Rig Veda Sukta 54
Mandala 6Sukta 5410 Mantras

Sukta 54

Sukta 6.54

Rishi

Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition

Devata

Pūṣan

Chandas

Gāyatrī/Anuṣṭubh-like short meter (probable; verify metrically)

આ સૂક્ત પૂષણને જ્ઞાની માર્ગદર્શક તરીકે આવાહન કરે છે—ઉપાસકને સીધા સન્માર્ગે દોરી જનાર, મુસાફર અને યજ્ઞકર્તાનું રક્ષણ કરનાર, તથા ગુમ થયેલું પાછું અપાવનાર દેવ તરીકે. દસ મંત્રોમાં કવિ યોગ્ય માર્ગદર્શન, સુરક્ષિત ગમન, અને સોમ-પીડનમાં તેમજ જીવનયાત્રાઓમાં દેવની સક્રિય સાથસંગતની પ્રાર્થના કરે છે. સૂક્ત અંતે રક્ષણાત્મક ચિત્ર સાથે પૂર્ણ થાય છે: પૂષણ પોતાના જમણા હાથથી ભક્તને ઘેરી લે છે અને ગુમ થયેલું કે ચોરાયેલું પાછું લાવી આપે છે.

Mantras

Mantra 1

सं पूषन्विदुषा नय यो अञ्जसानुशासति । य एवेदमिति ब्रवत् ॥

હે પૂષન, વિદુષા—જાણકાર માર્ગદર્શનથી—અમને એકત્ર કરીને લઈ જા; જે સીધા સત્યપથ પર અનુશાસન કરે છે, અને કહે છે: ‘આ જ ખરેખર તે છે.’

Mantra 2

समु पूष्णा गमेमहि यो गृहाँ अभिशासति । इम एवेति च ब्रवत् ॥

પૂષણ સાથે અમે સહયાત્રા કરીએ—જે અમને યોગ્ય રીતે ઘર તરફ દોરી જાય છે, અને જે કહે છે: ‘આ જ ખરેખર (યોગ્ય) છે.’

Mantra 3

पूष्णश्चक्रं न रिष्यति न कोशोऽव पद्यते । नो अस्य व्यथते पविः ॥

પૂષણનું ચક્ર અક્ષત રહે છે; તેનો કોશ (ભંડાર) કદી ખસી પડતો નથી; તેની તીક્ષ્ણ ધાર (પવિ) પણ કંપતી નથી—તેની માર્ગદર્શક શક્તિ અખંડ અને અજેય રહે છે.

Mantra 4

यो अस्मै हविषाविधन्न तं पूषापि मृष्यते । प्रथमो विन्दते वसु ॥

જે કોઈ તેને હવિષા અર્પે છે, તેને પૂષણ અવગણતો નથી; એવો ભક્ત સૌપ્રથમ વસુ—સાચા ધનનું તત્ત્વ—પ્રાપ્ત કરે છે, સ્થિર પૂર્ણતાનું સ્વરૂપ.

Mantra 5

पूषा गा अन्वेतु नः पूषा रक्षत्वर्वतः । पूषा वाजं सनोतु नः ॥

પૂષા અમારા પ્રકાશ-કિરણરૂપ ગાયોનું અનુસરણ કરે; પૂષા અમને કઠિન/ભયંકર માર્ગથી રક્ષે; પૂષા અમને વાજ—કાર્યસાધક બળની સમૃદ્ધિ—પ્રદાન કરે.

Mantra 6

पूषन्ननु प्र गा इहि यजमानस्य सुन्वतः । अस्माकं स्तुवतामुत ॥

હે પૂષન, સોમ દબાવનાર યજમાન માટે પ્રકાશ-કિરણરૂપ ગાયોનું અનુસરણ કરતાં આગળ વધ; અને અમારે માટે પણ—જે તને સ્તુતિ-વચન અર્પીએ છીએ.

Mantra 7

माकिर्नेशन्माकीं रिषन्माकीं सं शारि केवटे । अथारिष्टाभिरा गहि ॥

કોઈ ન ખોવાય, કોઈને હાનિ ન થાય, પાર ઉતરવામાં કોઈ તૂટી ન જાય; પછી અખંડ અને અક્ષત શક્તિઓ સાથે અમારી પાસે આવ.

Mantra 8

शृण्वन्तं पूषणं वयमिर्यमनष्टवेदसम् । ईशानं राय ईमहे ॥

અમે સાંભળનાર પૂષણને—પ્રેરક માર્ગદર્શકને, જેના વેદ (જ્ઞાન) કદી નષ્ટ થતું નથી—આહ્વાન કરીએ છીએ; આંતરિક સમૃદ્ધિના સ્વામી એવા તેને અમે ધન માટે પ્રાર્થીએ છીએ.

Mantra 9

पूषन्तव व्रते वयं न रिष्येम कदा चन । स्तोतारस्त इह स्मसि ॥

હે પૂષણ, તારા વ્રત—ઋતના માર્ગમાં—અમે કદી પણ, કોઈ પણ સમયે, હાનિ પામીએ નહિ; કારણ કે અમે અહીં તારા સ્તોતાર, તારા સ્તુતિ-વાણી છીએ.

Mantra 10

परि पूषा परस्ताद्धस्तं दधातु दक्षिणम् । पुनर्नो नष्टमाजतु ॥

પૂષણ પરેથી પણ અમને ઘેરીને પોતાનો જમણો હાથ રાખે; અને જે અમારું નષ્ટ થયું છે તે ફરી અમને પાછું લાવી આપે.

Frequently Asked Questions

Pūṣan is the Vedic deity of paths and right guidance—invoked to lead safely, protect the worshipper, and help recover what has gone missing.

The hymn repeatedly asks for straight, knowing guidance and practical protection—especially safe movement and the return of what is lost.

Traditionally it fits Soma-rite contexts, but it is also suited for departures, journeys, or any time one seeks clear direction and recovery from loss.

Read Rig Veda in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App