Opening the text

Sukta 6.3
Bharadvāja Bārhaspatya
Agni (with Mitra-Varuṇa invoked as allied powers)
Trishtubh (probable; verify)
આ સૂક્ત ઋત (બ્રહ્માંડિય સત્ય/વ્યવસ્થા)ના રક્ષક અને તેના સજીવ સ્વરૂપ તરીકે અગ્નિની સ્તુતિ કરે છે. તે સાધકને “વિસ્તૃત પ્રકાશ” તરફ દોરી જતી શક્તિ છે અને મર્ત્યને સંકોચક દુઃખ-કષ્ટોથી રક્ષે છે. અગ્નિનું વર્ણન રાત્રિમાં પક્ષી સમે ઝડપથી ગતિ કરનાર તેજસ્વી બળ તરીકે અને સ્તુતિગીતોથી બળ પામેલી વીજળી જેવી દીપ્તિ તરીકે પણ થાય છે. મિત્ર–વરુણ સાથે સુસંગત રીતે કાર્ય કરીને તે વ્યવસ્થા અને સુરક્ષા જાળવે છે.
Mantra 1
अग्ने स क्षेषदृतपा ऋतेजा उरु ज्योतिर्नशते देवयुष्टे । यं त्वं मित्रेण वरुणः सजोषा देव पासि त्यजसा मर्तमंहः ॥
હે અગ્નિ! ઋતપા—ઋતથી જન્મેલો, ઋતનો રક્ષક—એ પુરુષ સમૃદ્ધ થાય છે, જે દેવપ્રિય માર્ગમાં વિશાળ જ્યોતિને પ્રાપ્ત કરે છે. જેને તું, હે દેવ, મિત્ર અને વરુણ સાથે એકમત થઈ, તારા વિજયી તેજથી રક્ષે છે—એ મર્ત્ય સંકોચન (અંહસ્)થી બચી જાય છે.
Mantra 2
ईजे यज्ञेभिः शशमे शमीभिॠधद्वारायाग्नये ददाश । एवा चन तं यशसामजुष्टिर्नांहो मर्तं नशते न प्रदृप्तिः ॥
તે યજ્ઞોથી ઉપાસના કરે છે; શમી—શાંતિકારક સ્તુતિઓ/સુરોથી—શાંત બને છે; વિસ્તૃત દ્વારોવાળા અગ્નિને દાન આપે છે. આમ યશસ્વી દેવશક્તિઓની અજુષ્ટિ (અસ્વીકાર) તે મર્ત્યને સ્પર્શતી નથી—ન તો અંહસ્ (સંકોચ), ન તો પ્રદૃપ્તિ (અહંકારભર્યો ઉન્માદ).
Mantra 3
सूरो न यस्य दृशतिररेपा भीमा यदेति शुचतस्त आ धीः । हेषस्वतः शुरुधो नायमक्तोः कुत्रा चिद्रण्वो वसतिर्वनेजाः ॥
સૂર્ય સમી તેની દૃષ્ટિ નિર્મળ, અરેપા છે; જ્યારે તે પોતાની શુચિ જ્વાલામાં આગળ વધે છે ત્યારે તેની ધી (પ્રેરિત બુદ્ધિ) ભયંકર બને છે. ગર્જન કરતો, અંકુશમાં ન આવતો, તે રાત્રિમાં આરામ લેતો નથી; આ વનજ—વનમાં જન્મેલી—શક્તિનું રમણિય નિવાસસ્થાન ક્યાં છે?
Mantra 4
तिग्मं चिदेम महि वर्पो अस्य भसदश्वो न यमसान आसा । विजेहमानः परशुर्न जिह्वां द्रविर्न द्रावयति दारु धक्षत् ॥
તીક્ષ્ણ છે ખરેખર તેનો પ્રહાર; મહાન છે તેનું સ્વરૂપ. મુખે હાંફતો તે એવો લાગે, જાણે ઘોડો જોરથી ખેંચાતો હોય. ચાલતી કૂહાડી સમી જીભ લપલપાવી, ધાતુ ગાળનાર સમો તે ગાળે છે—લાકડું તેણે દહન કર્યું છે.
Mantra 5
स इदस्तेव प्रति धादसिष्यञ्छिशीत तेजोऽयसो न धाराम् । चित्रध्रजतिररतिर्यो अक्तोर्वेर्न द्रुषद्वा रघुपत्मजंहाः ॥
લક્ષ્ય સામે ઊભા રહેનાર સમો તે પોતે સ્થિર થાય છે; લોખંડની ધાર સમી પોતાની તેજસ્વિતા તે તીક્ષ્ણ કરે છે. ચિત્ર પ્રવાહવાળી ગતિથી, અવિરત, રાત્રે તે લાકડાં પર પક્ષી સમો ચાલે છે—ઝડપદાર પાંખોવાળો, ઝડપી પગલાંવાળો.
Mantra 6
स ईं रेभो न प्रति वस्त उस्राः शोचिषा रारपीति मित्रमहाः । नक्तं य ईमरुषो यो दिवा नॄनमर्त्यो अरुषो यो दिवा नॄन् ॥
વાણીના કુશળ ગાયક સમો તે તેજસ્વી ઉષાઓને ઓઢે છે; પોતાની જ્વાળાથી મિત્ર સમા દિવસોને ગુંજાવે છે. જે રાત્રે અરુષ (રુદ્રવર્ણ) છે, અને જે દિવસે મનુષ્યોને આગળ દોરી જાય છે—અમર્ત્ય, અરુષ, જે દિવસે મનુષ્યોને દોરી જાય છે.
Mantra 7
दिवो न यस्य विधतो नवीनोद्वृषा रुक्ष ओषधीषु नूनोत् । घृणा न यो ध्रजसा पत्मना यन्ना रोदसी वसुना दं सुपत्नी ॥
જેનું નિત-નવું તેજ સેવકને (વિધાતા ને) સ્વર્ગ સમું નવીન કરે છે; તે પ્રકાશમાન વૃષા (અગ્નિ) પોતાની શક્તિ ઔષધિઓમાં પ્રવર્તાવે છે. ઉષ્માભર્યા તેજ સમો, તે ધ્રજસા (દહકતા જ્વાલા) અને પત્મન (વેગ) સાથે ગતિ કરે છે; અને વસુ (સમૃદ્ધિ) લઈને તે બે રોદસી (દિવ-પૃથ્વી) પાસે, સુપત્ની—સુસંગત યુગલ સમા, ગૃહ સમે આવે છે.
Mantra 8
धायोभिर्वा यो युज्येभिरर्कैर्विद्युन्न दविद्योत्स्वेभिः शुष्मैः । शर्धो वा यो मरुतां ततक्ष ऋभुर्न त्वेषो रभसानो अद्यौत् ॥
ધાયોભિઃ (પોષક શક્તિઓ) અને યુજ્યૈઃ અર્કૈઃ (યોક્ત સ્તુતિઓ) દ્વારા—તે પોતાના શુષ્મૈઃ (પરાક્રમો)થી વિદ્યુત સમો ઝળહળી ઊઠે છે; અથવા તે મરુતોના શર્ધઃ (દળ)ને ઘડે છે. ઋભુ સમો ત્વેષઃ (તીક્ષ્ણ) અને રભસાનઃ (વેગવાન) બની, તે આજે પ્રકાશિત થયો છે.
It teaches that Agni, aligned with ṛta (truth and cosmic order), leads the devotee to a broad, clear “light” and protects the person from distress and narrowing fear.
Mitra–Varuṇa represent moral and cosmic order; the hymn shows Agni working in harmony with them so protection is not just power, but power guided by truth and right law.
As a bright, sharp, fast-moving fire—active even in the night—who can flash like lightning and who carries prayers and offerings while guarding the worshipper.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.