ ਦੇ ਕਾਰਨ ਫਿਰ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਉਗ੍ਰ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਵੀ ਸੀ।

Verse 19

तमस्वेदं घोरं जगदुदितयोस्सूर्यशशिनोर्यथाशुक्रस्तुभ्यं परमरिपुरत्यंतविकरः । हतान्देवैर्देत्यान्पुनरमृतविद्यास्तुतिपदैस्सवीर्यान्संदृष्टान्व्रणशतवियुक्तान्प्रकुरुते

ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਹਨੇਰਾ ਜਗਤ ਉੱਤੇ ਉਦੇ ਹੋਏ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਚਮਕ ਵਰਗਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਪਰਮ ਵੈਰੀ, ਅਤਿ ਵਿਕਰਾਲ ਹੈ। ਦੇਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਦੈਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਸ্তুਤੀ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜੀਉਂਦੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ—ਵੀਰਯਵਾਨ, ਸੈਂਕੜੇ ਜਖ਼ਮਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਦਿੱਸ ਰਹੇ ਹਨ।

Verse 20

वरं प्राणास्त्याज्यास्तव मम तु संग्रामसमये भवान्साक्षीभूतः क्षणमपि वृतः कार्यकरणे

ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੰਗ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੂੰ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹਟੀਂ। ਮੇਰਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਬਣ ਕੇ ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੀਂ।

Verse 21

सनत्कुमार उवाच । इतीदं सत्पुत्रात्प्रमथपतिराकर्ण्य कुपितश्चिरं ध्यात्वा चक्रे त्रिभुवनपतिः प्रागनुपमम् । प्रगायत्सामाख्यं दिनकरकराकारवपुषा प्रहासात्तन्नाम्ना तदनु निहतं तेन च तमः

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਸਤਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਮਥਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ। ਲੰਮਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨਪਤੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਇਆ ਅਨੁਪਮ ਉਪਾਅ ਕੀਤਾ। ਸਾਮਨ-ਗਾਨ ਗਾਂਦਿਆਂ ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਉਸ (ਉਚਾਰਿਤ) ਨਾਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਆਪਣੇ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 22

प्रकाशेस्मिंल्लोके पुनरपि महायुद्धमकरोद्रणे दैत्यैस्सार्द्धं विकृतवदनैर्वीरकमुनिः । शिलाचूर्णं भुक्त्वा प्रवरमुनिना यस्तु जनितस्स कृत्वा संग्रामं पुरमपि पुरा यश्च जितवान्

ਇਸ ਪ੍ਰਗਟ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀਰਕ ਮੁਨੀ ਨੇ ਮੁੜ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਂ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਜੋ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਿਲਾ-ਚੂਰਨ ਭੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਯੁੱਧ ਕਰਕੇ ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ।

Verse 23

महारुद्रस्सद्यः स खलु दितिजेनातिगिलितस्ततश्चासौ नन्दी निशितशरशूलासिसहितः । प्रधानो योधानां मुनिवरशतानामपि महान्निवासो विद्यानां शमदममहाधैर्यसहितः

ਮਹਾਦਾਨਵ ਨੇ ਮਹਾਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਨਿਗਲ ਲਿਆ। ਤਦੋਂ ਨੰਦੀ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਖੜਗ ਸਮੇਤ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ—ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਨ, ਸੈਂਕੜੇ ਮੁਨਿਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹਾਨ, ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਧਾਮ, ਸ਼ਮ-ਦਮ ਅਤੇ ਮਹਾਧੀਰਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 24

निरीक्ष्यैवं पश्चाद्वृषभवरमारुह्य भगवान्कपर्द्दी युद्धार्थी विधसदितिजं सम्मुखमुखः । जपन्दिव्यं मन्त्रं निगलनविधानोद्गिलनकं स्थितस्सज्जं कृत्वा धनुरशनिकल्पानपि शरान्

ਇਉਂ ਵੇਖ ਕੇ ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਕਪੜੀ ਯੁੱਧ ਲਈ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬਲਦ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਦੈਤ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਠਹਿਰੇ। ਨਿਗਲਣ ਤੇ ਉਗਲਣ ਸਮਰੱਥ ਦਿਵ੍ਯ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦੇ ਹੋਏ, ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਡੋਰੀ ਉੱਤੇ ਵਜ੍ਰ-ਸਮਾਨ ਤੀਰ ਸਜਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਖੜੇ ਰਹੇ।

Verse 25

ततौ निष्कांतोऽसौ विधसवदनाद्वीरकमुनिर्गृहीत्वा तत्सर्वे स्वबलमतुलं विष्णुसहितः । समुद्गीर्णास्सर्वे कमलजबलारीन्दुदिनपाः प्रहृष्टं तसैन्यं पुनरपि महायुद्धमकरोत्

ਤਦੋਂ ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਵੀਰਕ ਨਾਮ ਦਾ ਉਹ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਮੁਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਮੇਤ ਆਪਣਾ ਅਤੁਲ ਬਲ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਕਮਲਜ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਬਲਾਰਿ (ਇੰਦਰ), ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਦਿਨਪਤੀ (ਸੂਰਜ) ਸਭ ਨੇ ਯੁੱਧ-ਘੋਸ਼ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੈਨਾ ਮੁੜ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਪਈ।

Verse 26

जिते तस्मिञ्छुक्रस्तदनु दितिजान्युद्धविहतान् यदा विद्यावीर्यात्पुनरपि सजीवान्प्रकुरुते । तदा बद्ध्वानीतः पशुरिव गणैभूतपतये निगीर्णस्तेनासौ त्रिपुररिपुणा दानवगुरुः

ਜਦੋਂ ਦੈਤ ਜਿੱਤੇ ਗਏ, ਤਦੋਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਰੇ ਦਿਤਿਜਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਗਣਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਭੂਤਪਤੀ ਮਹਾਦੇਵ ਕੋਲ ਘਸੀਟ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਰਿ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਸ ਦਾਨਵ-ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ।

Verse 27

विनष्टे शुक्राख्यो सुररिपुनिवासस्तदखिलो जितो ध्वस्तो भग्नो भृशमपि सुरैश्चापि दलितम् । प्रभूतैर्भूतौघैर्दितिजकुणपग्रासरसिकैस्सरुंडैर्नृत्यद्भिर्निशितशरशक्त्युद्धृतकरैः

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਜਦੋਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਉਹ ਸਾਰਾ ਗੜ੍ਹ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਤਬਾਹ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਬੇਅੰਤ ਭੂਤ-ਟੋਲੀਆਂ ਉੱਭਰ ਆਈਆਂ—ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਰਸ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ—ਹੂੰਕਾਰਦੀਆਂ, ਨੱਚਦੀਆਂ, ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰ ਤੇ ਬਰਛੇ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ।

Verse 28

प्रमत्तैर्वेतालैस्सुदृढकरतुंडैरपि खगैवृकैर्नानाभेदैश्शवकुणपपूर्णास्यकवलैः । विकीर्णे संग्रामे कनककशिपोर्वंशजनकश्चिरं युद्धं कृत्वा हरिहरमहेन्द्रैश्च विजितः

ਉਨਮੱਤ ਵੇਤਾਲਾਂ, ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਚੁੰਝ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਭੇੜਿਆਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੌਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਰਣਭੂਮੀ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਗਈ, ਤਦ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਜਨਕ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਲੜਿਆ; ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਰਿ, ਹਰ ਅਤੇ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 29

प्रविष्टे पाताले गिरिजलधिरंध्राण्यपि तथा ततस्सैन्ये क्षीणे दितिजवृषभश्चांधकवरः । प्रकोपे देवानां कदनदवरो विश्वदलनो गदाघातैर्घोरैर्विदलितमदश्चापि हरिणा

ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ—ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਘੁੱਸ ਗਿਆ, ਤਦ ਫੌਜ ਘਟਣ ਉਪਰੰਤ ਦਿਤਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਬਲਦ ਅੰਧਕ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਭੜਕਿਆ ਤਾਂ ਸੰਹਾਰ ਦਾ ਅਗਵਾਨ ਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਵਿਦਾਰਕ ਉਸ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਵੀ ਹਰਿ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਗਦਾ-ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਚੀਰ ਕੇ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।

Verse 30

न वै यस्सग्रामं त्यजति वरलब्धः किलः यत स्तदा ताडैर्घोरैस्त्रिदशपतिना पीडिततनुः । ततश्शस्त्रास्त्रौघैस्तरुगिरिजलैश्चाशु विबुधाञ्जिगायोच्चैर्गर्जन्प्रमथपतिमाहूय शनकैः

ਵਰ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਹੋਇਆ ਉਹ ਰਣਭੂਮੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹ ਪੀੜਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਅਤੇ ਰੁੱਖ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਜਲ ਸੁੱਟ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਉੱਚੀ ਗਰਜ ਨਾਲ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪ੍ਰਮਥਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸੱਦਣ ਲੱਗਾ।

Verse 31

स्थितो युद्धं कुर्वन्रणपतितशस्त्रैर्बहुविधैः परिक्षीणैस्सर्वैस्तदनु गिरिजा रुद्रमतुदत् । तथा वृक्षैस्सर्पैरशनिनिवहैः शस्त्रप टलैर्विरूपैर्मायाभिः कपटरचनाशम्बरशतैः

ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਕੇ ਲੜਦਿਆਂ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਗਿਰਿਜਾ ਨੇ ਮੁੜ ਰੁਦ੍ਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ—ਰੁੱਖਾਂ, ਸੱਪਾਂ, ਵਜ੍ਰਾਂ ਦੀਆਂ ਝੜੀਆਂ, ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਛਲ-ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਵਿਗੜੀਆਂ ਮਾਇਆਵਾਂ ਨਾਲ।

Verse 32

विजेतुं शैलेशं कुहकमपरं तत्र कृतवान्महासत्त्वो वीरस्त्रिपुररिपुतुल्यश्च मतिमान् । न वध्यो देवानां वरशतमनोन्मादविवशः प्रभूतैश्शस्त्रास्त्रैस्सपदि दितिजो जर्जरतनुः

ਸ਼ੈਲੇਸ਼ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਉਸ ਮਹਾਵੀਰ, ਮਹਾਸੱਤਵ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਰੀ-ਸਮਾਨ ਯੋਧੇ ਨੇ ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਕੂਹਕ ਰਚਿਆ। ਪਰ ਸੌ ਵਰਾਂ ਦੇ ਉਨਮਾਦ ਨਾਲ ਵੱਸ ਹੋਇਆ ਉਹ ਦਾਨਵ ਦੇਵਾਂ ਤੋਂ ਵਧਯ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰ ਇਕੱਠੇ ਲੱਗਣ ਤੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕੇਵਲ ਜਰਜਰ ਤੇ ਚਿੱਥੜੇ-ਚਿੱਥੜੇ ਹੋਇਆ।

Verse 33

तदीयाद्विष्यन्दात्क्षिति तलगतैरन्धकगणैरतिव्याप्तघोरं विकृतवदनं स्वात्मसदृशम् । दधत्कल्पांताग्निप्रतिमवपुषा भूतपतिना त्रिशूले नोद्भिन्नस्त्रिपुररिपुणा दारुणतरम्

ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅੰਧਕਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਗ ਪਏ—ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲਦਾ ਭਿਆਨਕ ਸੈਲਾਬ, ਵਿਗੜੇ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਮਾਨ। ਪਰ ਭੂਤਪਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਕਲਪਾਂਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦਹਕਦਾ ਸੀ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਧਿਆ ਨਾ ਗਿਆ; ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਦਾਰੁਣ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 34

यदा सैन्यासैन्यं पशुपतिहतादन्यदभवद्व्रणोत्थैरत्युष्णैः पिशितनिसृतैर्बिन्दुभिरलम् । तदा विष्णुर्योगा त्प्रमथपतिमाहूय मतिमान् चकारोग्रं रूपं विकृतवदनं स्त्रैणमजितम्

ਜਦੋਂ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੀ ਬਦਲ ਗਿਆ—ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਮਾਸ-ਰਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਤਪਤ ਬੂੰਦਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਛਿਟਕ ਗਈਆਂ—ਤਦ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਯੋਗ-ਬਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮਥਪਤੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਉਗ੍ਰ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ: ਵਿਗੜੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ, ਇਸਤਰੀ-ਵੇਸ਼ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਅਜਿਤ।

Verse 35

करालं संशुष्कं बहुभुजलताक्रांतकुपितो विनिष्क्रांतः कर्णाद्रणशिरसि शंभोश्च भगवान्

ਤਦ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਨੇਕਾਂ ਬਾਂਹ-ਲਤਾਵਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਗੂੰਝਾਂ ਨਾਲ ਜਕੜਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕ੍ਰੁੱਧ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਕੰਨ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ—ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 36

रणस्था सा देवी चरणयुगलालंकृतमही स्तुता देवैस्सर्वैस्मदनु भगवान् प्रेरितमतिः । क्षुधार्ता तत्सैन्यं दितिजनिसृतं तच्च रुधिरं पपौ सात्युष्णं तद्रणशिरसि सृक्कर्दममलम्

ਰਣ ਵਿੱਚ ਖੜੀ ਉਹ ਦੇਵੀ—ਜਿਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ—ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਇਆ। ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਨੇ ਦੈਤਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਤਪਤ ਲਹੂ ਵੀ ਪੀ ਲਿਆ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਲਹੂ-ਕਿੱਚੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟ ਕੇ ਮਲਿਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 37

ततस्त्वेको दैत्यस्तदपि युयुधे शुष्करुधिरस्तलाघातैर्घोरैशनिसदृशैर्जानुचरणैः । नखैर्वज्राकारैर्मुखभुजशिरोभिश्च गिरिशं स्मरन् क्षात्रं धर्मं स्वकुल विहितं शाश्वतमजम्

ਫਿਰ ਇੱਕ ਦੈਤ—ਜਿਸ ਦਾ ਲਹੂ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ—ਤਾਂ ਵੀ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਤਲ-ਘਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਘੁੱਟਣਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾ ਕੇ ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਵਜ੍ਰ-ਆਕਾਰ ਨਖਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਮੂੰਹ, ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਸਿਰ ਨਾਲ ਵੀ, ਉਹ ਗਿਰੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ—ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯਤ ਸਦੀਵੀ, ਅਜ ਕਸ਼ਤ੍ਰ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।

Verse 38

रणे शांतः पश्चात्प्रमथपतिना भिन्नहृदयस्त्रिशूले सप्रोतो नभसि विधृतस्स्थाणुसदृशः । अधःकायश्शुष्कस्नपनकिरणैर्जीर्णतनुमाञ्जलासारेर्मेघैः पवनसहितैः क्लेदितवपुः

ਰਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਪਿੱਛੋਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਵੇਧ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਉੱਤੇ ਵਿਧਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਚਾ ਧਰਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਖੰਭੇ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ। ਹੇਠਲਾ ਅੰਗ ਤਪਤ-ਸ਼ੁੱਧਿਕਰ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਕੇ ਜੀਰਣ ਹੋ ਗਿਆ; ਪਰ ਹਵਾ ਸਮੇਤ ਵਰਖਾ-ਮੇਘਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਤਨ ਨੂੰ ਭਿੱਜਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 39

विशीर्णस्तिग्मांशोस्तुहिनशकलाकारशकलस्तथाभूतः प्राणांस्तदपि न जहौ दैत्य वृषभः । तदा तुष्टश्शंभुः परमकरुणावारिधिरसौ ददौ तस्मै प्रीत्या गणपतिपदं तेन विनुतः

ਉਹ ਤਿੱਖੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਚੂਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਗਿਆ, ਤੱਥਾਪਿ ਦੈਤ੍ਯ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾ ਛੱਡੇ। ਤਦ ਪਰਮ ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਸ਼ੰਭੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਗਣਪਤੀ ਦਾ ਪਦ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 40

ततो युद्धस्यांते भुवनपतयस्सार्थ रमणैस्तवैर्नानाभेदैः प्रमथपतिमभ्यर्च्य विधिवत् । हरिब्रह्माद्यास्ते परमनुतिभिस्स्तुष्टुवुरलं नतस्कंधाः प्रीता जयजय गिरं प्रोच्य सुखिताः

ਫਿਰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਭੁਵਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਮਥਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ। ਹਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਮੋਢੇ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪਰਮ ਨਮਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ; ‘ਜੈ ਜੈ’ ਦਾ ਜੈਘੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।

Verse 41

हरस्तैस्तैस्सार्द्धं गिरिवरगुहायां प्रमुदितो विसृज्यैकानंशान् विविधबलिना पूज्यसुनगान् । चकाराज्ञां क्रीडां गिरिवर सुतां प्राप्य मुदितां तथा पुत्रं घोराद्विधसवदनान्मुक्तमनघम्

ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਹਰ ਉਹਨਾਂ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਲ ਵਾਲੇ ਪੂਜਨੀਯ ਦੇਵਗਣ ਭੇਜ ਕੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰੀੜਾ ਲਈ ਗਿਰਿਜਾ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਦੋਹਰੇ-ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਨਿਰਮਲ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਪਾਇਆ।

Verse 46

इति श्रीशिवमहा पुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पंचमे युद्धखण्डे अंधकवधोपाख्याने अन्धकयुद्धवर्णनं नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਯੁੱਧਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਅੰਧਕ-ਵਧ ਉਪਾਖਿਆਨ ਅੰਦਰ ‘ਅੰਧਕ ਯੁੱਧ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਛਿਆਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।