कैलासमार्गे शङ्करस्य परीक्षा — Śiva Tests the Approachers on the Kailāsa Path
ਅਧਿਆਇ 13 ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਚਲਦਾ ਹੈ—ਵਿਆਸ ਜੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਕੀਰਤੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਸੂਤ ਜੀ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦਾ ਉੱਤਰ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਜੀਵ ਅਤੇ ਇੰਦਰ (ਸ਼ਕ੍ਰ/ਪੁਰੰਦਰ) ਤੀਵ੍ਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕੈਲਾਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅੰਤਰਭਾਵ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸਚਯ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਹ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਦਿਗੰਬਰ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਤਪਸਵੀ-ਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਅਦਭੁਤ-ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮਾਰਗ ਰੋਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਾ ਪਛਾਣ ਕੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਗਰੂਰ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਗਏ ਹਨ? ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਾਹੀਂ ਪਛਾਣ-ਅਣਪਛਾਣ, ਪਦ-ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਖਤਰਾ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ-ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । भो ब्रह्मन्भगवन्पूर्वं श्रुतं मे ब्रह्मपुत्रक । जलंधरं महादैत्यमवधीच्छंकरः प्रभुः
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪੁੱਤਰ! ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਮਹਾਦੈਤ ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ।
Verse 2
तत्त्वं वद महाप्राज्ञ चरितं शशिमौलिनः । विस्तारपूर्वकं शृण्वन्कस्तृप्येत्तद्यशोऽमलम्
ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ! ਸ਼ਸ਼ਿਮੌਲੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸੱਚਾ ਤੱਤ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਹੋ। ਉਸ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਯਸ਼ ਪੂਰਾ ਸੁਣ ਕੇ ਕੌਣ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 3
सूत उवाच । इत्येवं व्याससंपृष्टो ब्रह्मपुत्रो महामुनिः । उवाचार्थवदव्यग्रं वाक्यं वाक्यविशारदः
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਬਿਨਾ ਵਿਖਲ ਹੋਏ ਅਰਥਭਰੇ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
Verse 4
सनत्कुमार उवाच । एकदा जीवशक्रौ च भक्त्या परमया मुने । दर्शनं कर्तुमीशस्य कैलासं जग्मतुर्भृशम्
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਮੁਨੀ! ਇਕ ਵਾਰ ਜੀਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਈਸ਼ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਬੜੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਕੈਲਾਸ ਨੂੰ ਗਏ।
Verse 5
अथ गुर्विन्द्रयोर्ज्ञात्वागमनं शंकरः प्रभुः । परीक्षितुं तयोर्ज्ञानं स्वदर्शनरतात्मनोः
ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਜਾਣ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ।
Verse 6
महातेजस्विनं शांतं जटासंबद्धमस्तकम् । महाबाहुं महोरस्कं गौरं नयनभीषणम्
ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਅਤਿ ਤੇਜਸਵੀ ਪਰ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਜਿਸ ਦਾ ਮੱਥਾ ਜਟਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਸੀ; ਜੋ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਛਾਤੀ ਵਾਲਾ, ਗੌਰ ਵਰਣ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਭਯ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 7
अथ तौ गुरुशक्रौ च कुर्वंतौ गमनं मुदा । आलोक्य पुरुषं भीमं मार्गमध्येऽद्भुताकृतिम्
ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਹ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 9
अथो पुरंदरोऽपृच्छत्स्वाधिकारेण दुर्मदः । पुरुषं तं स्वमार्गांतस्थितमज्ञाय शंकरम्
ਤਦੋਂ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੱਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਖੜੇ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ—ਇਹ ਨਾ ਜਾਣਦਿਆਂ ਕਿ ਉਹੀ ਸ਼ੰਕਰ ਹਨ।
Verse 10
पुरन्दर उवाच । कस्त्वं भोः कुत आयातः किं नाम वद तत्त्वतः । स्वस्थानेसंस्थितश्शंभु किं वान्यत्र गतः प्रभुः
ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਬੋਲਿਆ— ਹੇ ਮਹੋਦਯ, ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈਂ? ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਦੱਸ। ਕੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਭੂ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਜਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਮਾਲਕ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ?
Verse 11
सनत्कुमार उवाच । शक्रेणेत्थं स पृष्टस्तु किंचिन्नोवाच तापसः । शक्रः पुनरपृच्छद्वै नोवाच स दिगंबरः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਵੱਲੋਂ ਇਉਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਉਸ ਤਪਸਵੀ ਨੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ। ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, ਪਰ ਦਿਗੰਬਰ ਵਿਰਕਤ ਤਦ ਵੀ ਚੁੱਪ ਹੀ ਰਿਹਾ।
Verse 12
पुनः पुरंदरोऽपृच्छ्ल्लोकानामधिपेश्वरः । तूष्णीमास महायोगी लीलारूपधरः प्रभुः
ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਇੰਦਰ ਨੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਬ੍ਰਹਮ ਲੀਲਾ ਲਈ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਮਹਾਯੋਗੀ ਪ੍ਰਭੂ ਚੁੱਪ ਰਹੇ।
Verse 13
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पंचमे युद्धखण्डे जलंधरवधोपाख्याने शक्रजीवनं नाम त्रयोदशोऽ ध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੁਦਰ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਯੁੱਧ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਜਲੰਧਰ ਵਧ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ 'ਸ਼ਕਰਜੀਵਨ' ਨਾਮਕ ਤੇਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਏ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
अथ चुक्रोध देवेशस्त्रैलोक्यैश्वर्यगर्वितः । उवाच वचनं चैव तं निर्भर्त्स्य जटाधरम्
ਤਦ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਜਟਾਧਾਰੀ ਤਪੱਸਵੀ ਨੂੰ ਝਿੜਕਦਿਆਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ।
Verse 15
इन्द्र उवाच । रे मया पृच्छ्यमानोऽपि नोत्तरं दत्तवानसि । अतस्त्वां हन्मि वज्रेण कस्ते त्रातास्ति दुर्मते
ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਓਏ! ਮੇਰੇ ਪੁੱਛਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਤੂੰ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਜਰ ਨਾਲ ਮਾਰਾਂਗਾ—ਹੇ ਦੁਰਮਤਿ, ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਰੱਖਿਅਕ ਕੌਣ ਹੈ?
Verse 16
सनत्कुमार उवाच । इत्युदीर्य ततो वज्री संनिरीक्ष्य क्रुधा हि तम् । हंतुं दिगंबरं वज्रमुद्यतं स चकार ह
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਵਜ੍ਰੀ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਤੱਕਿਆ ਅਤੇ ਦਿਗੰਬਰ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਵਜ੍ਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 17
पुरंदरं वज्रहस्तं दृष्ट्वा देवस्सदाशिवः । चकार स्तंभनं तस्य वज्रपातस्य शंकरः
ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਵਜ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵ ਸਦਾਸ਼ਿਵ—ਸ਼ੰਕਰ—ਨੇ ਉਸੇ ਵਜ੍ਰਪਾਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 18
ततो रुद्रः क्रुधाविष्टः करालाक्षो भयंकरः । द्रुतमेव प्रजज्वाल तेजसा प्रदहन्निव
ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਆਵਿਸ਼ਟ, ਭਿਆਨਕ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਜ੍ਵਲ ਉਠਿਆ—ਮਾਨੋ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
Verse 19
बाहुप्रतिष्टंभभुवामन्युनांतश्शचीपतिः । समदह्यत भोगीव मंत्ररुद्धपराक्रमः
ਤਦੋਂ ਸ਼ਚੀਪਤੀ (ਇੰਦਰ), ਜਿਸ ਦਾ ਬਾਹੁਬਲ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਰੋਕੇ ਗਏ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸੜਦਾ ਹੋਵੇ।
Verse 20
दृष्ट्वा बृहस्पतिस्तूर्णं प्रज्वलंतं स्वतेजसा । पुरुषं तं धिया ज्ञात्वा प्रणनाम हरं प्रभुम्
ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਜ੍ਵਲਦੇ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 21
कृतांजलिपुटो भूत्वा ततो गुरुरुदारधीः । नत्वा च दंडवद्भूमौ प्रभुं स्तोतुं प्रचक्रमे
ਫਿਰ ਉਦਾਰ ਬੁੱਧੀ ਗੁਰੂ ਨੇ ਅੰਜਲੀ ਜੋੜੀ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
Verse 22
गुरुरुवाच । नमो देवाधिदेवाय महादेवाय चात्मने । महेश्वराय प्रभवे त्र्यम्बकाय कपर्दिने
ਗੁਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ, ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ, ਆਦਿ-ਸਰੋਤ ਪ੍ਰਭਵ ਨੂੰ, ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਤੇ ਕਪਰਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 23
दीननाथाय विभवे नमोंऽधकनिषूदिने । त्रिपुरघ्नाय शर्वाय ब्रह्मणे परमेष्ठिने
ਦੀਨਾਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਸਰਬ-ਸਮਰੱਥ ਵਿਭਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਅੰਧਕ-ਨਿਸੂਦਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ। ਤ੍ਰਿਪੁਰਘਨ ਸ਼ਰਵ ਨੂੰ, ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ—ਪਰਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮੋ ਨਮਹ।
Verse 24
विरूपाक्षाय रुद्राय बहुरूपाय शंभवे । विरूपायातिरूपाय रूपातीताय ते नमः
ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ, ਬਹੁ-ਰੂਪ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਰੂਪਾਤੀਤ ਪ੍ਰਭੂ! ਜੋ ਸਧਾਰਣ ਰੂਪ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ, ਅਤਿ-ਰੂਪ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤੀਤ ਹੈ—ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 25
यज्ञविध्वंसकर्त्रे च यज्ञानां फलदायिने । नमस्ते मखरूपाय परकर्मप्रवर्तिने
ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਵਿਧਵੰਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੇ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਮਖ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਕਰਮ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਹੈ।
Verse 26
कालांतकाय कालाय कालभोगिधराय च । नमस्ते परमेशाय सर्वत्र व्यापिने नमः
ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ, ਆਪ ਹੀ ਕਾਲ, ਅਤੇ ਕਾਲ-ਰੂਪੀ ਸਰਪ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਸਰਬਤ੍ਰ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 27
नमो ब्रह्मशिरोहंत्रे ब्रह्मचंद्र स्तुताय च । ब्रह्मण्याय नमस्तेऽस्तु नमस्ते परमात्मने
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਿਰ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਭਗਤ-ਰੱਖਿਅਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਪਰਮਾਤਮਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 28
त्वमग्निरनिलो व्योम त्वमेवापो वसुंधरा । त्वं सूर्यश्चन्द्रमा भानि ज्योतिश्चक्रं त्वमेव हि
ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਅੱਗ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਜਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਸਭ ਚਮਕਦੀਆਂ ਜੋਤਾਂ ਹੋ—ਇਹ ਜੋਤੀ-ਚੱਕਰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ।
Verse 29
त्वमेव विष्णुस्त्वं ब्रह्मा तत्स्तुतस्त्वं परेश्वरः । मुनयः सनकाद्यास्त्वं नारदस्त्वं तपोधनः
ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੋ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਸਤੁਤ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਨਕ ਆਦਿ ਮੁਨੀ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਤਪੋਧਨ ਨਾਰਦ ਹੋ।
Verse 30
त्वमेव सर्व लोकेशस्त्वमेव जगदात्मकः । सर्वान्वयस्सर्वभिन्नस्त्वमेव प्रकृतेः परः
ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਬੰਧ ਵਾਂਗ ਵਿਆਪਕ ਹੋ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿੰਨ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ।
Verse 31
त्वं वै सृजसि लोकांश्च रजसा विधिनामभाक् । सत्त्वेन हरिरूपस्त्वं सकलं यासि वै जगत्
ਤੁਸੀਂ ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਵਿਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦਾ ਪਦ ਧਾਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਅਤੇ ਸਤੋਗੁਣ ਨਾਲ ਹਰੀ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ।
Verse 32
त्वमेवासि महादेव तमसा हररूपधृक् । लीलया भुवनं सर्वं निखिलं पांचभौतिकम्
ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਮਹਾਦੇਵ ਹੋ। ਤਮੋਗੁਣ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਹਰ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋ; ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਪੰਜ-ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਭੁਵਨ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋ।
Verse 33
त्वद्ध्यानबलतस्सूर्यस्तपते विश्वभावन । अमृतं च्यवते लोके शशी वाति समरिणः
ਹੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਵਨ! ਤੁਹਾਡੇ ਧਿਆਨ-ਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਸੂਰਜ ਤਪਦਾ ਹੈ; ਚੰਦਰਮਾ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਧਾਰ ਵਗਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਮੀਰ ਵਗਦਾ ਹੈ—ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਹਾਡੀ ਅੰਦਰਲੀ ਸਰਬਤਾ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ।
Verse 34
त्वद्ध्यानबलतो मेघाश्चांबु वर्षंति शंकर । त्वद्ध्यानबलतश्शक्रस्त्रिलोकीं पाति पुत्रवत्
ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ! ਤੇਰੇ ਧਿਆਨ-ਬਲ ਨਾਲ ਬੱਦਲ ਜਲ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਤੇਰੇ ਧਿਆਨ-ਬਲ ਨਾਲ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 35
त्वद्ध्यानबलतो मेघाः सर्वे देवा मुनीश्वराः । स्वाधिकारं च कुर्वंति चकिता भवतो भयात्
ਤੇਰੇ ਧਿਆਨ-ਬਲ ਨਾਲ ਬੱਦਲ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਤੇਰੇ ਭੈ ਤੋਂ ਚਕਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕੰਬਦੇ ਹਨ।
Verse 36
त्वत्पादकमलस्यैव सेवनाद्भुवि मानवाः । नाद्रियन्ते सुरान्रुद लोकैश्वर्यं च भुंजते
ਹੇ ਰੁਦ੍ਰ! ਕੇਵਲ ਤੇਰੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ; ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ-ਐਸ਼ਵਰਜ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।
Verse 37
त्वत्पादकमलस्यैव सेवनादगमन्पराम् । गतिं योगधना नामप्यगम्यां सर्वदुर्लभाम्
ਤੇਰੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ—‘ਯੋਗ-ਧਨ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਉਹ ਅਨੁਪਮ ਧਾਮ, ਜੋ ਅਭਕਤ ਲਈ ਅਗਮ ਅਤੇ ਸਭ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।
Verse 38
सनत्कुमार उवाच । बृहस्पतिरिति स्तुत्वा शंकरं लोकशंकरम् । पादयो पातयामास तस्येशस्य पुरंदरम्
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਲੋਕ-ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਕੇ (ਇੰਦਰ ਨੇ) ‘ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ’ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਪੁਰੰਦਰ ਇੰਦਰ ਉਸ ਪਰਮ ਈਸ਼ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 39
पातयित्वा च देवेशमिंद्रं नत शिरोधरम् । बृहस्पतिरुवाचेदं प्रश्रयावनतश्शिवम्
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਇੰਦਰ ਨੂੰ—ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕੇ ਸਿਰ ਵਾਲਾ—ਡਿੱਗਾ ਕੇ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਆਦਰ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 40
बृहस्पतिरुवाच । दीननाथ महादेव प्रणतं तव पादयोः । समुद्धर च शांतं स्वं क्रोधं नयनजं कुरु
ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੀਨਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਮਹਾਦੇਵ! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਉੱਧਾਰ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਆਪਣੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਕੇ ਨਿਰਮਲ ਕਰ।
Verse 41
तुष्टो भव महादेव पाहीद्र शरणागतम् । अग्निरेव शमं यातु भालनेत्रसमुद्भवः
ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ; ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਇੰਦਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਭਾਲ-ਨੇਤਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ਅੱਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਵੇ।
Verse 42
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य गुरोर्वाक्यं देवदेवो महेश्वरः । उवाच करुणासिन्धुर्मेघनिर्ह्रादया गिरा
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਕਰੁਣਾ-ਸਾਗਰ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਬੋਲੇ।
Verse 43
महेश्वर उवाच । क्रोधं च निस्सृते नेत्राद्धारयामि बृहस्पतेः । कथं हि कञ्चुकीं सर्पस्संधत्ते नोज्झितां पुनः
ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੇ! ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਤੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰ ਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੈਂਚਲੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ, ਸੱਪ ਉਹ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਪਹਿਨੇ?
Verse 44
सनत्कुमार उवाचु । इति श्रुत्वा वचस्तस्य शंकरस्य बृहस्पतिः । उवाच क्लिष्टरूपश्च भयव्याकुलमानसः
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਕਲੇਸ਼ਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਨ ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋਇਆ; ਤਦ ਉਹ ਬੋਲੇ।
Verse 45
बृहस्पतिरुवाच । हे देव भगवन्भक्ता अनुकंप्याः सदैव हि । भक्तवत्सलनामेति त्वं सत्यं कुरु शंकर
ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਤੁਹਾਡੇ ਭਗਤ ਸਦਾ ਹੀ ਦਇਆ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ‘ਭਕਤ-ਵਤਸਲ’ ਨਾਮ ਨੂੰ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੱਚ ਕਰੋ।
Verse 46
क्षेप्तुमन्यत्र देवेश स्वतेजोऽत्युग्रमर्हसि । उद्धर्तस्सर्वभक्तानां समुद्धर पुरंदरम्
ਹੇ ਦੇਵેશ! ਆਪਣਾ ਅਤਿ ਉਗ੍ਰ ਸਵਤੇਜ ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੱਲ ਮੋੜੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਉਧਾਰਕ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਉਧਾਰੋ।
Verse 47
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तो गुरुणा रुद्रो भक्तवत्सलनामभाक् । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा सुरेज्यं प्रणतार्त्तिहा
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਗੁਰੂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਕਤਵਤਸਲ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ, ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਉੱਤਰ ਕਿਹਾ।
Verse 48
शिव उवाच । प्रीतः स्तुत्यानया तात ददामि वरमुत्तमम् । इन्द्रस्य जीवदानेन जीवेति त्वं प्रथां व्रज
ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ! ਇਸ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉੱਤਮ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ‘ਜੀਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ।
Verse 49
समुद्भूतोऽनलो योऽयं भालनेत्रात्सुरेशहा । एनं त्यक्ष्याम्यहं दूरं यथेन्द्रं नैव पीडयेत्
ਮੇਰੇ ਭਾਲ-ਨੇਤਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ਅੱਗ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿਆਂਗਾ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਨਾ ਦੇਵੇ।
Verse 50
सनत्कुमार उवाच् । इत्युक्त्वा तं करे धृत्वा स्वतेजोऽनलमद्भुतम् । भालनेत्रात्समुद्भूतं प्राक्षिपल्लवणांभसि
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਮੱਥੇ ਦੇ ਨੇਤਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਅੱਗ ਧਾਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੂਣੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 51
ततश्चांतर्दधे रुद्रो महालीलाकरः प्रभुः । गुरुशक्रौ भयान्मुक्तौ जग्मतुः सुखमुत्तमम्
ਤਦੋਂ ਮਹਾਲੀਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਰੁਦ੍ਰ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੋਵੇਂ ਪਰਮ ਸੁਖ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 52
यदर्थं गमनोद्युक्तौ दर्शनं प्राप्य तस्य वै । कृतार्थौ गुरुशक्रौ हि स्वस्थानं जग्मतुर्मुदा
ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਚਲਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ।
Frequently Asked Questions
Jīva and Indra journey to Kailāsa for Śiva’s darśana; Śiva appears as a formidable digambara figure blocking the path, initiating a test as Indra questions him without recognizing him.
The ‘blocked path’ symbolizes epistemic obstruction: pride and entitlement prevent recognition of Śiva; the test converts external authority into inner humility and discernment.
Śiva’s liminal, boundary-guarding manifestation as a digambara ascetic with jaṭā (matted locks), simultaneously serene and terrifying—an instructive form that conceals and reveals.