मृत्युञ्जय-विद्या-प्रादुर्भावः (The Manifestation/Transmission of the Mṛtyuñjaya Vidyā)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ‘ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ’ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੌਤ-ਸ਼ਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਰਮ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ-ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ੀ ਕਾਵ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਜਾ ਕੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਲੰਬੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਸ਼ੁਭ ਕੂਆਂ ਬਣਾਉਣਾ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਸਨਾਨ-ਲੇਪਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪੁਸ਼ਪ ਅਰਪਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਬੂਟਿਆਂ-ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ‘ਮ੍ਰਿਤਸੰਜੀਵਨੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਦਿਆ ਮਹਾਤਪ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਤਪਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਇਹ ਮੌਤ ਦੇ ਭਯ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪੁਨਰਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास यथा प्राप्ता मृत्युप्रशमनी परा । विद्या काव्येन मुनिना शिवान्मृत्युञ्जयाभिधात्
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਆਸ, ਸੁਣੋ; ਮੌਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉਹ ਪਰਮ ਵਿਦਿਆ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਮੁਨੀ ਕਾਵ੍ਯ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਨੇ ‘ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਉਹ ਵਿਦਿਆ ਲਈ।
Verse 2
पुरासौ भृगुदायादो गत्वा वाराणसीं पुरीम् । बहुकालं तपस्तेपे ध्यायन्विश्वेश्वरं प्रभुम्
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਵੰਸ਼ਜ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨਗਰੀ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 3
स्थापयामास तत्रैव लिंगं शंभोः परात्मनः । कूपं चकार सद्रम्यं वेदव्यास तदग्रतः
ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਹੇ ਵੇਦਵਿਆਸ, ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕੂਆਂ ਬਣਵਾਇਆ।
Verse 4
मृतसंजीवनी नाम विद्या या मम निर्मला । तपोबलेन महता मयैव परिनिर्मिता
‘ਮ੍ਰਿਤਸੰਜੀਵਨੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਨਿਰਮਲ ਵਿਦਿਆ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਹੀ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਹੈ।
Verse 5
सहस्रकृत्वो देवेशं चन्दनैर्यक्षकर्दमैः । समालिलिंप सुप्रीत्या सुगन्धोद्वर्त्तनान्यनु
ਵੱਡੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਲੇਪਾਂ ਨਾਲ ਮਲ੍ਹਿਆ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਮਿੱਠੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਉਬਟਨ ਆਦਿ ਅੰਗਰਾਗਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਜਾਇਆ।
Verse 6
राजचंपकधत्तूरैः करवीरकुशेशयैः । मालतीकर्णिकारैश्च कदंबैर्बकुलोत्पलैः
ਉਹ ਰਾਜ ਚੰਪਕ ਅਤੇ ਧੱਤੂਰਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਕਰਵੀਰ ਅਤੇ ਕਮਲ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਮਾਲਤੀ, ਕਰਨਿਕਾਰ, ਕਦੰਬ, ਬਕੁਲ ਤੇ ਉਤਪਲ ਦੇ ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।
Verse 7
मल्लिकाशतपत्रीभिस्सिंधुवारैस्सकिंशुकः । बन्धूकपुष्पैः पुन्नागैर्नागकेशरकेशरैः
ਉਹ ਮੱਲਿਕਾ ਅਤੇ ਸ਼ਤਪਤਰੀ, ਸਿੰਧੁਵਾਰ ਤੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਬੰਧੂਕ, ਪੁੰਨਾਗ ਤੇ ਨਾਗਕੇਸਰ ਦੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਕੇਸਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਯੋਗ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਸ਼ਪਾਰਘ੍ਯ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 8
नवमल्लीचिबिलिकैः कुंदैस्समुचुकुन्दकैः । मन्दारैर्बिल्वपत्रैश्च द्रोणैर्मरुबकैर्वृकैः । ग्रन्थिपर्णैर्दमनकैः सुरम्यैश्चूतपल्लवैः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੀਂ ਮੱਲੀਕਾ ਤੇ ਚਿਬਿਲਿਕਾ, ਚਿੱਟੇ ਕੁੰਦ ਅਤੇ ਸਮੁਚੁਕੁੰਦ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ; ਦਿਵ੍ਯ ਮੰਦਾਰ ਅਤੇ ਬਿਲਵ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ; ਦ੍ਰੋਣ, ਮਰੁਬਕ ਤੇ ਵ੍ਰਕ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਗ੍ਰੰਥਿਪਰਨ, ਦਮਨਕ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਆਮ ਦੇ ਪੱਲਵਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਮ੍ਯਕ ਅਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 9
तुलसीदेवगंधारीबृहत्पत्रीकुशांकुरैः । नद्यावर्तैरगस्त्यैश्च सशालैर्देवदारुभिः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਲਸੀ, ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ, ਬ੍ਰਿਹਤਪਤਰੀ, ਕੋਮਲ ਕੁਸ਼ ਅੰਕੁਰ, ਨਦ੍ਯਾਵਰਤ ਅਤੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਲ ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਦੇਵਦਾਰੂ ਦੇ ਅਰਪਣਾਂ ਸਮੇਤ—ਸ਼ੁਭ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 10
कांचनारैः कुरबकैर्दूर्वांकुरकुरुंटकैः । प्रत्येकमेभिः कुसुमैः पल्लवैरपरैरपि
ਕਾਂਚਨਾਰ, ਕੁਰਬਕ, ਦੂರ್ವਾ ਦੇ ਕੋਮਲ ਅੰਕੁਰ ਅਤੇ ਕੁਰੂਂਟਕ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ—ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਰ ਇਕ ਕুসੁਮ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਤਾਜ਼ੇ ਪੱਲਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ—ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਬਹੁਤ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋਈ।
Verse 11
पत्रैः सहस्रपत्रैश्च रम्यैर्नानाविधैश्शुभैः । सावधानेन सुप्रीत्या स समानर्च शंकरम्
ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਰਦਲ (ਕਮਲ) ਪੱਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਸਾਵਧਾਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਯਥਾਵਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 12
गीतनृत्योपहारैश्च संस्तुतः स्तुतिभिर्बहु । नाम्नां सहस्रैरन्यैश्च स्तोत्रैस्तुष्टाव शंकरम्
ਉਸ ਨੇ ਗੀਤ‑ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਦੇ ਉਪਹਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਬਹੁਤੀਆਂ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਨਾਲ, ਸਹਸ੍ਰਨਾਮ ਪਾਠ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 13
सहस्रं पञ्चशरदामित्थं शुक्रो महेश्वरम् । नानाप्रकारविधिना महेशं स समर्चयत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਧੀ‑ਵਿਧਾਨਾਂ ਅਤੇ ਵਰਤ‑ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 14
यदा देवं नानुलोके मनागपि वरोन्मुखम् । तदान्यं नियमं घोरं जग्राहातीव दुस्सहम्
ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਵਰ ਦੇਣ ਵੱਲ ਉਨਮੁਖ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਘੋਰ ਅਤੇ ਅਤਿ ਦੁੱਸਹ ਨਿਯਮ‑ਤਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 15
प्रक्षाल्य चेतसोऽत्यंतं चांचल्याख्यं महामलम् । भावनावार्भिरसकृदिंद्रियैस्सहितस्य च
ਉਸ ਨੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ‘ਚਾਂਚਲਤਾ’ ਨਾਮਕ ਮਹਾ ਮੈਲ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾ‑ਰੂਪ ਜਲ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਧੋ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਸਮੇਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 16
निर्मलीकृत्य तच्चेतो रत्नं दत्त्वा पिनाकिने । प्रययौ कणधूमौघं सहस्रं शरदां कविः
ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਕਰਕੇ ਉਸ ਕਵੀ ਨੇ ਪਿਨਾਕੀ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਤਨ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਸੁੱਖਮ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਰਦਾਂ (ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ) ਤੱਕ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਰਿਹਾ।
Verse 17
काव्यमित्थं तपो घोरं कुर्वन्तं दृढमानसम् । प्रससाद स तं वीक्ष्य भार्गवाय महेश्वरः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਮਨ ਵਾਲੇ ਭਾਰਗਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 18
तस्माल्लिंगाद्विनिर्गत्य सहस्रार्काधिकद्युतिः । उवाच तं विरूपाक्षस्साक्षाद्दाक्षायणीपतिः
ਤਦ ਉਸ ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਧਾਰੀ ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼—ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀ (ਸਤੀ) ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪਤੀ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਲੇ।
Verse 19
महेश्वर उवाच । तपोनिधे महाभाग भृगुपुत्र महामुने । तपसानेन ते नित्यं प्रसन्नोऽहं विशेषतः
ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਤਪ ਦਾ ਨਿਧਾਨ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਹੇ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਮੁਨੀ! ਤੇਰੇ ਇਸ ਤਪ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ।
Verse 20
मनोभिलषितं सर्वं वरं वरय भार्गव । प्रीत्या दास्येऽखिलान्कामान्नादेयं विद्यते तव
ਹੇ ਭਾਰਗਵ! ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹੀ ਵਰ ਮੰਗ ਲੈ। ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਤੇਰੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ਾਂਗਾ; ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਦેય ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 21
सनत्कुमार उवाच । निशम्येति वचश्शंभोर्महासुखकरं वरम् । स बभूव कविस्तुष्टो निमग्नस्सुखवारिधौ
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਉਹ ਉੱਤਮ ਬਚਨ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਕਵੀ-ਰਿਸ਼ੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਨੋ ਸੁਖ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
Verse 22
उद्यदानंदसंदोह रोमांचाचितविग्रहः । प्रणनाम मुदा शंभुमंभो जनयनो द्विजः
ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਆਨੰਦ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਰੋਮਾਂਚ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪੁਲਕਿਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਜਲ-ਜਨਮਾ ਉਹ ਦਵਿਜ ਰਿਸ਼ੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 23
तुष्टावाष्टतनुं तुष्टः प्रफुल्लनयनाचलः । मौलावंजलिमाधाय वदञ्जयजयेति च
ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਸ਼ਟਤਨੂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ। ਹर्ष ਨਾਲ ਖਿੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਕੇ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਅੰਜਲੀ ਰੱਖ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ—“ਜੈ! ਜੈ!”
Verse 24
भार्गव उवाच । त्वं भाभिराभिरभिभूय तमस्समस्तमस्तं नयस्यभिमतानि निशाचराणाम् । देदीप्यसे दिवमणे गगने हिताय लोकत्रयस्य जगदीश्वर तन्नमस्ते
ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਮਨਭਾਉਂਦੇ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮਣੀ! ਤੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਹੈਂ। ਹੇ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 25
लोकेऽतिवेलमतिवेलमहामहोभिर्निर्भासि कौ च गगनेऽखिललोकनेत्रः । विद्राविताखिलतमास्सुतमो हिमांशो पीयूष पूरपरिपूरितः तन्नमस्ते
ਹੇ ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅੱਖ! ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਨਾਲ ਕਿੰਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਮਕਦਾ ਹੈਂ! ਸਾਰੀ ਹਨੇਰੀ ਨੂੰ ਭਜਾ ਕੇ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੈਂ। ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 26
त्वं पावने पथि सदागतिरप्युपास्यः कस्त्वां विना भुवनजीवन जीवतीह । स्तब्धप्रभंजनविवर्द्धि तसर्वजंतोः संतोषिता हि कुलसर्वगः वै नमस्ते
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ-ਹਾਜ਼ਰ ਆਸਰਾ ਹੋ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ—ਹੇ ਭੁਵਨ-ਜੀਵਨ—ਇੱਥੇ ਕੌਣ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਹਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਵੀ ਹੋ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਕੁਲ ਤੇ ਸਮੁਦਾਇ ਦਾ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਆਧਾਰ ਹੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 27
विश्वेकपावक न तावकपावकैकशक्तेरृते मृतवतामृतदिव्यकार्यम् । प्राणिष्यदो जगदहो जगदंतरात्मंस्त्वं पावकः प्रतिपदं शमदो नमस्ते
ਹੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਪਾਵਨਕਰਤਾ! ਤੇਰੀ ਪਾਵਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਇਕ ਕਿਰਣ ਬਿਨਾਂ ਮ੍ਰਿਤ-ਸਮਾਨ ਲੋਕ ਅਮਰਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦਿਵ੍ਯ ਕਰਮ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਤੂੰ ਹੀ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣਦਾਤਾ, ਜਗਤ ਦੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੈਂ; ਹਰ ਪਗ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਨਿਤ ਅਗਨੀ-ਰੂਪ। ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 28
पानीयरूप परमेश जगत्पवित्र चित्रविचित्रसुचरित्रकरोऽसि नूनम् । विश्वं पवित्रममलं किल विश्वनाथ पानीयगाहनत एतदतो नतोऽस्मि
ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼्वर! ਜਲ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਅਤਿ ਮੰਗਲਮਈ ਕਰਮ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ! ਇਸ ਜਲ-ਅਵਗਾਹਨ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 29
आकाशरूपबहिरंतरुतावकाशदानाद्विकस्वरमिहेश्वर विश्वमेतत् । त्वत्तस्सदा सदय संश्वसिति स्वभावात्संकोचमेति भक्तोऽस्मि नतस्ततस्त्वाम्
ਹੇ ਈਸ਼ਵਰ! ਤੂੰ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਹੈਂ—ਬਾਹਰ ਵੀ ਅੰਦਰ ਵੀ; ਸਭ ਨੂੰ ਅਵਕਾਸ਼ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਫੈਲਦਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦਇਆਲੂ! ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁੜ ਸਿਮਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਭਗਤ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 30
विश्वंभरात्मक बिभर्षि विभोत्र विश्वं को विश्वनाथ भवतोऽन्यतमस्तमोरिः । स त्वं विनाशय तमो तम चाहिभूषस्तव्यात्परः परपरं प्रणतस्ततस्त्वाम्
ਹੇ ਵਿਭੂ, ਵਿਸ਼ਵੰਭਰ-ਸਰੂਪ! ਤੂੰ ਹੀ ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ! ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਘੋਰਤਮ ਅੰਧਕਾਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਅਹਿਭੂਸ਼ਣ! ਬਾਹਰਲੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਤਮ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ। ਪਰਾਤਪਰ, ਪਰਪਰ, ਸਤੁਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ—ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 31
आत्मस्वरूप तव रूपपरंपराभिराभिस्ततं हर चराचररूपमेतत् । सर्वांतरात्मनिलयप्रतिरूपरूप नित्यं नतोऽस्मि परमात्मजनोऽष्टमूर्ते
ਹੇ ਹਰ! ਤੂੰ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਹੈਂ; ਤੇਰੀ ਰੂਪ-ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਵਿਆਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਸਭ ਦੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਰੂਪ, ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਿਤ ਆਦਿ-ਰੂਪ! ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਜਨ ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਦਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 32
इत्यष्टमूर्तिभिरिमाभिरबंधबंधो युक्तौ करोषि खलु विश्वजनीनमूर्त्ते । एतत्ततं सुविततं प्रणतप्रणीत सर्वार्थसार्थपरमार्थ ततो नतोऽस्मि
ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਜਨੀਨ ਮੂਰਤੀ! ਤੂੰ ਆਪ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤੀ (ਸੰਬੰਧ) ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਤੇਰਾ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਹਰ ਥਾਂ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਤੂੰ ਸਭ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਅਤੇ ਪਰਮ ਅਰਥ ਹੈਂ—ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 33
सनत्कुमार उवाच । अष्टमूर्त्यष्टकेनेत्थं परिष्टुत्येति भार्गवः । भर्गं भूमिमिलन्मौलिः प्रणनाम पुनःपुनः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀ-ਅਸ਼ਟਕ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਭਰਗ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ, ਭਾਰਗਵ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੱਥਾ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 34
इति स्तुतो महादेवो भार्गवेणातितेजसा । उत्थाय भूमेर्बाहुभ्यां धृत्वा तं प्रणतं द्विजम्
ਅਤਿ ਤੇਜਸਵੀ ਭਾਰਗਵ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਉਸ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਖੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 35
उवाच श्लक्ष्णया वाचा मेघनादगभीरया । सुप्रीत्या दशनज्योत्स्ना प्रद्योतितदिंगतरः
ਉਹ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਬੋਲੇ; ਅਤੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਚੰਦਨੀ ਨੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 36
महादेव उवाच । विप्रवर्य कवे तात मम भक्तोऽसि पावनः । अनेनात्युग्रतपसा स्वजन्याचरितेन च
ਮਹਾਦੇਵ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੇ ਕਵੀ-ਮੁਨੀ, ਪਿਆਰੇ ਵਤਸ! ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਹੈਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਇਸ ਅਤਿ ਉਗ੍ਰ ਤਪ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ੋਚਿਤ ਆਚਰਨ ਨਾਲ (ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈਂ)।
Verse 37
लिंगस्थापनपुण्येन लिंगस्याराधनेन च । दत्तचित्तोपहारेण शुचिना निश्चलेन च
ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ, ਲਿੰਗ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਅਡੋਲ ਮਨ ਨਾਲ—ਸਮਰਪਿਤ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ—ਭੇਟ/ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਐਸੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 38
अविमुक्तमहाक्षेत्रपवित्राचरणेन च । त्वां सुताभ्यां प्रपश्यामि तवादेयं न किंचन
ਅਵਿਮੁਕਤ ਮਹਾਕਸ਼ੇਤਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ ਚਰਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਦੋਨਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਤੇਰੇ ਲਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਲੈਣ ਯੋਗ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 39
अनेनैव शरीरेण ममोदरदरीगतः । मद्वरेन्द्रियमार्गेण पुत्रजन्मत्वमेष्यसि
ਇਸੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਗਰਭ-ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਨਨੇੰਦ੍ਰਿਯ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਵੇਂਗਾ।
Verse 40
यच्छाम्यहं वरं तेऽद्य दुष्प्राप्यं पार्षदैरपि । हरेर्हिरण्यगर्भाच्च प्रायशोहं जुगोप यम्
ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਐਸਾ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਾਰਸ਼ਦਾਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਲਭ ਹੈ; ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਅਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਤੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।
Verse 42
त्वां तां तु प्रापयाम्यद्य मंत्ररूपां महाशुचे । योग्यता तेऽस्ति विद्यायास्तस्याश्शुचि तपोनिधे
ਹੇ ਮਹਾ-ਸ਼ੁਚਿ! ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ-ਰੂਪ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਨਿਰਮਲ ਤਪੋਨਿਧਿ! ਉਸ ਵਿਦਿਆ ਲਈ ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਹੈਂ।
Verse 43
यंयमुद्दिश्य नियतमेतामावर्तयिष्यसि । विद्यां विद्येश्वरश्रेष्ठं सत्यं प्राणि ष्यति धुवम्
ਜਿਸ-ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਇਸ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਆਵਰਤਨ (ਜਪ) ਕਰੇਂਗਾ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੱਚਾ ਜੀਵਨ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਪਾਵੇਗਾ।
Verse 44
अत्यर्कमत्यग्निं च ते तेजो व्योम्नि च तारकम् । देदीप्यमानं भविता ग्रहाणां प्रवरो भव
ਤੇਰਾ ਤੇਜ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰਾ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਤੋਂ ਵੀ ਤਿੱਖਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਦੈਦੀਪ੍ਯਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਰ ਬਣ।
Verse 46
तवोदये भविष्यंति विवाहादीनि सुव्रत । सर्वाणि धर्मकार्याणि फलवंति नृणामिह
ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਤੇਰੇ ਸ਼ੁਭ ਉਦਯ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਹੋਣਗੇ; ਅਤੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਸਭ ਧਰਮਕਰਮ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।
Verse 47
सर्वाश्च तिथयो नन्दास्तव संयोगतश्शुभाः । तव भक्ता भविष्यंति बहुशुक्रा बहु प्रजाः
ਹੇ ਨੰਦ (ਨੰਦਿਨ)! ਤੇਰੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਤਿਥੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਤੇਰੇ ਭਗਤ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋਣਗੇ—ਬਹੁਤ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਬਹੁ ਸੰਤਾਨ ਵਾਲੇ।
Verse 48
त्वयेदं स्थापितं लिंगं शुक्रेशमिति संज्ञितम् । येऽर्चयिष्यंति भनुजास्तेषां सिद्धिर्भविष्यति
ਇਹ ਲਿੰਗ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਭਾਨੂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨਗੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਪਾਉਣਗੇ।
Verse 49
आवर्षं प्रतिघस्रां ये नक्तव्रतपरायणाः । त्वद्दिने शुक्रकूपे ये कृतसर्वोदकक्रियाः
ਜੋ ਵਰਖਾ-ਰਿਤੂ ਭਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਕਤ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਤੇਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ‘ਸ਼ੁਕ੍ਰ-ਕੂਪ’ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜਲ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਭਗਤ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ।
Verse 50
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे मृतसंजीविनीविद्याप्राप्तिवर्णनं नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਯੁੱਧਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਮ੍ਰਿਤਸੰਜੀਵਿਨੀ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਪੰਜਾਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 51
पुंस्त्वसौभाग्यसंपन्ना भविष्यंति न संशयः । उपेतविद्यास्ते सर्वे जनास्स्युः सुखभागिनः
ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋਣਗੇ। ਉਹ ਸਭ ਲੋਕ ਸਮ੍ਯਕ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖ ਦੇ ਭਾਗੀ ਬਣਨਗੇ।
Verse 52
इति दत्त्वा वरान्देवस्तत्र लिंगे लयं ययौ । भार्गवोऽपि निजं धाम प्राप संतुष्टमानसः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਦੇਵਤਾ ਉਸੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 53
इति ते कथितं व्यास यथा प्राप्ता तपोबलात् । मृत्युंजयाभिधा विद्या किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
ਹੇ ਵਿਆਸ, ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ‘ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਦਿਆ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?
Frequently Asked Questions
Sanatkumāra narrates how the death-subduing Mṛtyuñjaya-related vidyā became available through the tapas of the sage Kāvya in Vārāṇasī, alongside the establishment of a Śiva-liṅga and intensive abhiṣeka-based worship.
They operate as a ritual index: abundance, fragrance, and purity are treated as effective categories that ‘configure’ devotion into a stable upāsanā, making the vidyā’s protective promise (mṛtyupraśamana) ritually actionable.
Śiva as Viśveśvara/Mṛtyuñjaya is foregrounded to frame Śiva not only as cosmic sovereign but as the accessible protector who neutralizes death through mantra-knowledge anchored in liṅga worship and tapas-derived potency.