Rig Veda Sukta 4
Mandala 6Sukta 48 Mantras

Sukta 4

Sukta 6.4

Rishi

Bharadvāja (Bārhaspatya)

Devata

Agni (Hotṛ, deva-tātā)

Chandas

Trishtubh (typical for Agni hymns in this section)

આ સૂક્ત અગ્નિને હોતૃ અને ‘દેવતાતા’ (યજ્ઞવિધિમાં દેવતાઓને તેમના સ્થાન પર સ્થાપિત કરનાર) તરીકે આવાહન કરે છે. મનુ—યજ્ઞના આદર્શ સ્થાપક—માટે અગ્નિએ જેમ પૂર્વે કાર્ય કર્યું તેમ જ વર્તમાન યજમાનો માટે પણ કરે એવી પ્રાર્થના છે. અગ્નિ ઝડપી અને અજેય તરીકે સ્તુત છે—રાત્રિઓમાં પણ ગતિમાન રહી, શત્રુત્વકારી શક્તિઓને (અરાતિ) પછાડીને, ઉપાસકોને ભક્ષક ન બને એવા, સુરક્ષિત માર્ગે દોરી જાય છે. સૂક્ત અંતે દુઃખ-કષ્ટમાંથી રક્ષણ, ગાયકોએ માટે ઉદાર આશીર્વાદ, અને વીર સંતાન સાથે દીર્ઘ આયુષ્ય માટેની પ્રાર્થનાથી પૂર્ણ થાય છે.

Mantras

Mantra 1

यथा होतर्मनुषो देवताता यज्ञेभिः सूनो सहसो यजासि । एवा नो अद्य समना समानानुशन्नग्न उशतो यक्षि देवान् ॥

હે હોતર, સહસઃ સૂનો (બળના પુત્ર), દેવતાતા (દેવસ્થાપક)! જેમ તું મનુ માટે યજ્ઞો દ્વારા યજન કરે છે, તેમ આજે અમારે માટે પણ—એક સમાગમ અને એક સમાનતા ઇચ્છતા—હે અગ્નિ, અનુશન્ (સંમતિ આપીને), ઇચ્છુક દેવોને યજ।

Mantra 2

स नो विभावा चक्षणिर्न वस्तोरग्निर्वन्दारु वेद्यश्चनो धात् । विश्वायुर्यो अमृतो मर्त्येषूषर्भुद्भूदतिथिर्जातवेदाः ॥

અમારો દુરદુર સુધી તેજ પાથરનાર અગ્નિ—ઉષાકાળે વિવેકી નેત્ર સમાન—અમારા માટે વંદનીય અને જાણવામાં આવનાર (ઉપસ્થિતિ) સ્થાપે. જે સર્વજીવન છે, મર્ત્યોમાં પણ અમૃત છે—ઉષા સાથે જન્મેલો—એ જાતવેદા અમારા અંતરમાં અતિથિ બની નિવાસ કરે.

Mantra 3

द्यावो न यस्य पनयन्त्यभ्वं भासांसि वस्ते सूर्यो न शुक्रः । वि य इनोत्यजरः पावकोऽश्नस्य चिच्छिश्नथत्पूर्व्याणि ॥

આકાશો સમાન તેઓ તેની વિશાળતાને પ્રશંસે છે; તેજસ્વી સૂર્ય સમાન તે પોતાના પ્રકાશોને ધારણ કરે છે. જે અજરી પાવક છે, તે તેમને વિસ્તૃત રીતે હંકારે છે; પ્રાચીન કઠિનતાને પણ તે ચીરી નાંખે છે.

Mantra 4

वद्मा हि सूनो अस्यद्मसद्वा चक्रे अग्निर्जनुषाज्मान्नम् । स त्वं न ऊर्जसन ऊर्जं धा राजेव जेरवृके क्षेष्यन्तः ॥

હે પુત્ર, તું જ ખરેખર અમારા ગૃહમાં નિવાસ કરનાર છે; અગ્નિએ જન્મથી જ અમારું અન્ન અને અમારો માર્ગ રચ્યો છે. તેથી, હે ઊર્જા સ્થાપક, અમામાં ઊર્જા સ્થાપ; વિજયી રાજા સમાન, વરુણ-રહિત (નિર્ભય) સ્થાને અમારા અંતરમાં નિવાસ કર.

Mantra 5

नितिक्ति यो वारणमन्नमत्ति वायुर्न राष्ट्र्यत्येत्यक्तून् । तुर्याम यस्त आदिशामरातीरत्यो न ह्रुतः पततः परिह्रुत् ॥

જે પસંદ કરેલું અન્ન તીક્ષ્ણતાથી ગ્રહણ કરે છે, અને વાયુની જેમ પોતાના પ્રભુત્વમાં રાત્રિઓને વટાવી જાય છે; જે ત્વારી આજ્ઞાથી શત્રુતાને ચારે તરફથી ઘેરી લે છે—પકડાયો ન હોય એવો અશ્વ જેમ, ઝપાઝપ ઉડીને પકડનાર બધાને વટાવી જાય છે.

Mantra 6

आ सूर्यो न भानुमद्भिरर्कैरग्ने ततन्थ रोदसी वि भासा । चित्रो नयत्परि तमांस्यक्तः शोचिषा पत्मन्नौशिजो न दीयन् ॥

સૂર્ય જેમ કિરણમય સ્તુતિઓ સાથે, હે અગ્નિ, તું તેજથી બે લોકોને વિસ્તારી દીધા છે. ચિત્ર વૈભવવાળો, અભિષિક્ત, તું અંધકારોને ચારે તરફથી દોરી જાય છે; ઝડપી ગતિમાં જ્વાલા સાથે—ઔશિજ સમાન—તું યોગ્ય માર્ગ (પસાર) આપે છે.

Mantra 7

त्वां हि मन्द्रतममर्कशोकैर्ववृमहे महि नः श्रोष्यग्ने । इन्द्रं न त्वा शवसा देवता वायुं पृणन्ति राधसा नृतमाः ॥

કારણ કે અમે મંત્ર-જ્વાલાઓ સાથે તને—અતિ આનંદદાયક—પસંદ કર્યો છે; હે અગ્નિ, અમારા મહા કલ્યાણ માટે અમને સાંભળ. જેમ દેવો ઇન્દ્રને બળથી અને વાયુને દાનથી પરિપૂર્ણ કરે છે, તેમ શ્રેષ્ઠ મનુષ્યો તને શક્તિ અને સમૃદ્ધિથી પરિપૂર્ણ કરે છે.

Mantra 8

नू नो अग्नेऽवृकेभिः स्वस्ति वेषि रायः पथिभिः पर्ष्यंहः । ता सूरिभ्यो गृणते रासि सुम्नं मदेम शतहिमाः सुवीराः ॥

હે અગ્નિ, હવે અમને અ-વૃક (ભક્ષક વિનાના) માર્ગોથી કલ્યાણમાં લઈ જા; અંહસ્ (પાપ-સંકટ)ની કસોટી પાર કરાવી દે. તને સ્તુતિ કરનારા સૂરીઓને તું સુમ્ન (પ્રસન્ન કૃપા) અર્પે; તારા તેજના મદમાં અમે આનંદિત રહીએ—સો શિયાળાં સુધી ટકી રહીએ, સુવીર (વીર સંતાન/વીર શક્તિ)થી સમૃદ્ધ બનીએ.

Frequently Asked Questions

Agni is the deity—praised as the Hotṛ (invoking priest) and as devatātā, the one who sets the gods in place within the sacrifice.

Manu represents the archetypal founder of yajña. The hymn asks Agni to perform for the present worshippers in the same correct, powerful way as he did in Manu’s model sacrifice.

The hymn asks Agni to guide the sacrificers safely on “non-devouring” paths, to carry them across distress (aṃhas), and to grant blessing, prosperity, long life, and strong offspring.

Read Rig Veda in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App