Rig Veda Sukta 68
Mandala 6Sukta 6811 Mantras

Sukta 68

Sukta 6.68

Rishi

Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition (Sukta 6.68).

Devata

Indra–Varuṇa (dual).

Chandas

Triṣṭubh.

ભારદ્વાજ પરંપરાનું આ ત્રિષ્ટુભ સૂક્ત ઇન્દ્ર–વરુણની જોડ શક્તિઓને આવાહન કરે છે અને વિજયી બળ તથા ઋતાધારિત ધર્મવ્યવસ્થાના સંયુક્ત રક્ષક તરીકે તેમની સ્તુતિ કરે છે. યજ્ઞ પહેલેથી તૈયાર છે અને તેમની તરફ “વાળેલો” છે એમ દર્શાવી, ઇષ્ (પ્રેરણા), સુમ્ન (કૃપા), સંઘર્ષોમાં રક્ષણ, અને વિસ્તરતી સમૃદ્ધિ (રયિ) આપવા પ્રાર્થના કરે છે. સૂક્ત વારંવાર ઇન્દ્રની અવરોધ-વિનાશક શક્તિને વરુણના ઋત-આધારિત સર્વાધિકાર સાથે એકત્ર ગૂંથીને કહે છે કે સત્ય સાથે સુસંગત હોય ત્યારે જ સફળતા અર્થસભર બને છે.

Mantras

Mantra 1

श्रुष्टी वां यज्ञ उद्यतः सजोषा मनुष्वद्वृक्तबर्हिषो यजध्यै । आ य इन्द्रावरुणाविषे अद्य महे सुम्नाय मह आववर्तत् ॥

તમારા માટે યજ્ઞ તૈયાર છે—સજોષા, સુસંગત ગતિથી ઉદ્યત; મનુષ્યવત્ વિધિ પ્રમાણે બર્હિ (આસન) પાથરેલું, પૂજનાર્થે. હે ઇન્દ્ર-વરুণ, આજે તે મહાન પ્રેરણા અને મહાન સુમ્ન (કૃપા-આનંદ) માટે તમારી તરફ વળી આવ્યું છે.

Mantra 2

ता हि श्रेष्ठा देवताता तुजा शूराणां शविष्ठा ता हि भूतम् । मघोनां मंहिष्ठा तुविशुष्म ऋतेन वृत्रतुरा सर्वसेना ॥

એ બે જ દેવ-માતાપિતા રૂપે સર્વોત્તમ છે—તેજસ્વી, ત્વરિત, શૂરવીરોમાં સર્વાધિક બળવાન. દાતાઓ (મઘવાઓ) માટે તેઓ સર્વથી મહાન વિસ્તૃતક છે, બહુશુષ્મ—વિશાળ પ્રેરક શક્તિ ધરાવે છે; ઋત (સત્ય-વ્યવસ્થા) દ્વારા તેઓ વૃત્ર-તુર—અવરોધના સંહારક, સર્વસેના—સમસ્ત બળસમૂહ ધરાવનાર છે.

Mantra 3

ता गृणीहि नमस्येभिः शूषैः सुम्नेभिरिन्द्रावरुणा चकाना । वज्रेणान्यः शवसा हन्ति वृत्रं सिषक्त्यन्यो वृजनेषु विप्रः ॥

નમસ્કારયોગ્ય કર્મો, ઉર્જાઓ અને સુમ્ન—કલ્યાણકારી પ્રસાદો સાથે, યજ્ઞમાં આનંદિત એવા ઇન્દ્ર-વરুণ—આ બેનું ગાન કરો. એક વજ્રથી, પોતાના બળથી, વૃત્રને હણે છે; બીજો—વિપ્ર (ઋષિ-દ્રષ્ટા)—કર્મક્ષેત્રોમાં યોગ્ય ક્રિયાઓને સ્થાપે છે અને બંધે છે.

Mantra 4

ग्नाश्च यन्नरश्च वावृधन्त विश्वे देवासो नरां स्वगूर्ताः । प्रैभ्य इन्द्रावरुणा महित्वा द्यौश्च पृथिवि भूतमुर्वी ॥

જ્યારે ગ્ના (સ્ત્રી-શક્તિઓ) અને નર (પુરુષ-શક્તિઓ) વૃદ્ધિ પામે છે, ત્યારે સર્વ દેવો—સુપ્રાર્થિત—માનવને પોષે છે. તેમની પાસેથી, હે ઇન્દ્ર-વરুণ, તમારા મહિમાથી, દ્યૌ અને પૃથિવી ઉર્વી—વિશાળ બને છે; અમામાં પણ દૈવી જીવન માટે ક્ષેત્રરૂપે વિસ્તરે છે.

Mantra 5

स इत्सुदानुः स्ववाँ ऋतावेन्द्रा यो वां वरुण दाशति त्मन् । इषा स द्विषस्तरेद्दास्वान्वंसद्रयिं रयिवतश्च जनान् ॥

એ જ ખરેખર સુદાનુ—સુદાતા—પોતાના બળમાં સમૃદ્ધ અને ઋતનો રક્ષક છે, હે ઇન્દ્ર; જે તમારે બંનેને, હે વરુણ, પોતાના અંતઃકરણમાંથી અર્પણ કરે છે. ઇષા (દૈવી પ્રેરણા) વડે તે દ્વેષી શક્તિઓને પાર કરે છે; દાન આપતો તે રયિ (સમૃદ્ધિ) પ્રાપ્ત કરે છે અને રયિવંત જનને પણ વૃદ્ધિ પહોંચાડે છે.

Mantra 6

यं युवं दाश्वध्वराय देवा रयिं धत्थो वसुमन्तं पुरुक्षुम् । अस्मे स इन्द्रावरुणावपि ष्यात्प्र यो भनक्ति वनुषामशस्तीः ॥

જે રયિ—વસુમંત અને પુરુક્ષુ (વિસ્તૃત, બહુ-આશ્રયી)—તમે બંને દેવો યજ્ઞ અર્પણ કરનાર દાશ્વાન માટે સ્થાપો છો, હે દેવો, તે જ અમારે માટે પણ, હે ઇન્દ્રાવરુણ, પ્રાપ્ત થાઓ. આગળ વધે તે, જે વનુષામ્ (લાભ-શોધકો) ની અશસ્તિઓ—દુર્વચનો—ને ભાંગી નાખે છે, અને જે આત્મપ્રયત્નને ક્ષીણ કરનાર અસત્યને અસ્વીકારે છે.

Mantra 7

उत नः सुत्रात्रो देवगोपाः सूरिभ्य इन्द्रावरुणा रयिः ष्यात् । येषां शुष्मः पृतनासु साह्वान्प्र सद्यो द्युम्ना तिरते ततुरिः ॥

અને અમારે માટે પણ, હે ઇન્દ્રાવરુણ—સુત્રાત્ર, દેવગોપા (દૈવીના રક્ષક)—સૂરિભ્યઃ (પ્રકાશમાન નેતાઓ) માટે રયિ થાઓ. જેમનો શુષ્મ (ઉત્કટ બળ) યુદ્ધોમાં વિજયી છે, તેમની તતુરિ (ઝડપી વિજયશક્તિ) તરત જ દ્યુમ્ના (તેજસ્વી વૈભવો) ને પાર લઈ જાય છે—સંઘર્ષમાંથી પ્રકાશને પૂર્ણ પ્રકટતામાં પહોંચાડતી.

Mantra 8

नू न इन्द्रावरुणा गृणाना पृङ्क्तं रयिं सौश्रवसाय देवा । इत्था गृणन्तो महिनस्य शर्धोऽपो न नावा दुरिता तरेम ॥

હે ઇન્દ્ર-વરুণ, હવે અમે સ્તુતિમાં તમારું ગાન કરીએ છીએ; હે દેવો, સૌશ્રવસાય—સુશ્રવણ અને સત્ય કીર્તિ આપનાર—એવો રયિ (સમૃદ્ધિ) અમામાં મિશ્રિત કરો. આ રીતે સ્તુતિ કરતા, મહિમાના શર્ધ (સમૂહ) સાથે, નાવા વડે જળ પાર કરીએ તેમ, દુરીત (કઠિન સંકટો) પાર કરી જઈએ.

Mantra 9

प्र सम्राजे बृहते मन्म नु प्रियमर्च देवाय वरुणाय सप्रथः । अयं य उर्वी महिना महिव्रतः क्रत्वा विभात्यजरो न शोचिषा ॥

હવે સમ્રાજ, વિશાળ અને મહાન દેવ વરુણ માટે પ્રિય મન્મ (વિચાર-સ્તુતિ) આગળ ધરો અને અર્ચન કરો—સપ્રથ. એ જ, જે મહિમાથી ઉર્વી (વિસ્તૃત ધરા/જગત)ને ધારણ કરે છે, મહાવ્રત (વિશાળ વ્રત)માં અડગ; ક્રતુ (ઇચ્છાશક્તિ)થી તે પ્રકાશે છે—જ્વાલાની શોચિષા સમે, અજર (અજ્ઞાત વૃદ્ધાવસ્થા વિનાનો).

Mantra 10

इन्द्रावरुणा सुतपाविमं सुतं सोमं पिबतं मद्यं धृतव्रता । युवो रथो अध्वरं देववीतये प्रति स्वसरमुप याति पीतये ॥

હે ઇન્દ્રા-વરুণા, સુતપા—દબાવેલા સોમના પાન કરનારાં—આ દબાવેલો સોમ, મદ્ય (આનંદદાયક) પીઓ. હે ધૃતવ્રતા, સ્થિર ઋતના ધારક, તમારો રથ દેવવીતિ માટે યજ્ઞકર્મ પાસે આવે છે; પાન માટે સ્વસર (આહ્વાન/આવાજ) તરફ આગળ વધે છે.

Mantra 11

इन्द्रावरुणा मधुमत्तमस्य वृष्णः सोमस्य वृषणा वृषेथाम् । इदं वामन्धः परिषिक्तमस्मे आसद्यास्मिन्बर्हिषि मादयेथाम् ॥

હે ઇન્દ્રા-વરুণા, બે વೃಷણ (વૃષભ સમ), અતિ મધુમત્તમ એવા વृषણ સોમથી બળવાન થાઓ. આ અંધઃ (દબાવેલો રસ) અમારા માટે તમારે અર્થે સર્વત્ર પરિષિક્ત (ઢોળાયેલો) છે; આ બર્હિષિ (યજ્ઞાસન) પર આવી બેસો અને આનંદ માણો.

Frequently Asked Questions

The hymn pairs Indra’s conquering strength with Varuṇa’s rule of ṛta (truth and order). It asks for success that is both powerful and rightly governed.

It asks for iṣ (driving impulse), sumná (grace/favor), protection in struggles, and rayi (prosperity), with victory achieved through alignment with ṛta.

Alongside mythic foes, it also points to anything that blocks life—fear, disorder, drought, or inner resistance. Indra–Varuṇa are praised for removing such obstruction through truth-based power.

Read Rig Veda in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App