Later Section (Uttara Khanda)
The Concluding Section
Uttara-khaṇḍa là phần hậu của Padma Purāṇa mang tính bao quát về “sùng kính–nghi lễ và thần học về tīrtha”, dung hợp bhakti Vaiṣṇava với những khẳng định thẩm quyền phù hợp tinh thần Veda và dharma thực hành. Tác phẩm làm nổi bật địa lý hành hương (tīrtha-māhātmya), tính thiêng của thời lịch (Kārtika, Māgha, Ekādaśī/Dvādaśī, nhật–nguyệt thực, các yoga), cùng đạo đức bố thí (dāna) như những phương tiện thanh tịnh và giải thoát. Trong chương mở đầu, văn bản tự trình bày qua chuỗi truyền thừa: Sūta thuật lại lời chỉ dạy của Śaṅkara dành cho Nārada. Đồng thời, chương này điểm mục nội dung của Uttara-khaṇḍa: núi non, sông ngòi, và các thánh địa như Prayāga, Haridvāra, Mathurā, Kurukṣetra, Setubandha/Rāmeśvara, Gayā; cũng như các dấu hiệu căn cước Vaiṣṇava như śaṅkha-cakra. Truyền thống stotra và sahasranāma được đề cao, đặc biệt bài tụng “ngàn danh” gắn với đối thoại Umā–Maheśa. Mangalācaraṇa, dharma thầy–trò (guru–śiṣya), và sự tôn trọng thẩm quyền śāstra tạo nên khung nghiêm cẩn cho đời sống tu tập. Về thần học cứu cánh, Uttara-khaṇḍa nhấn mạnh nāma (Thánh Danh), darśana (chiêm bái linh kiến, nhất là Jagannātha), và vrata (giữ giới–lập nguyện) như con đường dễ tiếp cận cho mọi varṇa. Văn bản nhiều lần khẳng định năng lực diệt tội và lời hứa đạt Viṣṇu-sāyujya, khiến hành hương, trai giới và bố thí trở thành nẻo tu đưa đến thanh tịnh và giải thoát.
Adhyayas in Uttara Khanda
Adhyaya 1
Compendium of Seeds (Opening Index of Topics)
Chương này mở đầu bằng maṅgalācaraṇa, kính lễ Viṣṇu và Vyāsa; rồi các bậc hiền triết thỉnh cầu Sūta thuật nốt những giáo huấn còn lại của Padma Purāṇa nhằm làm tăng trưởng lòng bhakti. Sūta tuyên bố sẽ kể lại điều Śaṅkara/Śiva đã dạy Nārada trên núi Mandara. Tiếp đó, chương đóng vai trò như mục lục có chú giải của Uttara-khaṇḍa: tīrtha-māhātmya (núi sông; Haridvāra, Prayāga, Dvārakā, Mathurā, Kurukṣetra, Setubandha/Rāmeśvara, Gayā), các thực hành tông phái (tulasī, gopī-candana, dấu ấn śaṅkha-cakra), các vrata và công đức theo lịch thời (Ekādaśī–Dvādaśī, Kārtika, Māgha, nhật/nguyệt thực, yoga), các loại dāna, tiêu chuẩn guru–śiṣya, và năng lực cứu độ của danh hiệu cùng darśana của Jagannātha. Cuối chương khẳng định Purāṇa này do Vyāsa trước tác, và công đức được mở rộng cho mọi người—kể cả Śūdra—nhờ lắng nghe và bố thí đúng pháp.
Adhyaya 2
Rudra’s Grace/Boons (Rudraprasāda)
Chương này tôn vinh Badrikāśrama là thánh địa núi non có công đức bậc nhất. Nơi đỉnh Hi-mã-lạp-sơn, Đức Nara-Nārāyaṇa thường trụ, hiện bày song thân—một sắc trắng và một sắc sẫm—và khẳng định rằng sự hành hương cùng tinh cần tu tập đem lại hiệu lực tâm linh lớn lao. Bản văn còn nêu nhịp điệu nghi lễ theo mùa: vào thời uttarāyaṇa, việc thờ phụng hưng thịnh; nhưng tuyết phủ khiến việc lễ bái bị ngăn trở nhiều tháng, cho đến khi mặt trời chuyển sang daksināyaṇa thì trở ngại mới giảm. Sông Alakanandā được gắn liền với Gaṅgā; tắm gội và được darśana tại đây được hứa khả năng tẩy trừ cả những trọng tội. Phần kết là cuộc đối đáp ban ân: Nārāyaṇa ca ngợi Rudra là chúa tể Kailāsa và bậc hộ trì thế gian; Rudra cầu xin lòng sùng kính bền vững và danh tiếng như vị ân nhân giải thoát cho người thờ phụng. Nhờ vậy, căn tính khổ hạnh của truyền thống Śaiva được hòa điệu với ân điển Vaiṣṇava, làm rạng rỡ thêm tirtha-māhātmya của Badrikāśrama.
Adhyaya 3
Brahmāgama — Brahmā’s Approach/Teaching (Birth of Jālandhara)
Chương này mở đầu khi hiền giả Nārada đến Kāmyavana thăm các Pāṇḍava đang sầu khổ. Yudhiṣṭhira hỏi nghiệp nào đã khiến họ chìm trong đau buồn; Nārada dạy rằng trong đời sống mang thân xác, khổ đau là điều khó tránh, và vận thế có thể đảo chiều ngay cả với bậc hùng mạnh. Ngài nêu các điển tích như Rāhu, cùng câu chuyện xung đột liên quan đến Viṣṇu, Jālandhara và Śiva để làm rõ lẽ vô thường của thịnh suy. Sau đó Yudhiṣṭhira hỏi Jālandhara là ai và vì sao Śiva đã diệt trừ ông ta. Nārada thuật lại: Indra và chư thiên đến Kailāsa giữa âm nhạc và vũ điệu cõi trời; Śiva ban ân huệ cho Indra, nhưng ân huệ ấy lại khơi dậy lòng kiêu mạn chiến trận. Cơn thịnh nộ của Śiva hiển lộ thành Krodha và tiến về cảnh giới của Đại Dương; từ sự giao hội với Samudra sinh ra một người con đầy uy lực. Brahmā đến chứng kiến điều kỳ diệu, đặt tên đứa trẻ là Jālandhara và ban phúc: chư thiên không thể khuất phục, và định mệnh sẽ hưởng phúc lạc cả ở thiên giới lẫn Pātāla.
Adhyaya 4
The Marriage of Vṛndā and the Consecration (Coronation) of Jālandhara
Chương này thuật về con của Đại Hải (Mahārṇava/Sāgara) là Sindhu-nandana Jālandhara, từ sức mạnh dữ dội thời niên thiếu dần hướng đến chí lớn làm bá chủ. Uy lực của chàng khiến các loài trên trời và dưới biển kinh hãi, đến cả ngọn lửa Vaḍavānala cũng như phải lánh xa. Jālandhara xin một cõi trị vì; theo lời khuyên của Bhārgava/Śukra, Đại Hải rút nước để lộ một miền đất mang tên Jālaṃdhara. Māyā được sai dựng kinh đô rực rỡ như châu báu, vẻ huy hoàng được miêu tả tinh tế. Tiếp đó là lễ quán đảnh/đăng quang giữa âm nhạc cát tường và lời chúc phúc; Đại Hải ban đội quân hùng mạnh, còn Śukra truyền dạy bí pháp Mṛtasaṃjīvanī cùng võ lược. Vṛndā—sinh từ tiên nữ Svarṇā—được gả cho Jālandhara theo nghi thức Gandharva, và lòng thủy chung, nề nếp của chàng được tán dương. Kết chương đặt nền cho cuộc đối đầu với chư thiên, khi thần chú của Śukra nâng đỡ quyền thế đang lên của Jālandhara.
Adhyaya 5
The War between the Devas and the Dānavas (Jālandhara’s Campaign Begins)
Theo câu hỏi của Yudhiṣṭhira, Nārada thuật rõ căn nguyên thù hận của Jālandhara, gắn với việc khuấy Biển Sữa khiến các bảo vật xuất hiện—Śrī (Lakṣmī), Soma, amṛta và nhiều báu vật khác. Jālandhara sai sứ giả Durvāraṇa đến triều đình Indra, đòi toàn bộ của cải sinh từ biển, thậm chí đòi cả Svarga. Indra đáp rằng việc khuấy biển là để chế ngự và trừng trị sự đồng lõa của đại dương với các thế lực nghịch dharma, đồng thời tuyên bố sự diệt vong của Jālandhara đã gần. Phẫn nộ, Jālandhara huy động đại quân Daitya–Dānava, tiến qua Mandara–Meru–Ilāvṛta, tàn phá các lâm uyển thiêng của chư thiên. Điềm dữ rung chuyển Amarāvatī; Indra cầu kế Bṛhaspati và nương tựa nơi Viṣṇu. Dẫu Śrī khuyên dè dặt về địa vị của Jālandhara, Viṣṇu vẫn dẫn chư thiên bày trận; các dũng tướng đôi bên được kể tên, và cuộc đại chiến Deva–Dānava long trời lở đất bắt đầu.
Adhyaya 6
Battle Episodes and the Jewel-Origin Account from Balāṅga’s Body
Chương này thuật lại những cảnh chiến trận dồn dập trong cuộc chiến giữa chư thiên và a-tu-la. Hari diệt Kālanemi; Rāhu giao chiến với Mặt Trời và Mặt Trăng, rồi trong chốc lát nuốt Mặt Trăng. Indra cùng các thần đối đầu nhiều đạo a-tu-la, còn lực lượng của Rudra quyết chiến với Niśuṃbha. Sau đó câu chuyện tập trung vào cuộc đối đầu giữa Indra và Bala/Bali: nhiều loại vũ khí đều vô hiệu, có cuộc trao lời như một ân huệ, và cuối cùng chày kim cang (vajra) làm thân Bala vỡ nát. Những phần thân thể tan rã trở thành nguyên do huyền thoại cho núi non, sông ngòi, và đặc biệt là nguồn gốc các kim loại cùng châu báu—lam ngọc, hồng ngọc, lục bảo, ngọc trai, san hô…—được gắn với các chất thể trong thân ấy. Giữa chiến địa, Prabhāvatī than khóc. Nhờ thần chú và lời dạy do Śukra làm trung gian, lại có Jālandhara vấn hỏi, nàng được chỉ bảo hòa nhập vào các chi thể của vị anh hùng; rồi hóa thành sông Prabhāvatī, dòng nước sinh ra ánh sắc châu báu thượng hạng—kết nối bi thương, địa lý và tính linh thiêng của vật chất trong một thần học Purāṇa.
Adhyaya 7
The Battle of Jālandhara and Viṣṇu; the Droṇa Mountain Herbs and the Milk Ocean Episode
Jalandhara, phẫn nộ vì Indra đã dùng mưu kế giết Bala, đã đánh bại Indra và chiếm lấy cỗ xe. Thần Vishnu tham chiến với thanh kiếm Nandaka và tiêu diệt quân đoàn quỷ. Khi các vị thần ngã xuống, Brihaspati lấy thảo dược từ núi Drona ở Biển Sữa để hồi sinh họ. Biết được điều này, Jalandhara nhấn chìm núi Drona xuống Rasatala. Trong trận đấu quyết định, Nữ thần Lakshmi can thiệp với tư cách là em gái của Jalandhara (cùng sinh ra từ đại dương), và Vishnu ban ân huệ cho Jalandhara được sống tại Biển Sữa.
Adhyaya 8
Description of Jālandhara’s Sovereign Rule
Yudhiṣṭhira hỏi Nārada rằng Jālandhara—sinh từ đại dương và từng chiến thắng chư thiên—sau khi an vị Viṣṇu trong “đền thờ của tự ngã” thì đã làm gì. Nārada thuật lại việc Jālandhara thăng lên cõi trời và vẽ nên cảnh huy hoàng như Amarāvatī: cây tự kết trái, mưa vàng rơi xuống, cùng những thú vui thiên giới có các Apsaras hiện diện. Chương này còn đan xen bản liệt kê công đức của dāna và phụng sự đền miếu: bố thí bò, vàng, y phục; làm phúc theo mùa; dâng nhạc trong đền Śiva; và lập trạm phát nước vào tháng Caitra—tất cả được nêu là nhân duyên để đạt thiên nhãn và hưởng lạc cõi trời. Rồi câu chuyện trở lại trật tự trị quốc: Jālandhara bổ nhiệm Śumbha và Niśumbha, trị vì trong thời lượng vô cùng dài, và được mô tả như dựng nên một vương quốc không có chết chóc, địa ngục, nghèo đói, bạo lực hay khổ lụy xã hội—một hình mẫu vương quyền, kết quả của uy lực và (hàm ý) trật tự tôn giáo.
Adhyaya 9
Origin of the Discus Formed from the Gods’ Divine Energy
Yudhiṣṭhira hỏi Nārada rằng sau khi Jālandhara chiếm đoạt thiên giới, chư thiên đã làm gì. Bị tước mất amṛta và phần hưởng trong tế lễ, các Deva đến cầu Brahmā, khi ấy đang nhập prāṇāyāma và thiền định. Brahmā dẫn họ lên Kailāsa để thỉnh cầu Śiva; lời tán dương được dâng lên, và Nandin mời họ vào bên trong. Rồi các quyền năng thiêng liêng được hợp nhất: năng lực của Brahmā như brahmāstra, quang huy của Śiva tam nhãn, cùng tejas cộng hưởng của chư thiên; đúng lúc ấy Śrī Viṣṇu (Janārdana/Keśava) đến và phóng xuất hào quang Vaiṣṇava. Ánh sáng rực cháy không thể chịu nổi làm hiển lộ kỳ sự—Śiva múa bước bhramarī trên luồng quang ấy, và từ cú dậm chân của Ngài sinh ra cakra (đĩa thần), vũ khí tối thượng do năng lượng thiêng chung tạo thành; về sau được cầm giữ, che giấu và được kể là biến mất khỏi tầm mắt.
Adhyaya 10
Rahu’s Return from Kailasa (Jalandhara’s Embassy to Shiva)
Trong chương này, theo lời hỏi của Yudhiṣṭhira, hiền giả Nārada thuật lại chuyện Jālandhara. Nārada cố ý khơi dậy lòng kiêu nộ của Jālandhara khi đem “sự nghèo” của Śiva—bậc khổ hạnh—ra đối chiếu, rồi nói rằng kho báu chân thật của Kailāsa chính là hào quang vô song của Gaurī/Pārvatī. Jālandhara nổi giận, liền sai Rāhu (Svarbhānu/Saiṃhikeya) làm sứ giả lên Kailāsa. Tại cổng Kailāsa, Nandī tra hỏi Rāhu rồi dẫn vào hội chúng của Śiva. Śiva hiện thân uy nghi đáng sợ, nhiều mặt, và Nữ Thần không ở bên cạnh. Rāhu dâng thông điệp ngạo mạn của Jālandhara—ngầm đòi Gaurī và đòi sự khuất phục—đồng thời lại ca tụng tính siêu việt của Śiva bằng lời lẽ nghịch lý. Śiva vẫn lặng thinh; Nandī hiểu ý của Śiva và cho sứ giả lui về. Chương còn xen một đoạn nổi bật về sự xuất hiện của Kīrtimukha và cơn đói dữ đến mức tự nuốt chính mình, nêu hình ảnh lòng sùng kính mạnh mẽ nhưng phải được kỷ luật bởi sự chế ngự thiêng liêng. Cuối cùng, Rāhu trở về báo rằng mình đã mang hình dạng quyến rũ giống Gaurī trong chuyến đi sứ.
Adhyaya 11
The Defeat of the Demon Army (Opening of the Jālandhara–Śiva Conflict)
Bị kích động bởi lời tâu của sứ giả, Jālandhara huy động một đạo quân asura vô cùng hùng hậu. Tiếng trống trận, cờ xí, lọng báu và chiến xa vang dội khiến núi non rung chuyển, làm muôn loài quanh Meru và Mandara kinh hãi. Câu chuyện chuyển sang sự tích Jālandhara: hắn tìm đến Mahāviṣṇu nơi cõi đại dương rồi tiến về phía Śiva. Trong nội cung cũng dấy lên căng thẳng—Vṛndā khuyên can việc chinh chiến và nêu rõ dục vọng của Jālandhara đối với Pārvatī. Đến Kailāsa, asura nhìn vẻ đẹp như châu ngọc mà nghi vấn: sao Śiva lại được gọi là bậc khổ hạnh? Śiva đưa Gaurī lên đỉnh cao để an trú, rồi sai Nandin ra nghênh chiến Jālandhara. Nandin lên chiến xa vĩ đại Kākatuṇḍa; các gaṇa từ núi đổ xuống như khói, và trận chiến mở màn với tổn thất nặng nề của quân asura, báo hiệu cuộc đối đầu lớn sắp bùng nổ.
Adhyaya 12
Mahādeva Enters the Battle (Śiva’s Arrival for War)
Trong chuỗi truyện Jālandhara, chiến địa càng lúc càng mở rộng khi Śumbha, Niśumbha và các daitya đồng minh giao chiến với các gaṇa của Śiva. Những cuộc quyết đấu đôi bên nở rộ: Śumbha đối Nandin, Niśumbha đối Mahākāla; kẻ khác lại xông vào Puṣpadanta, Mālyavān, Vināyaka và Skanda. Giữa cơn binh lửa, “jvara” (cơn sốt) hiện hình như một thực thể, cùng các dị tượng ghê rợn—một quỷ nhiều đầu chui ra từ bụng bị xé toạc. Vināyaka bị thương, than khóc; Pārvatī liền đánh thức Mahādeva trên núi. Śiva truyền chuẩn bị bò thần, tự khoác chiến cụ theo nghi thức trang nghiêm, rồi xuất chinh cùng vô lượng gaṇa, có các thống lĩnh như Vīrabhadra, Maṇibhadra. Chương kết bằng cuộc đụng độ mới và một ẩn dụ: như các căn (giác quan) đánh vào tự ngã, cũng vậy những mũi tên dữ dội của Śambhu chém ngã đoàn daitya.
Adhyaya 13
The Advent of Maheśvara in Connection with Jālandhara’s Illusion
Chương này tiếp tục mạch truyện Jālandhara với cao trào chiến trận. Jālandhara (hoặc một dũng tướng quỷ thần kiêu mạn) lao đến đối đầu Sadāśiva, chế nhạo dấu hiệu khổ hạnh và vật cưỡi của Śiva; trong khi Vīrabhadra và Maṇibhadra tàn phá quân Dānava. Những miêu tả đẫm máu, thân thể bị chém lìa nơi chiến địa nhằm làm nổi bật sự sụp đổ của lòng ngạo mạn của loài quỷ. Sau đó câu chuyện chuyển sang māyā (ảo lực). Con trai của Đại Dương, Arṇavātmaja, bày mưu lừa dối, đưa một “Śiva” giả dạng đến gần Gaurī (Umā/Pārvatī). Pārvatī và các bạn đồng hành thấy “Śiva” bê bết máu, lại nghe lời than khóc về cái chết của Skanda và Gaṇeśa nên chìm trong sầu khổ. Lời nói của Māyā-Maheśvara càng làm mê lầm, và Pārvatī khiển trách điều bất xứng, xen lời răn dạy về dharma: trong một số trạng thái, nhất là lúc tang thương, việc giao hợp là không thích đáng.
Adhyaya 14
Narration of Śrī Mādhava’s Māyā (Divine Strategy) in the Jālandhara Episode
Theo câu hỏi của Yudhiṣṭhira, hiền giả Nārada thuật lại cơn khủng hoảng trong cuộc chiến với Jālandhara và sự mê hoặc do māyā khiến Śiva và Pārvatī rơi vào trạng thái lầm lạc. Khi an nghỉ trên Śeṣa giữa Biển Sữa, Śrī Hari Viṣṇu chấn động trong lòng, liền sai Garuḍa (Tārkṣya/Suparṇa) đến quan sát chiến trường để xác chứng: Jālandhara đã giết Hara hay dùng māyā làm Ngài mê muội. Hari ban cho Garuḍa một dược hoàn giúp thành tựu và chống lại māyā, kèm theo lời gia hộ bảo hộ. Garuḍa gặp một “Māyā-Paśupati” giả, thoáng bị rối trí, rồi nhận ra mưu trá và trở về tâu rằng Śiva cùng Umā đang bị māyā che lấp. Viṣṇu bèn lập kế đối trị: nhờ sự trợ lực của Śeṣa, Ngài hóa thân làm ẩn sĩ khổ hạnh, dựng một āśrama, và hướng thần chú cùng māyā đến Vṛndā—hiền thê của Jālandhara. Vṛndā mộng thấy điềm dữ; các brāhmaṇa khuyên phương cách hóa giải bằng dāna và giữ trọn dharma. Sau đó nàng như bị thúc ép bước vào khu rừng ghê rợn, nơi những lời đe dọa của rākṣasa làm hiểm nạn thêm dồn dập. Chương này làm nổi bật chiều sâu của māyā thần linh nhằm hộ trì dharma và mở đường cho bước ngoặt trong số phận Jālandhara.
Adhyaya 15
Vṛndā’s Attainment of Brahman-Status (within the Jālandhara Episode)
Trong mạch truyện về Jālandhara, Hari/Viṣṇu hiện ra dưới hình tướng một ẩn sĩ và cứu Vṛndā khỏi bị một rākṣasa bắt cóc. Từ nỗi sợ hãi và sự tìm nơi nương tựa, câu chuyện dẫn vào những điều kỳ diệu của đạo tràng (āśrama): không khí thanh tịnh, khổ hạnh (tapas) và các dấu hiệu thiêng, với một vài đoạn được thuật lại qua lớp lời kể của Nārada. Rồi mưu kế māyā phức tạp được phơi bày: đức trinh tiết và lòng thủy chung của Vṛndā đối với chồng (pativratā) trở thành then chốt, khi Hari tạo ra sự hiện diện như thể Jālandhara để dựng nên cuộc đoàn tụ giả. Khi nhận ra sự thật, Vṛndā lên án sự vi phạm dharma, nguyền rủa Viṣṇu, và Hari liền biến mất. Vṛndā thực hành khổ hạnh nghiêm mật, cuối cùng xả bỏ thân xác và đạt brahma-gati (giải thoát). Chư thiên xác chứng sự thanh khiết của nàng. Chương này giải thích nguồn gốc Tulasī/Vṛndāvana, đồng thời nêu bật đạo lý nghiệp báo, phẩm hạnh tiết trinh, và sự căng thẳng giữa līlā thần linh với trách nhiệm luân lý.
Adhyaya 16
Jālandhara Abandons His Illusory Form
Theo lời thỉnh hỏi của Yudhiṣṭhira, Nārada thuật lại mưu trá của Jālandhara. Hắn giả dạng Śiva đến gần Gaurī, nhưng Gaurī khước từ, vì nhớ rằng Śiva chỉ có thể chứng đắc bằng khổ hạnh (tapas), không phải bằng dục vọng. Nàng lánh về vùng sông Gaṅgā/Mandākinī, tắm gội thanh tịnh, lễ bái rồi ngồi bên bờ Svarṇadī. Sinh nghi, Gaurī sai thị nữ Jayā đi thử. Bị ái dục lấn át, Jālandhara ôm lấy Jayā, lập tức lộ nguyên hình asura và sức lực suy giảm. Nỗi sợ lan trong hàng tùy tùng, còn Gaurī ẩn mình giữa những đóa sen. Cùng lúc, tin Viṣṇu bắt cóc Vṛndā khiến thế cờ chiến trận của phe asura đổi khác. Caṇḍa và Muṇḍa thúc Jālandhara trở lại giao chiến, nhưng Durvāraṇa khuyên phải đặt việc đối với Śiva lên trước khi đối đầu Viṣṇu, nhấn mạnh luật báo ứng của nghiệp và hiểm họa của sự phạm giới do māyā dẫn dắt.
Adhyaya 17
Entry into Śukra’s Womb (within the Jālandhara Episode)
Chương 17 mô tả cuộc chiến khốc liệt giữa Jalandhara và thần Shiva. Vua quỷ quan sát chiến trường đẫm máu và đối đầu với Shiva đang cưỡi trên lưng bò Nandi. Các tướng lĩnh của Shiva, bao gồm Virabhadra, Manibhadra và Skanda, giao chiến dữ dội với quân đội quỷ. Shiva làm Jalandhara bị thương bằng một mũi tên vũ trụ, khiến hắn bất tỉnh, trong khi Rudra tiêu diệt quân đội quỷ. Jalandhara sau đó triệu hồi sư phụ của mình là Shukra, người đã dùng thần chú và nước thánh để hồi sinh những con quỷ đã chết. Bị ràng buộc bởi điều cấm kỵ sát hại Bà-la-môn, Shiva tạo ra một Krtya đáng sợ và ra lệnh cho bà ta nuốt Shukra vào bụng, giam cầm ông ta để ngăn cản việc hồi sinh cho đến khi Jalandhara bị tiêu diệt.
Adhyaya 18
The Great Festival of Jālandhara’s Slaying (Jālandhara-vadha)
Chương 18 mô tả cuộc chiến quy mô vũ trụ giữa Thần Shiva và Jalandhara. Các lực lượng quỷ dữ dưới quyền Śuṃbha và Niśuṃbha đã bao vây Shiva và sử dụng ảo ảnh (māyā) thông qua một Gauri giả mạo để đánh lừa ngài. Brahma và Krishna đã can thiệp để giúp Shiva nhận ra sự lừa dối, sau đó trận chiến khốc liệt tiếp tục. Jalandhara, không hề sợ hãi trước hình dạng khủng khiếp của Shiva, đã cầu xin sự giải thoát (sāyujya). Shiva đã ban cho hắn toại nguyện bằng cách chặt đầu. Các Yogini đã tiêu thụ xác của quỷ dữ và Parvati đoàn tụ với Shiva. Chương kết thúc với những lời dạy về nghiệp báo và phước báu của việc thờ cúng cây Tulsi.
Adhyaya 19
Account and Glory of Śrīśaila (Śrīśaila Māhātmya)
Yudhiṣṭhira thưa hỏi Nārada về nơi chốn của núi thiêng Śrīśaila: các tīrtha, vị thần chủ tọa, và danh tiếng vang khắp các phương. Nārada ca ngợi Śrīśaila là ngọn núi linh thánh có năng lực tiêu trừ tội lỗi và ban phúc đức lớn lao. Chương này vẽ nên cảnh giới khổ hạnh thanh tịnh: rừng hoa rực rỡ cùng tiếng chim, các āśrama, sông suối và ao hồ; các bậc hiền thánh và cộng đồng của họ giữ giới nghiêm mật, thực hành nhiều loại khổ hạnh. Có người thiền quán Śiva, có người một lòng sùng kính Viṣṇu—nhưng đều khẳng định sức cứu độ đặc biệt của Śrīśaila. Mallikārjuna được nói là thường trụ nơi đây; chỉ cần được thấy đỉnh núi cũng đạt giải thoát (mokṣa). Cũng nhắc đến sự hiện diện của Gaṅgā dưới dạng gọi là “Pātāla”, cùng công đức của việc tắm gội và darśana. Thành phố thiên giới Siddhapura được miêu tả, và phần kết khuyên người cầu mokṣa hãy đến chiêm bái Śrīśaila.
Adhyaya 20
The Glory of Ganga-dvara (Haridwar) and the Prelude to the Sagara Narrative
Chương này tán dương Haridvāra/Gaṅgā-dvāra như một thánh địa (tīrtha) tối thượng, công đức vô lượng. Bất cứ nơi nào sông Hằng chảy qua đều được tuyên xưng là bến thiêng, có chư thiên và các bậc hiền thánh cư ngụ, và Keśava (Viṣṇu) hiện diện trực tiếp. Sông Hằng được xem là đặc biệt thanh tịnh vì là Viṣṇu-pāda-udaka—dòng nước đã rửa chân sen của Đức Viṣṇu. Sau đó mạch truyện chuyển hướng: Nārada thưa hỏi Śrī Mahādeva (Śiva) rằng Bhagiratha là ai và vì sao sông Hằng được thỉnh xuống để lợi ích cho muôn loài. Lời đáp mở ra phả hệ từ Hariścandra qua Rohita, Vṛka, Subāhu, Gara đến Sagara. Kể về sự hưng khởi của Sagara dưới sự dẫn dắt của Bhārgava/Aurva, các cuộc chinh phục, và sự kiện Aśvamedha dẫn đến Kapila cùng việc các con trai của Sagara bị thiêu đốt. Tất cả đặt nền nhân duyên cho việc Bhagiratha thỉnh Hằng (Gaṅgā-avāharaṇa) và cứu độ tổ tiên về sau.
Adhyaya 21
Haridwar Māhātmya, Beginning with the Account of the Descent/Origin of the Gaṅgā
Narada thưa hỏi Mahādeva Śiva về sự ra đời của sáu vạn người con của vua Sagara. Śiva kể về ân phúc của hiền triết Aurva ban cho hai hoàng hậu, sự sinh nở kỳ diệu và cách nuôi dưỡng các hoàng tử, rồi nối mạch phả hệ dẫn đến Bhagīratha. Câu chuyện chuyển sang khổ hạnh của Bhagīratha vì lợi ích tổ tiên, phát nguyện thỉnh Gaṅgā giáng xuống trần gian. Mô tả cuộc giáng lâm của Gaṅgā, việc được Śiva giữ trong búi tóc jata, cùng các danh xưng thiêng như Jāhnavī và Alakanandā. Chương này cũng tán dương tīrtha Haridvāra: được darśana Viṣṇu và tắm gội nơi ấy có thể diệt trừ cả trọng tội, dứt sầu khổ và đưa đến Vaikuṇṭha. Việc lắng nghe bản sự này được xem ngang với đại tế lễ và bố thí lớn, nhấn mạnh con đường bhakti dễ tiếp cận trong thời Kali-yuga.
Adhyaya 22
The Praise of the Gaṅgā, Prayāga, and Yamunā (Tīrtha-Māhātmya)
Chương 22 ca ngợi năng lực cứu độ của sông Hằng (Gaṅgā) và mở rộng giáo lý về sự linh thiêng của các tīrtha đến sông Yamunā và Prayāga (Triveṇī). Kinh dạy rằng chỉ cần nghe, xưng niệm danh “Gaṅgā”, hay được chiêm bái dòng sông ấy thì tội lỗi liền tiêu trừ, đặc biệt cả những trọng tội; trong thời Kali đầy ô nhiễm, nương tựa nơi Gaṅgā càng tối thắng. Tiếp đó là những lời tán tụng đầy bhakti cùng các thực hành của người hành hương: dâng arghya, công đức tắm gội, Māgha-snāna, và công đức tương đương việc tắm trong thời nhật/nguyệt thực. Prayāga được tôn xưng là “vua của các tīrtha”, đồng thời gợi nhắc Kāśī và Gayā như những nơi trợ duyên giải thoát. Kết lại, kinh khẳng định rằng nghe hoặc tụng những lời ca ngợi này sẽ được công đức như tắm ở mọi thánh địa và diệt trừ lỗi nghiệp, với thẩm quyền Veda làm chứng.
Adhyaya 23
The Greatness of Tulasī and Śālagrāma
Chương này là bản māhātmya tôn vinh Tulasī và Śālagrāma; Mahādeva giảng cho Nārada rằng trong thời Kali, Tulasī là nơi hiện diện của Viṣṇu có thể mang theo, và mọi phần của cây Tulasī tự thân đều có năng lực tịnh hóa. Nội dung đặc biệt nhấn mạnh hiệu lực đối với tang lễ: nếu giàn hỏa táng có trộn dù chỉ một ít gỗ tulasī, tội lỗi lớn bị tiêu trừ; người chết thoát khỏi quyền quản của Yama, được các tùy tùng của Viṣṇu dẫn dắt và cuối cùng được Hari tiếp nhận. Công đức cũng được mở rộng cho hỏa cúng (homa), hương, naivedya, đèn cúng và việc chế bột/thuốc thoa đàn hương từ gỗ tulasī, được hứa ban quả báo tương đương tế lễ. Về nếp sống gia đình và đền thờ, việc trồng, nhìn, chạm Tulasī, thậm chí là làn gió mang hương Tulasī, đều làm thanh tịnh các phương; đất nơi gốc và bóng mát của Tulasī khiến nghi lễ cúng tổ tiên trở nên thiêng tịnh. Kết chương nâng việc thờ Śālagrāma lên bậc tối thượng, là pháp tịnh hóa ngang với công đức hành hương đến các thánh địa (tīrtha).
Adhyaya 24
The Greatness of Prayāga (Prayāga Māhātmya)
Chương này ca ngợi Prayāga là thánh địa (tīrtha) tối thượng, nơi sông Gaṅgā và Yamunā hội tụ, đồng thời Sarasvatī cũng hiện diện. Prayāga được tuyên xưng là vô song trong ba cõi. Kinh dạy tắm gội lúc rạng đông và bố thí tùy theo khả năng; nhờ đó tội lớn được tiêu trừ, được phú quý, thọ mạng lâu dài và rốt ráo đạt cảnh giới tối thượng. Akṣaya-vaṭa được nêu bật: chỉ cần chiêm ngưỡng cũng diệt được tội nặng như brahmahatyā; lại nói về việc thờ phụng tại đó, gồm cả nghi thức che phủ bằng sợi chỉ thiêng (yajñopavīta). Viṣṇu với danh hiệu Mādhava được nói là ngự tại Prayāga; được darśana của Ngài thì thoát khỏi các đại trọng tội. Đặc biệt, tắm tháng Māgha ở Prayāga được xem là cực kỳ linh nghiệm, ban về Vaikuṇṭha và thậm chí đạt thân tướng bốn tay; ngay cả tắm ít ỏi cũng được tuyên bố là cứu độ kẻ tội lỗi.
Adhyaya 25
Description of the Three-Night Vow of Tulasī
Nārada thỉnh cầu được chỉ dạy về lời nguyện (vrata) Tulasī trong ba đêm. Sadāśiva (Śiva/Umāpati) truyền dạy một pháp hành cổ xưa được nói là có năng lực tiêu trừ tội lỗi; để chứng minh hiệu nghiệm của vrata, chương xen một chuyện mẫu mực về vị vua thuộc dòng Prajāpati và hoàng hậu đức hạnh Candrarūpā. Sau đó là phần nghi thức chi tiết: khởi từ Kārtika śukla Navamī và kéo dài qua các tithi kế tiếp; hành giả giữ tiết chế, ngủ trên đất gần vườn Tulasī, tắm gội thanh tịnh, cúng tārpaṇa cho tổ tiên và dâng lễ các thần, tạo tượng Lakṣmī–Janārdana bằng vàng, an lập bình kalaśa đã gia trì, thờ phụng bằng pañcāmṛta và thần chú, dâng đèn, dâng arghya với các loại quả/vật phẩm quy định, thức canh đêm nghe tụng các chuyện thiêng, rồi kết thúc bằng śrāddha, thí thực và bố thí. Công đức được hứa ban đủ dharma, artha, kāma và mokṣa, rốt ráo nhờ ân điển của Viṣṇu mà đạt địa vị Vaiṣṇava.
Adhyaya 26
Praise of Food-Donation (Anna-dāna Māhātmya)
Narada thưa hỏi Mahādeva (Umāpati) rằng người muốn bố thí đúng theo dharma thì nên bố thí những gì. Mahādeva đáp, xác lập “anna” (lương thực) là nền tảng của đời sống hữu thân: mọi loài, sức lực và khí lực (prāṇa) đều nương vào thức ăn; vì vậy bố thí lương thực (anna-dāna) là vô song trong các loại bố thí. Ngài khuyên người tại gia hãy đúng thời mà dâng cơm nước cho các brāhmaṇa xứng đáng, người nghèo khổ, và lữ khách/khách đến mệt nhọc, với tâm không ganh ghét, không sân hận, không khinh miệt. Chớ xét nét kẻ xin ăn về dòng dõi hay hệ phái Veda; bố thí mau chóng bằng lòng từ mới là chánh hạnh. Quả báo được nói là công đức vô tận, tiêu trừ tội lỗi—even những lỗi nặng—và hưởng phúc lạc cõi trời sung mãn: cây như ý, xe trời, ao hồ, cung điện. Do đó anna-dāna vừa là bổn phận đạo đức vừa là pháp tu cứu độ.
Adhyaya 27
The Glory of Explaining Dharma: Waterworks, Tree-Planting, Truth, Austerity, and Sacred Reading
Chương 27 trình bày một bài giảng về dharma, kết nối việc làm lợi ích công cộng với sự tu dưỡng nội tâm. Mở đầu, kinh văn tôn xưng bố thí nước là tối thượng và khuyên xây giếng, ao hồ, hồ chứa; những công trình ấy rửa sạch tội lỗi, nâng đỡ dòng tộc, nhất là khi phục vụ bò, các bà-la-môn, người khổ hạnh và đại chúng. Ao hồ được ca ngợi như nơi nương tựa của mọi loài; việc bảo đảm nước bền vững qua các mùa được ví ngang với những đại tế lễ Veda. Tiếp đó là công đức trồng cây: cây được xem như những “người con” gìn giữ gia tộc, làm rạng danh việc đãi khách và nuôi dưỡng muôn loài. Phần giáo lý tôn vinh satya (chân thật) là nền tảng của tế lễ, thần chú, khổ hạnh và sự ổn định của vũ trụ. Khi Nārada thỉnh hỏi về tapa, bản văn ca ngợi khổ hạnh là năng lực hữu hiệu cho mọi người, kể cả kẻ phạm tội nặng. Kết chương tán dương việc học Purāṇa, bố thí đúng người xứng đáng (pātra), và tụng đọc Itihāsa–Purāṇa trong đền Viṣṇu như nguồn phước đức lớn.
Adhyaya 28
The Glory of Explaining (and Hearing) Sacred Scripture
Śiva giới thiệu với Nārada một “cổ truyện theo truyền thống” ca ngợi công đức tối thượng của giáo huấn Purāṇa. Trong lớp kể chuyện lồng nhau, Sanatkumāra đến yết kiến Dharmarāja và chứng kiến những cuộc quang lâm kỳ diệu của các bậc thiên giới, được tiếp đãi bằng arghya và sự tôn kính. Rồi nảy sinh câu hỏi: những hạnh nghiệp nào khiến họ được nghênh đón như thế. Dharmarāja nêu các gương mẫu gắn với Vaidīśa và khổ hạnh nơi thánh địa: có một hữu tình bị nguyền rủa, lời nguyền chấm dứt tại nơi hợp lưu sông nổi tiếng sau khi trai giới và xả thân ở tīrtha, nhờ đó được diện kiến sự hiện diện của Viṣṇu. Một vị vua dựng đền Viṣṇu và thiết lập việc tụng đọc công khai: người tụng được tôn vinh, bản kinh được thờ phụng, và sự bảo trợ kéo dài trọn một năm. Kết luận khẳng định chư thiên hoan hỷ khi nghe Itihāsa–Purāṇa hơn là hương liệu, hoa hay lễ vật xa hoa; chỉ một chút vàng cúng dường cho người tụng xứng đáng cũng cho quả báo lớn, và người nghe māhātmya này tránh được tai ương qua nhiều đời.
Adhyaya 29
The Greatness of Gopī-candana (Vaiṣṇava Tilaka and Emblems)
Trong chương này, Umāpati (Śiva/Mahādeva) dạy Nārada về đại công đức cứu độ (māhātmya) của Gopī-candana. Ngài khẳng định trong thời Kali-yuga, đây là phương tiện thanh tịnh và là dấu hiệu căn cước Vaiṣṇava; việc xoa Gopī-candana lên thân và mang các dấu hiệu Vaiṣṇava có thể trừ diệt cả trọng tội như brahmahatyā và surāpāna, dù tích lũy qua nhiều đời. Kinh văn tiếp đó mô tả bản đồ nghi lễ–biểu tượng của mười hai tilaka và các phù hiệu đi kèm—śaṅkha, cakra, gadā, padma cùng ấn danh—kể cả việc đóng dấu bằng cakra nung nóng, và việc đeo tràng hoa tulasī. Người brāhmaṇa Vaiṣṇava có lòng sùng kính được tôn là “không khác” Viṣṇu; đồng thời cảnh báo nghiêm khắc chớ phỉ báng Vaiṣṇava. Kết chương xác quyết rằng người tín đồ mang dấu hiệu ấy sẽ thăng lên cõi tối thượng của Viṣṇu.
Adhyaya 30
The Glory and Procedure of the Year-long Lamp Vow
Chương 30 tán dương và quy định nghi thức Saṃvatsara Dīpa-vrata—lời nguyện giữ ngọn đèn sáng liên tục suốt một năm. Hạnh nguyện này được xem là tối thượng, cho công đức ngang với tổng công đức của nhiều vrata khác và có năng lực tiêu trừ cả những tội lỗi nặng nề. Nghi thức khởi đầu vào ngày Ekādaśī cát tường trong mùa Hemanta: dậy sớm, tắm ở nơi hợp lưu hoặc tắm tại nhà với thần chú, thờ phụng Lakṣmī–Nārāyaṇa bằng pañcāmṛta và nước thơm, dâng hương, đèn, naivedya và arghya, rồi phát saṅkalpa giữ đèn không tắt trong một năm. Nhấn mạnh các giới hạnh và tiết chế, thức đêm với kīrtana/đọc tụng, ăn chay/nhịn ăn, thí thực cho brāhmaṇa, duy trì liên tục trọn năm; cuối cùng là bố thí: dụng cụ đèn, dakṣiṇā, cùng bò/giường/áo quần. Một truyện minh chứng sức mạnh của pháp này: Kapila thờ đèn, và công đức ấy vô tình cũng lợi lạc cho một con mèo và một con chuột; cả hai đạt đến cõi Viṣṇu rồi về sau tái sinh làm bậc vương giả phú quý. Qua đó khẳng định rằng ngay cả sự phụng sự ngọn đèn một cách tình cờ cũng có quả báo hướng về giải thoát.
Adhyaya 31
The Janmāṣṭamī (Jayantī Aṣṭamī) Vow: Prior-Birth Merit and Ritual Procedure
Narada thỉnh cầu Đại Thần (Śiva) truyền dạy một vrata thiêng. Śiva kể gương vua Hariścandra: vương quyền kỳ diệu của ông khiến người ta hỏi nguyên nhân nghiệp báo. Hariścandra đến gặp Sanatkumāra và được chỉ rõ rằng ở tiền kiếp ông là một vaiśya hiền thiện; sau bao gian khổ, ông đã dâng hoa với lòng bhakti vào ngày Jayantī Aṣṭamī tại Kāśī, thờ phụng Hari cùng với Āditya. Việc cúng dường tuy nhỏ ấy được Candrāvatī, con gái vua Indradyumna, che chở và tôn kính; nhờ đó phát sinh đại phước, đưa đến quả báo cõi trời và cuối cùng vượt qua cửa tử để đạt thiện thú cao thượng. Chương sau chuyển sang nghi quỹ: ngày hành trì là Śrāvaṇa kṛṣṇa-aṣṭamī; khi trùng với sao Rohiṇī thì gọi là “Jayantī”. Cần thiết lập lễ pūjā với kumbha chứa châu báu, khí cụ bằng vàng, an vị tượng Yaśodā và Govinda, cúng lễ tưng bừng cùng âm nhạc, và kết thúc bằng sự tôn kính cúng dường bậc guru.
Adhyaya 32
Praise of Land-Donation (Bhū-dāna) and the Sin of Land-Theft
Sau khi hoàn tất tế lễ, Indra thỉnh hỏi Bṛhaspati về loại bố thí bất hoại và quý báu bậc nhất. Bṛhaspati tôn xưng bhū-dāna (cúng dường đất đai) là đại thí tối thượng—tương đương dâng vàng, bò, y phục và châu báu—và công đức bền lâu chừng nào đất và mặt trời còn tồn tại. Ngài cũng nêu các đơn vị đo đất (như go-carma) và chỉ rõ người thọ nhận xứng đáng là các brāhmaṇa tự chế, khổ hạnh. Lời dạy tiếp đó chuyển sang những điều cấm nghiêm khắc: chiếm đoạt đất đã hiến tặng, lấn ranh giới, làm chứng gian về đất, hay biển thủ tài sản của brāhmaṇa đều dẫn đến địa ngục, tái sinh làm súc sinh và suy vong dòng tộc. Đồng thời, kinh còn kể các công hạnh trợ duyên như bố thí thực phẩm, y phục, tạo công trình nước, dâng đèn, dakṣiṇā, thực hành ahiṃsā và chân thật. Kết lại bằng phalaśruti: tụng đọc Bṛhaspati-dharma này làm tăng thọ mạng, tri thức, danh tiếng và sức lực.
Adhyaya 33
Daśaratha’s Hymn to Śani (Saturn) and the Pacification of Graha-Affliction
Narada hỏi Śiva làm thế nào để chấm dứt sự quấy nhiễu do Śani (Thổ tinh) gây ra. Śiva kể một chuyện kín về vua Daśaratha: các nhà chiêm tinh cảnh báo rằng bước chuyển của Śani có thể dẫn đến tai biến “Śākaṭa-bheda” và nạn đói kéo dài mười hai năm. Daśaratha bàn với các hiền triết Bà-la-môn do Vasiṣṭha dẫn đầu, rồi thực hiện cuộc hành trình thiên giới đến cõi các nakṣatra và đối diện Śani (Sauri/Śanaiścara) bằng vũ khí thần linh. Cảm phục uy dũng của nhà vua, Śani hứa ban ân. Daśaratha xin rằng Śani không vượt quá Rohiṇī và không gây ra nạn đói đáng sợ. Sau đó vua thực hành các việc sùng kính và tụng bài stuti mạnh mẽ, gợi hình tượng Śani và Sūrya; chư thần hoan hỷ ban phúc, đồng thời nói rõ bản tính và tác động của các graha. Cuối chương nêu phương pháp hóa giải—tụng đọc vào ngày Thứ Bảy, thờ cúng lá śamī, bố thí sắt và mè—kèm phalaśruti hứa cho sự giải trừ nhanh chóng khỏi tai ương do graha.
Adhyaya 34
The Account and Procedure of the Trispṛśā Observance (Trispṛśā-Ekādaśī)
Chương này (PP.6.34) tôn vinh Trispṛśā như một pháp trì giới (vrata) giải thoát trong thời Kali-yuga, gắn với lòng sùng kính Śrī Viṣṇu/Kṛṣṇa và các quy tắc tithi (ngày âm lịch) hết sức chuẩn xác. Nārada thỉnh hỏi Mahādeva (Śiva) về lời nguyện này; Śiva ca ngợi uy lực của nó trong việc tiêu trừ tội lỗi và sầu khổ. Trong lớp truyện bên trong, Jāhnavī (sông Gaṅgā) vì gánh lấy uế trược của Kali-yuga do người mộ đạo tắm gội mà thấm vào, đã cầu xin Mādhava/Prācīmādhava phương cách thanh tịnh. Mādhava chỉ dạy về công đức của thánh thủy, rồi truyền dạy Trispṛśā như pháp hành vượt hơn các tīrtha, các tế lễ (yajña) và những vrata khác. Văn bản xác định đặc tính lịch của Trispṛśā—sự phối hợp đặc biệt giữa Ekādaśī, Dvādaśī và Trayodaśī—và cảnh báo nghiêm về Daśamī-vedha (bị “nhiễm” tithi thứ mười). Nghi thức gồm tạo tượng vàng, chuẩn bị bình khí có mè và châu báu, an vị và thờ Dāmodara với lá tulasī, dâng phẩm vật và arghya, thức canh đêm tụng kīrtana, lễ kính thầy (guru-pūjā), bố thí và đãi thực brāhmaṇa. Phần phalaśruti kết lại rộng lớn: người thực hành, người nghe và người chép lại đều được phước đức vô lượng, lợi ích cho tổ tiên, và mở đường giải thoát cho nhiều hạng người.
Adhyaya 35
The Unmīlanī Vow (Unmīlanī Ekādaśī): Definition, Superiority, and Rite
Trong chương này (Uttara Khanda 35), Umāpati Mahādeva giảng cho Nārada về định nghĩa, công đức tối thượng và nghi thức của trai giới Ekādaśī Unmīlanī. Kinh nói rằng chỉ cần nghe danh và sự tán thán của pháp này cũng có thể làm lỏng dây trói luân hồi và được ân phúc của Bhagavān Viṣṇu. Việc phụng sự các Vaiṣṇava được ca ngợi là đại phước: kính thờ śālagrāma, tulasī, nước từ śaṅkha, và trân trọng phần dư prasāda/naivedya của lễ cúng. Cũng khuyên dùng dūrvā, lúa mạch, akṣata và kuśa để cúng bái. Nhấn mạnh việc giữ Dvādaśī nghiêm mật, không bị “vedha” của Daśamī xen phạm, và kết hợp thức canh đêm. Unmīlanī được định nghĩa là Ekādaśī trải suốt ngày-đêm và còn hiện hữu lúc rạng đông; được tuyên bố vượt hơn mọi tīrtha. Sau đó là trọn gói nghi lễ: chuẩn bị kalaśa, dâng arghya trên śaṅkha, xưng niệm danh các tháng, lễ bái các phần/āsana và biểu tượng, lời khẩn cầu đầy bhakti, rồi kết thúc bằng làm vừa lòng guru và bố thí—đưa đến quả báo được cư trú lâu dài gần Viṣṇu.
Adhyaya 36
The Greatness of Pakṣavardhinī Ekādaśī (Fortnight-Increasing Observance)
Trong khuôn khổ đối thoại Śiva–Nārada, Nārada thưa hỏi về trai giới Pakṣavardhinī Ekādaśī và vì sao pháp này có thể giải thoát khỏi đại tội. Śrī Mahādeva giảng rõ căn cứ theo lịch/tithi và công đức thù thắng, được ví như phúc báo của những đại tế lễ (yajña). Tiếp đó, chương chuyển sang nghi thức pūjā theo truyền thống Vaiṣṇava rất chi tiết: chuẩn bị kalaśa (bình nước), các khí cụ, châu báu, ngũ cốc, tượng vàng được đặt danh theo từng tháng, tắm bằng pañcāmṛta, xức hương, dâng y phục và arghya. Có trình tự hiến thân/nyāsa, gán các chi phần cho những danh hiệu thiêng liêng của Viṣṇu, rồi khấn nguyện cầu thoát khỏi vòng saṃsāra. Nghi lễ kết thúc bằng dâng thực phẩm, thắp đèn, tôn kính guru, và thức trọn đêm với ca tụng, vũ điệu cùng tụng đọc Purāṇa. Phalaśruti nêu rõ: diệt trừ tội lỗi, thành tựu sở nguyện, và kể các tấm gương đã hành trì pháp này.
Adhyaya 37
The Greatness of the Ekādaśī/Dvādaśī Night-Vigil (Jāgaraṇa)
Chương 37 đặt trong khung đối thoại Umāpati–Nārada, nơi Mahādeva (Śiva) giảng về công đức cứu độ của việc thức canh đêm (jāgaraṇa) vào đêm Ekādaśī và Dvādaśī. Ngài nêu rõ rằng giữ tâm bhakti và thức trọn đêm, hành lễ theo từng canh (prahara), sẽ đem lại sự thanh tịnh và phước báo lớn. Nghi thức đêm lý tưởng gồm kīrtana (tụng ca), nhạc cụ, vũ điệu, tụng đọc Purāṇa, dâng hương–đèn, phẩm vật cúng, nói lời chân thật, bố thí và chế ngự các căn. Kinh văn cảnh báo ngủ sẽ làm tiêu mất quả của việc trai giới/nhịn ăn; đồng thời lên án chế nhạo, dối trá, phỉ báng, xúc phạm các Vaiṣṇava và chửi bới chia rẽ tông phái, khẳng định sự nhất thể căn bản giữa Viṣṇu và Śiva. Bản văn còn phóng đại thang bậc công đức theo đơn vị ghaṭī/prahara, liên hệ việc thức canh với sự lợi ích cho tổ tiên, và quy định phép pāraṇa (phá trai) đúng cách vào ngày Dvādaśī, kể cả trường hợp tithi ngắn hoặc khó xử.
Adhyaya 38
Origin of Ekādaśī and the Slaying of Mura; Greatness of Mahādvādaśī and Ekādaśī Rules
Chương này tôn vinh uy lực của Ekādaśī và Dvādaśī khi hội với các nakṣatra cát tường. Ekādaśī đi cùng Punarvasu được gọi là Jayā; Śukla-dvādaśī đi cùng Śravaṇa gọi là Vijayā; và Dvādaśī có năng lực diệt tội, nhất là khi đi cùng Puṣya, gọi là Jayantī. Tiếp đó là phần chỉ dạy về kỷ luật trì giới: phân biệt nhịn ăn hoàn toàn, nakta (chỉ dùng bữa tối) và ekabhakta (chỉ ăn một lần); các mức độ thanh tịnh và tắm gội; những điều kiêng giữ trong hành vi; thờ phụng, dâng đèn, thức canh (jāgaraṇa) và bố thí. Kinh cũng khẳng định Ekādaśī linh thiêng như nhau ở cả hai nửa tháng, kèm các quy tắc thời điểm như vedha (tithi bị “xuyên”), Trispṛśā Dvādaśī và nghi thức pāraṇa (phá trai đúng pháp). Phần huyền thoại kể rằng ác thần Mura áp bức chư thiên. Indra cùng các deva ca tụng và cầu nương tựa nơi Viṣṇu; Bhagavān giao chiến rồi lui vào một hang động để nghỉ. Từ thân thể Viṣṇu hiện ra một thiếu nữ thần linh—Ekādaśī—và nàng diệt Mura. Viṣṇu ban ân phúc cho Ekādaśī để người hành trì Ekādaśī-vrata được thành tựu dharma, phú quý và mokṣa.
Adhyaya 39
Mokṣadā (Mokṣā) Ekādaśī: Observance in Mārgaśīrṣa Bright Fortnight and the Liberation of Ancestors
Chương này giảng về công đức của Mokṣadā/Mokṣā Ekādaśī rơi vào nửa tháng sáng (śukla pakṣa) của tháng Mārgaśīrṣa. Nêu nghi thức thờ phụng Đức Dāmodara với lá tulasī, hương và đèn, kèm kỷ luật trai giới, cùng thức canh đêm bằng ca tụng và tán thán thánh danh. Bài dạy tôn xưng đây là vrata diệt tội bậc nhất; việc nghe hay tụng đọc câu chuyện về vrata này được xem có phước ngang với các đại tế lễ Veda. Một tích Purāṇa được kể: Vua Vaikhānasa mộng thấy tổ tiên (pitṛ) chịu khổ trong địa ngục. Theo lời các bà-la-môn ở Campaka, vua đến gặp Hiền thánh Parvata; ngài chỉ rõ sự sa đọa của tổ tiên bắt nguồn từ một tội lỗi đặc thù ở đời trước. Parvata truyền vua hành trì Mokṣā Ekādaśī và hồi hướng công đức cho phụ vương. Khi vua thực hành viên mãn, các điềm lành thiên giới hiện ra, và người cha cùng các pitṛ được giải thoát, xác lập năng lực của vrata này cho pitṛ-mokṣa và cả mokṣa của chính người tu trì.
Adhyaya 40
Saphalā Ekādaśī in the Dark Fortnight of Pauṣa: Observance and Merit
Chương này xác định Ekādaśī thuộc nửa tháng tối (kṛṣṇa-pakṣa) của tháng Pauṣa mang tên “Saphalā”, và khẳng định Ekādaśī thù thắng hơn các tế lễ, hành hương và mọi loại giới nguyện khác. Văn bản dạy thờ phụng Nārāyaṇa/Hari bằng các loại trái cây theo mùa—dừa, cau, thanh yên (citron), lựu, āmalakī…—cùng hương, đèn và phẩm vật cúng; đặc biệt tôn vinh việc bố thí đèn (dīpa-dāna) và thức canh suốt đêm (jāgara) với các tín đồ Vaiṣṇava. Tiếp theo là chuyện chuộc tội: Luṃpaka, một vương tử tội lỗi bị trục xuất vì sa đọa và xúc phạm điều thiêng, trở thành kẻ trộm trong rừng. Đến ngày Saphalā, chịu rét và đói gần cây aśvattha linh thiêng gắn với Vāsudeva, ông vô tình thức trọn đêm và đặt những trái cây nhặt được dưới gốc cây, cầu xin Hari hoan hỷ. Viṣṇu thọ nhận sự thức canh và lễ dâng trái cây ấy như lòng bhakti chân thật; tiếng nói từ cõi trời ban cho ông lại vương quyền và địa vị. Kết luận nêu rằng nghe, đọc và thực hành Saphalā đem công đức lớn, ví như tế lễ Rājasūya.
Adhyaya 41
Putradā Ekādaśī of the Bright Fortnight of Pauṣa (The Son-Bestowing Ekadashi)
Yudhiṣṭhira thưa hỏi Śrī Kṛṣṇa về ngày Ekādaśī thuộc nửa tháng sáng (śukla-pakṣa) của tháng Pauṣa. Kṛṣṇa dạy rằng đó là Putradā Ekādaśī, đại nguyện tối thượng diệt trừ mọi tội lỗi, do Nārāyaṇa/Keśava làm đấng chủ trì. Ai giữ giới với lòng chí thành sẽ được phúc ban con trai và quả báo cõi trời. Lời dạy chuyển sang một truyện khung thanh tịnh: Vua Suketumān (Ketumān) đau khổ vì hiếm muộn, lại lo nghĩa vụ đối với tổ tiên (pitṛ) không trọn, bèn bỏ tiện nghi mà vào rừng. Qua những miêu tả hoang lâm, nhà vua đến một hồ thiêng có các am thất, gặp các bậc hiền triết tự xưng là Viśvedevas. Các vị ấy báo rằng hôm nay chính là Putradā Ekādaśī và chỉ bày nghi thức giữ vrata cùng lễ pāraṇa. Vua làm đúng pháp; khi trở về, hoàng hậu thụ thai và sau đó sinh một hoàng tử rực rỡ. Cuối chương khẳng định người hành trì chân thành sẽ được con và lên trời; nghe/đọc chương này cũng được công đức ngang với lễ Agniṣṭoma.
Adhyaya 42
The Glory and Observance of Ṣaṭ-tilā Ekādaśī (Six-Sesame Vow)
Chương này tôn vinh Ekādaśī thuộc hắc bán nguyệt tháng Māgha, gọi là Ṣaṭ-tilā, được ca ngợi là pháp trì giới diệt trừ tội lỗi. Qua lối kể nhiều tầng—lời dạy của Śrī Kṛṣṇa và lời thuật của Pulastya với Dālabhya—bản văn nêu rõ nghi thức: giữ thanh tịnh, chế ngự các căn, thờ phụng Hari, thức canh đêm, làm homa và dâng arghya với thần chú đã định. Kết thúc vrata, hành giả phải kính trọng các brāhmaṇa và bố thí tùy khả năng: bình kalaśa, y phục, dép, và đặc biệt là mè đen cùng bò đen. Sáu hành vi liên hệ đến mè (ṣaṭ-tilā) được tán dương là đem lại công đức rộng lớn. Sau đó là một dụ ngôn giáo huấn: một phụ nữ brāhmaṇa chuyên cần nhịn ăn nhưng thiếu việc bố thí thực phẩm nên chỉ hưởng quả báo cõi trời hạn hẹp. Nhờ được chỉ dạy về ṣaṭ-tilā, bà hoàn thiện bhakti và khổ hạnh bằng dāna, đạt phú túc và quả hướng về giải thoát; qua đó khẳng định rằng bhakti và tapas cần được viên mãn bằng anna-dāna và tila-dāna.
Adhyaya 43
The Greatness of Jayā Ekādaśī (Māgha, Bright Fortnight)
Chương này tán dương Jayā Ekādaśī, trai giới vào nửa tháng sáng của tháng Māgha. Đây được xem là pháp trai tịnh tối thượng, có thể tiêu trừ cả trọng tội như brahmahatyā và cứu thoát khỏi sự sa đọa vào kiếp piśāca. Trong câu chuyện cõi trời lồng ghép, gandharva Mālyavān và apsarā Puṣpadantī khinh suất mệnh lệnh của Indra khi đang biểu diễn nên bị Indra nguyền rủa thành piśāca, chịu khổ trên núi Himavat. Nhưng nhờ duyên lành, họ vô tình giữ Jayā Ekādaśī: nhịn ăn, không sát hại và thức canh suốt đêm. Nhờ oai lực của Viṣṇu, họ được phục hồi nguyên hình, trở lại thiên giới và ca ngợi Vāsudeva cùng công đức của Jayā-vrata. Indra thừa nhận sự thanh tịnh ấy và tán thán lòng sùng kính Hari. Kết lại, Śrī Kṛṣṇa khuyên Yudhiṣṭhira giữ Ekādaśī và hứa rằng người nghe hay tụng chuyện này sẽ được an trú lâu dài nơi Vaikuṇṭha.
Adhyaya 44
The Glory of Vijayā Ekādaśī in the Dark Fortnight of Phālguna (Victory-Granting Fast)
Yudhiṣṭhira thưa hỏi Śrī Kṛṣṇa về tên gọi và công đức của ngày Ekādaśī thuộc nửa tháng tối (kṛṣṇa-pakṣa) của tháng Phālguna. Kṛṣṇa thuật lại lời hỏi xưa: Nārada từng thỉnh vấn Brahmā về pháp hành trì ‘Vijayā Ekādaśī’, và Brahmā tán dương đây là đại nguyện thù thắng, ban thắng lợi mau chóng. Sau đó, hiệu lực của lời nguyện được xác chứng bằng gương tích sử thi. Trong chiến dịch đến Laṅkā, Rāma đau buồn vì Sītā bị bắt cóc, đang chuẩn bị vượt biển thì được chỉ đến gặp hiền sĩ Bakadālbhya. Vị ṛṣi truyền dạy Rāma thực hành Vijayā Ekādaśī để đạt chiến thắng. Nghi thức được nêu rõ: an lập kumbha cùng ngũ cốc, thiết lập Nārāyaṇa, lễ bái ngày Ekādaśī và thức canh đêm, sang Dvādaśī dâng đèn, rồi cúng bái bên bờ nước và kết thúc bằng việc hiến tặng bình cùng các mahā-dāna cho brāhmaṇa thông Veda. Phala-śruti hứa ban thắng lợi ở đời này và phúc lành bất hoại đời sau; nghe hoặc đọc cũng được công đức như lễ Vājapeya.
Adhyaya 45
Amalaki Ekadashi (Phalguna Bright Fortnight): Origin, Deity-Body Mapping, and Vigil Procedure
Chương này tôn vinh cây Dhātrī/Āmalakī như thánh địa Vaiṣṇava bậc nhất; chỉ cần tưởng niệm, chạm đến, hay mang lá/quả của cây cũng làm công đức tăng trưởng nhiều lần. Truyện khởi nguyên kể rằng cây hiện ra từ một giọt sáng rực phát sinh từ miệng/nước bọt của Brahmā; chư thiên kinh ngạc, rồi một tiếng Vāk vô hình tuyên bố sự linh thiêng và tự xưng chính là Viṣṇu vĩnh cửu. Sau đó Viṣṇu chỉ rõ thời điểm cát tường của vrata Āmalakī Ekādaśī vào nửa tháng sáng Phālguna—đặc biệt khi Dvādaśī trùng với sao Puṣya. Nghi thức được dạy gồm thức canh (jāgaraṇa), thờ phụng, dâng arghya, đi nhiễu pradakṣiṇā, ca nhạc–tụng đọc, lễ ārati lúc rạng đông và bố thí cho brāhmaṇa. Công đức của việc thức canh được ví như bố thí một nghìn con bò và hứa không sa rời cõi Viṣṇu, nêu bật bhakti–nghi lễ như phương tiện giải thoát hiệu nghiệm.
Adhyaya 46
Pāpamocanī Ekādaśī (The Ekādaśī that Removes Sin) — Caitra Kṛṣṇa Pakṣa
Chương này xác định ngày Ekādaśī thuộc nửa tháng tối (Kṛṣṇa Pakṣa) của tháng Caitra là Pāpamocanī, nổi tiếng có năng lực tiêu trừ tội lỗi và thậm chí giải thoát khỏi cảnh giới piśāca. Śrī Kṛṣṇa đáp lời Yudhiṣṭhira bằng cách thuật lại điều Lomaśa từng truyền dạy cho vua Māndhātṛ. Cốt truyện kể về ẩn sĩ Medhāvin giữ phạm hạnh, cư trú gần Caitraratha, bị apsaras Mañjughoṣā quyến rũ dưới ảnh hưởng của Kāma; nhiều thập kỷ trôi qua khiến công phu khổ hạnh suy giảm. Khi tỉnh ngộ về sự mất mát công đức, ông nguyền rủa nàng thành piśācī, rồi lại khởi lòng từ, giảm nhẹ lời nguyền bằng cách chỉ dạy việc trì giữ Pāpamocanī Ekādaśī để được giải thoát. Medhāvin tìm đến phụ thân là Cyavana để cầu sám hối; Cyavana cũng chỉ định chính lời nguyện Ekādaśī ấy. Nhờ oai lực của trai giới, cả hai phục hồi sự thanh tịnh, và Mañjughoṣā trở về thiên giới trong hình tướng thần diệu. Việc nghe hoặc đọc câu chuyện này cũng được tuyên dương là mang lại phước đức lớn.
Adhyaya 47
The Greatness of Kāmadā Ekādaśī (Caitra, Bright Fortnight)
Yudhiṣṭhira thưa hỏi Śrī Kṛṣṇa: ngày Ekādaśī thuộc nửa tháng sáng (śukla pakṣa) của tháng Caitra tên là gì. Kṛṣṇa dẫn lại lời dạy xưa của hiền thánh Vasiṣṭha đối với vua Dilīpa, xác nhận đó là Kāmadā Ekādaśī, và tán dương Ekādaśī là pháp trì giới có năng lực thiêu trừ tội lỗi, làm thanh tịnh tâm. Tiếp theo là chuyện làm gương: tại Nāgapura, gandharva Lalita khi ca hát vì nhớ thương vợ là Lalitā nên lỡ sai nhịp, khiến một nữ nhân (thần lực) nổi giận và nguyền rủa chàng mang hình rākṣasa. Lalitā đau khổ tìm đến một vị ẩn sĩ an tịnh nơi am thất rừng sâu; vị ấy chỉ dạy nàng thực hành vrata Kāmadā Ekādaśī, giữ chay tịnh ngày Ekādaśī và làm nghi thức ngày Dvādaśī, rồi hồi hướng công đức cho chồng. Nhờ công đức ấy, lời nguyền được giải, Lalita trở lại địa vị gandharva. Chương kết khẳng định công đức nghe hoặc đọc chương này vô cùng thù thắng—được ví như Vājapeya—và có sức tiêu trừ cả những trọng tội.
Adhyaya 48
Greatness of Varūthinī Ekādaśī in the Dark Fortnight of Vaiśākha
Chương này xác định Ekādaśī thuộc hắc bán nguyệt của tháng Vaiśākha là Varūthinī, ca ngợi năng lực ban phú quý và đưa đến mục đích tối thượng là mokṣa. Phần phalaśruti khẳng định chỉ riêng việc giữ giới nguyện này đã diệt tội, tẩy sạch những ô nhiễm bám sâu như saṃskāra; nêu gương các bậc vương giả như Māndhātā, Dhuṃdhumāra, và còn nhắc việc Śiva được giải thoát khỏi mô-típ “tai ương chiếc sọ”. Bản văn ví công đức Varūthinī ngang với khổ hạnh cực độ và bố thí vào lúc nhật/nguyệt thực. Tiếp đó là luận bàn theo thứ bậc về bố thí (bố thí thực phẩm, bố thí mè, bố thí tri thức) cùng các chuẩn mực dharma xã hội—cảnh báo không được lợi dụng tài sản của thiếu nữ và tán dương kanyā-dāna. Cuối cùng, chương quy định các điều kiêng kỵ và hạnh kiểm trong Daśamī, Ekādaśī, Dvādaśī, kết bằng thức canh đêm và thờ phụng Madhusūdana, hứa ban cảnh giới bất hoại và đại phước cho người nghe hoặc tụng đọc câu chuyện.
Adhyaya 49
The Greatness of Mohinī (Rāma) Ekādaśī in the Bright Fortnight of Vaiśākha
Yudhiṣṭhira hỏi Śrī Kṛṣṇa về ngày Ekādaśī thuộc nửa tháng sáng (śukla-pakṣa) của tháng Vaiśākha. Śrī Kṛṣṇa đáp rằng xưa kia Rāmacandra từng thỉnh hỏi hiền triết Vasiṣṭha về pháp nguyện (vrata) tối thượng có thể diệt trừ tội lỗi và sầu khổ. Vasiṣṭha xác nhận đó là Mohinī (cũng gọi Rāma) Ekādaśī, được ca ngợi vì xua tan mê lầm và tiêu trừ những đống tội nghiệp lớn lao. Tiếp theo là chuyện làm gương: tại Bhadrāvatī, thương nhân vaiśya đức hạnh Dhanapāla có người con thứ năm tên Dhṛṣṭabuddhi. Anh sa vào thói xấu, bị đuổi khỏi nhà, trở thành thợ săn và kẻ phạm tội, chịu cảnh bần cùng. Nhờ duyên lành, anh gặp ẩn sĩ Kauṇḍinya sau khi tắm sông Gaṅgā; chỉ sự chạm vào y phục của bậc hiền đã khiến anh được thanh tịnh, và Kauṇḍinya truyền dạy việc giữ Mohinī Ekādaśī. Khi thực hành trọn vẹn, Dhṛṣṭabuddhi được giải thoát khỏi tội, đạt thân thể thiên giới và đến cõi Vaiṣṇava. Chương kết luận rằng vrata này vượt hơn nhiều lễ tế (yajña), và nghe hay đọc cũng đem lại công đức vô lượng.
Adhyaya 50
The Greatness of Aparā Ekādaśī in the Dark Fortnight of Jyeṣṭha
Yudhiṣṭhira thỉnh hỏi Śrī Kṛṣṇa về ngày Ekādaśī thuộc hắc bán nguyệt tháng Jyeṣṭha: tên gọi và công đức ra sao. Śrī Kṛṣṇa đáp đó là Aparā Ekādaśī, đem lại danh tiếng, con cái, và nổi bật nhất là tiêu trừ cả những tội lỗi nặng nề. Chương này nêu lời răn dạy bằng một danh mục trọng tội: sát hại Bà-la-môn và các tội tương đương, tà dâm, làm chứng gian, gian lận cân đo, mưu sinh “Vệ-đà” giả trá, bỏ dharma nơi chiến trận, và bất kính với thầy. Rồi công đức trì Aparā được ví ngang với quả báo các thánh địa lừng danh: tắm Prayāga vào tháng Māgha, Kāśī lúc nhật/nguyệt thực, làm śrāddha tại Gayā, tắm Godāvarī/Kṛṣṇaveṇī khi Mộc tinh (Jupiter) vận hành đúng kỳ, hành hương Badarī, và bố thí lúc thực tại Kurukṣetra. Kết lại, Aparā được ví như “lửa rừng” thiêu đốt tội nghiệp; ai nhịn ăn và thờ phụng Trivikrama sẽ đạt Viṣṇu-loka. Nghe hoặc tụng đọc chương này cũng sinh phước lớn như đại thí.
Adhyaya 51
Nirjalā Ekādaśī of the Bright Fortnight of Jyeṣṭha (Bhīma’s Waterless Fast; Pāṇḍava-dvādaśī Fame)
Chương này tôn xưng Ekādaśī quan trọng nhất của nửa tháng sáng Jyeṣṭha là “Nirjalā” — phép trai giới nghiêm mật đến mức không uống nước. Từ câu hỏi của Yudhiṣṭhira, Śrī Kṛṣṇa dẫn đến Vedavyāsa như bậc thẩm quyền giảng giải. Vyāsa dạy rằng trong thời Kali-yuga, việc chu toàn các bổn phận Veda rất khó, nên Ekādaśī là tinh yếu của giáo huấn Purāṇa, dễ thực hành mà công đức lớn. Bhīma vì cơn đói mạnh mẽ không thể giữ nhiều kỳ trai giới, nên xin một pháp hành duy nhất đem lại công đức trọn vẹn. Vyāsa chỉ bày Nirjalā Ekādaśī: ngày Ekādaśī tuyệt đối không ăn, không uống; sang Dvādaśī thì tắm gội thanh tịnh, lễ bái Viṣṇu, bố thí và thết đãi các bà-la-môn. Pháp này được nói là cho quả báo của mọi Ekādaśī, diệt tội, che chở khỏi sứ giả của Yama và đưa đến cõi Viṣṇu. Cuối chương nêu các vật bố thí như bình nước, bố thí bò hoặc vật thay “jaladhenu”, y phục, dép, dù… và truyền thống rằng phép hành này nổi danh với tên “Pāṇḍava-dvādaśī”.
Adhyaya 52
The Greatness of Yoginī Ekādaśī (Āṣāḍha Krishna Paksha)
Được Yudhiṣṭhira thỉnh hỏi về ngày Ekādaśī thuộc nửa tháng tối của tháng Āṣāḍha, Đức Śrī Kṛṣṇa dạy rằng đó là “Yoginī Ekādaśī”. Đây là đại nguyện tối thượng, có năng lực tiêu trừ trọng tội và ban quả báo hướng đến giải thoát. Công đức ấy được minh chứng qua một tích truyện Purāṇa: Hemamālī, kẻ hầu của Kubera, có bổn phận mang hoa về đúng giờ để dâng cúng Śiva, nhưng vì luyến ái vợ mà xao lãng nhiệm vụ. Kubera nổi giận, nguyền cho ông mắc mười tám thứ bệnh phong, chịu chia lìa và bị trục xuất. Dẫu khổ đau, nhờ dư lực của việc thờ phụng Śiva mà Hemamālī vẫn giữ được chánh niệm. Ông đến dãy Himālaya, yết kiến hiền thánh Mārkaṇḍeya, thành thật sám hối và được chỉ dạy cách trì giữ Yoginī-vrata. Khi hành trì đúng pháp, bệnh phong liền tiêu tan. Cuối chương khẳng định công đức của nguyện này ngang với việc thí thực cho 88.000 brāhmaṇa, và ai nghe hoặc đọc câu chuyện cũng được giải trừ tội lỗi.
Adhyaya 53
Devaśayanī Ekādaśī: Hari’s Yogic Sleep, Vāmana Worship, and Cāturmāsya Rules
Chương này xác định Ekādaśī vào nửa tháng sáng của Āṣāḍha là lễ trai giới Śayanī/Devaśayanī tối thượng. Công đức được ca ngợi nhiều lần: diệt trừ tội lỗi, ban thiên giới và giải thoát, thậm chí chỉ nghe kể cũng sinh phước. Vrata này gắn với việc thờ phụng Vāmana và thuật lại tích Vāmana–Bali: lòng sùng kính của Bali, ba bước bao trùm ba cõi, và bước cuối cùng của Viṣṇu đặt lên lưng Bali, đưa ông xuống Rasātala nhưng vẫn ban ân huệ thần thánh. Sau đó, bản văn giải thích “giấc ngủ du-già” của Hari trong thời kỳ Cāturmāsya (từ Śayanī đến Kārtikī/Bodhinī), dạy việc thức canh, lễ bái và kiêng cữ theo từng tháng: tháng Śrāvaṇa kiêng rau lá, tháng Bhādrapada kiêng sữa chua, tháng Āśvayuja kiêng sữa, và tháng Kārtika kiêng các loại đậu. Kết lại, Ekādaśī được khẳng định là pháp tịnh hóa phổ quát cho mọi người.
Adhyaya 54
The Greatness of Kāmikā Ekādaśī (Dark-fortnight Ekādaśī of Śrāvaṇa)
Chương này xác định Ekādaśī thuộc hắc bán (kṛṣṇa-pakṣa) của tháng Śrāvaṇa được gọi là Kāmikā, và nêu māhātmya của ngày này qua lối kể chuyện nhiều tầng: Yudhiṣṭhira hỏi Śrī Kṛṣṇa, rồi Kṛṣṇa thuật lại lời dạy xưa của Brahmā dành cho Nārada. Kāmikā-vrata được tôn xưng là pháp trì giới diệt tội và cứu độ, công đức vượt hơn phước báo gắn với các thánh địa (tīrtha) nổi tiếng như Gaṅgā, Kāśī, Naimiṣa, Puṣkara, thậm chí hơn cả các đại thí như bố thí đất và bò. Nghi thức nhấn mạnh thờ phụng Viṣṇu/Hari—đặc biệt dâng lá và chùm tulasī—cùng dīpa-dāna (thắp đèn) và thức canh đêm. Người hành trì đúng pháp được hứa khả năng tránh khỏi Yama, ngăn tái sinh xấu ác, làm thỏa lòng tổ tiên, và còn có thể đạt kaivalya theo con đường yoga.
Adhyaya 55
Pavitrāropaṇī Rite in Śrāvaṇa (Bright Fortnight) and Putradā Ekādaśī
Yudhiṣṭhira hỏi Śrī Kṛṣṇa về tên gọi và công đức của ngày Ekādaśī thuộc nửa tháng sáng (śukla pakṣa) trong tháng Śrāvaṇa. Kṛṣṇa dạy rằng đó là Putradā Ekādaśī, có năng lực tiêu trừ tội lỗi, và quả báo công đức được ví ngang với lễ tế Vājapeya. Câu chuyện chuyển sang vua Mahījit ở Māhiṣmatī, người trị vì chính trực nhưng không có con. Vì ưu phiền, nhà vua bàn với các brāhmaṇa và thần dân; họ tìm đến hiền giả Lomaśa trường thọ. Lomaśa chỉ rõ nghiệp duyên đời trước: từng không cho bò mẹ và bê con uống nước ở giếng, nên chịu quả báo vô tự, tuy không nhất thiết mất vương quyền. Lomaśa truyền dạy phương cách sám giải: giữ giới nguyện (vrata) Putradā Ekādaśī vào Śrāvaṇa śukla. Dân chúng cùng thực hành và hồi hướng công đức, khiến hoàng hậu thụ thai và sinh hoàng tử. Chương này còn trình bày nghi lễ Pavitrāropaṇī vào ngày Dvādaśī để dâng lên Vāsudeva—vật liệu, cách kết pavitra, thức canh đêm và sự tham dự rộng rãi—kết bằng lời hứa công đức và phần kết chương trong khung đối thoại Umāpati–Nārada.
Adhyaya 56
The Glory of Bhādrapada Dark-Fortnight Ekādaśī (Ajā/Ajetī Ekādaśī Vrata)
Chương này xác định Ekādaśī rơi vào hắc bán nguyệt (kṛṣṇa pakṣa) của tháng Bhādrapada là Ajā (cũng gọi Ajetī) Ekādaśī, được tán dương là ngày diệt trừ tội lỗi. Việc thờ phụng Hṛṣīkeśa (Viṣṇu) và giữ giới nguyện này đem lại sự thanh tịnh—thậm chí chỉ nghe danh và công đức cũng được tẩy sạch. Để chứng minh hiệu lực, bản văn kể nỗi thử thách cùng cực của vua Hariścandra: mất vương quốc, bán vợ con và cả chính mình, nhưng vẫn không rời bỏ dharma của chân thật giữa cảnh nhục nhã. Khi đau khổ và tìm đường sám hối, vua gặp hiền triết Gautama, được chỉ dạy nghi thức Bhādrapada Kṛṣṇa Ekādaśī: nhịn ăn, thức canh đêm và hành trì đúng pháp. Sau khi thực hành, tội và khổ của vua bị đoạn trừ tức khắc; vua đoàn tụ với hoàng hậu, được con cái cát tường, và cuối cùng đạt vương quyền vô ngại cùng cõi trời, kèm theo thành trì và tùy tùng. Kết chương tuyên rằng đọc hoặc nghe câu chuyện này có công đức ngang với Aśvamedha yajña.
Adhyaya 57
The Greatness of Padmā Ekādaśī (Bright Fortnight of Bhādrapada/Nābhaśa)
Yudhiṣṭhira thưa hỏi Śrī Kṛṣṇa về ngày Ekādaśī thuộc nửa tháng sáng của Nābhaśa/Bhādrapada: tên gọi, vị thần được thờ và phép trì giới. Kṛṣṇa thuật lại lời Brahmā dạy Nārada rằng đó là Padmā Ekādaśī, hiến dâng lên Hṛṣīkeśa (Viṣṇu), có năng lực tẩy tịnh tối thượng. Trong tích Purāṇa, vương quốc của vua Māṃdhātā vốn trị vì theo chánh pháp lại gặp hạn hán suốt ba năm. Dân chúng trình bày mối liên hệ thần học: mưa do Nārāyaṇa ban dưới hình tướng Parjanya. Nhà vua đến cầu giáo một ṛṣi dòng Āṅgirasa, bậc hiền thánh sinh từ Brahmā; vị ṛṣi chỉ ra sự xáo trộn của dharma và khuyên thực hành vrata Padmā Ekādaśī thay vì dùng bạo lực. Vua cùng mọi varṇa đồng lòng giữ giới; mưa trở lại, mùa màng tươi tốt, quốc độ hưng thịnh. Chương kết tán thán công đức nghe/đọc câu chuyện và nêu các bố thí (dāna) được chỉ định cùng quả báo.
Adhyaya 58
The Greatness of Indirā Ekādaśī (Āśvina Dark Fortnight)
Khi được hỏi về ngày Ekādaśī thuộc nửa tháng tối (kṛṣṇa pakṣa) của tháng Āśvina, Śrī Kṛṣṇa đáp lời Yudhiṣṭhira rằng ngày ấy gọi là Indirā Ekādaśī, có năng lực lớn lao diệt trừ tội lỗi. Ai giữ trai giới này sẽ được tẩy sạch nghiệp chướng và nhận ân phúc của Śrī Hari. Sau đó là câu chuyện giáo huấn: Vua Indrasena xứ Māhiṣmatī, bậc quân vương mộ đạo, được Nārada đến triều kiến. Nārada báo rằng phụ vương của vua bị thấy trong hội chúng của Yama do một lời nguyện/vrata chưa trọn, nên cần phương cách cứu độ. Nārada chỉ dạy Indirā-vrata: giữ giới chuẩn bị vào ngày Daśamī, nhịn ăn ngày Ekādaśī, thờ phụng đặc biệt Śālagrāma và Hari, thức canh đêm, và đến ngày Dvādaśī làm śrāddha, cúng dường và đãi ăn các brāhmaṇa. Nhờ thực hành đầy đủ, phụ vương Indrasena được thăng lên cõi của Viṣṇu; phần kết hứa ban sự giải trừ tội lỗi cho người đọc hay nghe với lòng sùng kính, hướng đến giải thoát.
Adhyaya 59
The Greatness of Pāpāṃkuśā Ekādaśī (Bright Fortnight of Āśvina)
Chương này mở đầu khi Yudhiṣṭhira thưa hỏi Śrī Kṛṣṇa về ngày Ekādaśī thuộc nửa tháng sáng (śukla pakṣa) của tháng Āśvina: tên gọi và công đức ra sao. Kṛṣṇa dạy đó là Pāpāṃkuśā Ekādaśī, lấy việc thờ phụng Padmanābha (Viṣṇu) làm trọng tâm, cùng trai giới, thức canh đêm và tán dương thánh danh Hari. Trai pháp này được ca ngợi là tối thượng trong việc diệt trừ tội lỗi, có thể ban cả thiên giới lẫn giải thoát (mokṣa). Lời dạy tôn Ekādaśī vượt trên các đại tế lễ śrauta, và khẳng định Hari-bhakti là một “tīrtha” viên mãn. Thậm chí việc nhịn ăn vô tình cũng được nói là ngăn chặn hình phạt của Yama. Chương cũng cảnh tỉnh về sự phỉ báng theo tông phái—người Vaiṣṇava chê bai Śiva hay người Śaiva nhục mạ Viṣṇu—vì đạo đức của lòng sùng kính là phần thiết yếu của thành tựu tâm linh. Kết lại, chương xác quyết Pāpāṃkuśā giải trừ tội chướng và đưa đến thế giới của Hari, đồng thời nêu các vật bố thí như công đức trợ duyên.
Adhyaya 60
The Greatness of Ramā Ekādaśī (Kārttika, Dark Fortnight)
Chương này mở đầu khi Yudhiṣṭhira thưa hỏi Śrī Kṛṣṇa về ngày Ekādaśī thuộc nửa tháng tối của tháng Kārttika, gọi là Ramā Ekādaśī. Đức Kṛṣṇa giảng rõ công đức thanh tịnh và quả báo thù thắng của việc trì giữ trai giới (vrata) này. Một truyện nêu gương được kể về gia đình vua Mucukunda. Con gái ông là Candrabhāgā kết hôn với Śobhana, người đến đúng vào ngày Ekādaśī. Dù thân thể yếu nhược, Śobhana vẫn giữ Ramā-vrata; đến lúc bình minh thì qua đời, nhưng nhờ phước lực của trai giới, chàng được sinh về một thành trì thiên giới rực rỡ gần núi Mandara và được biết đến với danh hiệu Somaśarman. Về sau, một vị bà-la-môn báo tin ấy cho Candrabhāgā. Nhờ suốt đời hành trì Ekādaśī với lòng tin sâu dày, lại được Vāmadeva làm lễ quán đảnh/thiết lập, nàng đạt thân thể thần diệu, khiến công đức của thành ấy được bền vững và đoàn tụ cùng phu quân. Lời dạy kết lại rằng Ekādaśī ở nửa tháng tối hay nửa tháng sáng đều cho quả như nhau; nghe nói về sự vĩ đại ấy diệt trừ tội lỗi và dẫn đến cảnh giới của Viṣṇu.
Adhyaya 61
The Greatness of Prabodhinī (Haribodhinī) Ekādaśī in Kārtika’s Bright Fortnight
Chương này mở đầu khi Yudhiṣṭhira thỉnh hỏi về việc hành trì trong nửa tháng sáng của Kārtika. Śrī Kṛṣṇa thuật lại giáo huấn truyền từ Brahmā đến Nārada rằng Prabodhinī/Haribodhinī Ekādaśī là ngày Viṣṇu “tỉnh giấc”, làm cho dharma được khởi động và hưng thịnh. Việc trai giới và đặc biệt là thức canh đêm (jāgaraṇa) được tán dương là có năng lực diệt tội, tăng trưởng công đức, vượt cả quả báo của những đại tế lễ Veda. Nhấn mạnh rằng thực hành đúng nghi thức (vidhi) thì phước báo tăng bội phần, còn lơ là thì công đức suy giảm. Các hạnh sự hướng về Hari được chỉ dạy: đến đền thờ với đèn cúng, tắm gội thanh tịnh, bố thí, trì tụng (japa), lễ bái với tâm niệm Janārdana, dâng arghya trong vỏ ốc (śaṅkha), kính trọng guru, và nghe/đọc các truyện tích Vaiṣṇava (kể cả Bhāgavata). Kết lại là sự tôn vinh việc thờ phụng Tulasī trong tháng Kārtika: chỉ một lá tulasī dâng cúng cũng đem phước lớn, thanh tịnh dòng tộc và trợ duyên cho con đường giải thoát (mokṣa).
Adhyaya 62
Kamalā-Nāma Ekādaśī Vrata in the Dark Fortnight of Puruṣottama (Adhika Māsa)
Chương 62 dạy pháp tu tối thượng trong tháng nhuận (Adhimāsa) gọi là Puruṣottama: lễ nguyện Kamalā-nāma Ekādaśī. Trước các câu hỏi của Yudhiṣṭhira, Śrī Kṛṣṇa trình bày vị thần chủ của tháng, kỷ luật hằng ngày, tắm gội thanh tịnh, japa/tụng niệm, nghi thức thờ phụng, chế độ ẩm thực, và so sánh công đức của việc trì niệm ở nhà, bên sông, gần Tulasī, hay trước tôn tượng Viṣṇu. Sau đó, các quy tắc được lồng trong một truyện tích: con trai một bà-la-môn bị sỉ nhục lang thang, đến Prayāga/Triveṇī đúng tháng Puruṣottama, nương hội các hiền sĩ tại đạo tràng của Harimitra và cùng họ giữ Ekādaśī. Nửa đêm, Lakṣmī (Kamalā/Padmā) hiện thân, ca ngợi uy lực của lời nguyện, ban phúc thịnh vượng và sự nối dài dòng dõi, đồng thời nhấn mạnh śravaṇa—lắng nghe các chuyện đạo thánh—là phép tẩy tịnh lớn lao. Cuối chương nêu vắn tắt nghi trình Ekādaśī: thần chú, trai giới, thức canh đêm, tắm/abhiṣeka cho thần tượng, thí thực bà-la-môn và thời điểm pāraṇa; quả báo là đạt Viṣṇu-dhāma và giải thoát khỏi tội lỗi.
Adhyaya 63
The Greatness and Procedure of Kāmadā Ekādaśī (in the Puruṣottama Month) with Nirjalā Emphasis
Chương này tôn vinh Ekādaśī là đại nguyện tối thượng, đặc biệt linh nghiệm trong thời Kali-yuga: diệt trừ tội lỗi, ban thành tựu các mục tiêu thế gian và cả giải thoát. Yudhiṣṭhira ca ngợi uy lực của Ekādaśī và hỏi vì sao người giữ Ekādaśī có lúc hiện như mang hình tướng Viṣṇu, nhưng đôi khi lại bị thấy trong những dạng tướng gắn với tội lỗi. Śrī Kṛṣṇa đáp rằng kết quả tùy thuộc lòng bhakti và sự hành trì đúng pháp, nhất là kỷ luật nirjalā (không uống nước). Rồi Ngài trình bày cấu trúc thực hành: ngày Daśamī ăn uống tiết chế; ngày Ekādaśī giữ nirjalā (liên hệ tithi Nandā), thức canh và thờ phụng Puruṣottama; ngày Dvādaśī làm pāraṇa đúng nghi (liên hệ tithi Bhadrā). Các điều kiêng kỵ trong Daśamī/Ekādaśī/Dvādaśī cũng được nêu rõ. Kết lại, chương hứa ban cảnh giới tối thượng; công đức nghe hoặc đọc chương này được ví như bố thí một nghìn con bò.
Adhyaya 64
The Glory of Cāturmāsya (Four-Month Observance)
Narada thưa hỏi Mahādeva (Umāpati/Śiva) về pháp hành Cāturmāsya nổi tiếng, khi Hari (Viṣṇu) được nói là an trú trong giấc ngủ yoga. Śiva xác định thời kỳ nghi lễ: bắt đầu từ Ekādaśī nửa tháng sáng của Āṣāḍha; khi Mặt Trời ở Mithuna (Song Tử) thì làm lễ “an vị cho Viṣṇu an nghỉ”, và khi ở Tulā (Thiên Bình) thì làm lễ “thức tỉnh”. Trong bốn tháng ấy, một số nghi lễ cát tường cũng được khuyên tạm dừng. Kế đó là các kỷ luật sùng kính: nằm ngủ trên đất, tiết chế ẩm thực (kể cả từ bỏ sáu vị), giữ im lặng thanh tịnh, tuân thủ quy tắc thanh sạch, và tăng cường thờ phụng Viṣṇu—an lập tượng, dâng cúng, phụng sự tulasī, niệm danh hiệu, và nghe tụng Purāṇa. Phần quả báo được trình bày dài, ví công đức Cāturmāsya ngang với các đại tế (như ngàn Aśvamedha), đồng thời gắn từng sự kiêng giữ với phúc quả riêng: dung sắc, con cái, cõi trời, và rốt ráo là đạt Vaikuṇṭha. Chương cũng nêu lời răn xã hội-đạo đức: ahiṃsā, bố thí, lòng từ bi, tự chế; và cảnh báo về phỉ báng, ô uế, cùng sự giao du trái pháp trong thời Kali. Kết lại, kinh nói rằng chỉ cần được nghe về pháp hành này cũng đã sinh công đức tẩy tịnh.
Adhyaya 65
The Concluding Observance (Udyāpana) of the Cāturmāsya Vows
Chương 65 khẳng định udyāpana là nghi lễ kết thúc không thể thiếu để hoàn mãn các lời nguyện Cāturmāsya. Nārada thỉnh hỏi về nghi thức kết lễ; Mahādeva/Śiva (Umāpati) dạy rằng nếu không làm udyāpana thì người hành trì không thọ nhận trọn vẹn quả phúc của lời nguyện, và sự thực hành khiếm khuyết có thể dẫn đến hậu quả nghiệp nặng. Sau khi Jagannātha “tỉnh giấc” (kết thúc Cāturmāsya), người giữ nguyện đến gặp các brāhmaṇa, cầu xin sự tha thứ của thần linh, rồi dâng vật thay thế để bù cho điều đã kiêng—như bỏ dầu thì dâng bơ ghee, bỏ ghee thì dâng sữa. Chương này nêu rõ các bố thí và trai phạn theo từng nguyện: ngày mauna dâng viên mè kèm vàng, ngày thí thực dâng cơm với sữa chua, nguyện ăn ban đêm dâng bữa đủ sáu vị, dâng bò/bò đực kèm vàng, đèn (kể cả đèn vàng), giày dép, ngũ cốc, trái cây, kho lẫm… Cuối cùng là lễ bái thanh tịnh trước Viṣṇu vô thủy, tay cầm ốc–luân–chùy, đấng diệt trừ tội lỗi.
Adhyaya 66
Propitiation of Yama (Crossing the Vaitaraṇī through the Dvādaśī/Vaitaraṇī-vrata)
Chương này mở đầu khi Nārada thưa hỏi Mahādeva/Viśveśvara về phương pháp thờ phụng Yama để tránh địa ngục và dòng sông Vaitaraṇī đáng sợ. Śiva đáp bằng một truyện lồng: hiền giả Mudgala bị các sứ giả của Yama bắt nhầm; nhân đó, công năng cứu độ của việc giữ Dvādaśī thuộc Kṛṣṇa-pakṣa như “Vaitaraṇī-vrata” được nêu rõ. Sau đó là các chỉ dẫn nghi lễ chi tiết: trai giới, tắm ở thánh địa với đất/bò-phân/vừng kèm các chân ngôn quy định, thờ Govinda/Viṣṇu, chuẩn bị bình khí và vẽ maṇḍala. Cũng có phần thỉnh mời và đảnh lễ Yama cùng Citragupta, tôn kính Vaitaraṇī/Jayā, và các hạnh bhakti phụ trợ như phụng sự tulasī, điểm tilaka/dấu khí giới, lễ bái bò. Quả báo được nói là tiêu trừ tội lỗi và vượt qua mọi kinh hãi của Yama để đi đường hậu thế một cách an ổn.
Adhyaya 67
The Glory of Gopī-candana (Sacred Vaiṣṇava Clay)
Chương này tán dương Gopī-candana (Gopikā-candana)—đất sét thánh của truyền thống Vaiṣṇava dùng để điểm tilaka/xức bôi—như một tīrtha có thể mang theo và là vật thanh tịnh hóa gia cư. Kinh nói nơi nào gìn giữ đất ấy thì sầu khổ, mê lầm và điềm dữ không thể lưu trú; tổ tiên hoan hỷ và dòng tộc được hưng thịnh. Đất gắn với Gopī-Puṣkara được mô tả là thanh lọc thân thể và diệt trừ bệnh tật khi thoa lên; việc mang/điểm bằng đất ấy được xem là ban mokṣa và được mọi tīrtha cùng kṣetra ca ngợi. Chương còn đặt Gopī-candana ngang hàng với gỗ Tulasī và đất nơi gốc Tulasī, và dạy trộn Gopī-candana với Hari-candana thành hồ để sử dụng. Kết thúc bằng những khẳng định mạnh về sự tiêu trừ tội lỗi: ngay cả kẻ phạm trọng tội cũng được tịnh hóa tức thì và được hứa ban cảnh giới tối thượng của Viṣṇu.
Adhyaya 68
Glorification and Characteristics of the Vaiṣṇavas
Maheśvara (Śiva) giảng cho Nārada về các dấu hiệu (lakṣaṇa) và địa vị tâm linh của người Vaiṣṇava. Vaiṣṇava là người thuộc về Viṣṇu (Viṣṇu-niṣṭhā), nuôi dưỡng các đức hạnh như khoan dung, từ bi, khổ hạnh, chân thật, và từ bỏ những lối hành trì dharma mang tính bạo lực. Những dấu hiệu bên ngoài gồm đeo chuỗi hạt tulasī, điểm mười hai dấu tilaka, và mang các biểu tượng của Viṣṇu như ốc (śaṅkha), đĩa (cakra), chùy (gadā), và hoa sen (padma). Chương này tôn vinh các tín đồ là thanh tịnh ngay khi được chiêm bái, có thể cứu độ cả dòng tộc, và trong thời Kali-yuga được xem là “đồng đẳng với Viṣṇu” về sự thánh khiết. Tôn kính và cúng dường ẩm thực cho các Vaiṣṇava đem lại công đức phi thường—được ví như thờ phụng tất cả chư thiên, và còn được nói là công đức tăng bội so với việc thí thực cho các bà-la-môn.
Adhyaya 69
The Śravaṇa–Dvādaśī Vow (Akṣaya Merit on the Śravaṇa Nakṣatra Dvādaśī)
Narada thưa hỏi Śiva (Umāpati) về một pháp Dvādaśī có công đức lớn cho những người không thể nhịn ăn khắc khổ. Śiva tán dương Dvādaśī nửa tháng sáng của tháng Bhādrapada khi trùng với sao Śravaṇa—đặc biệt nếu lại nhằm ngày thứ Tư—và khẳng định mọi thiện hạnh làm trong ngày ấy đều thành “akṣaya”, phước không hao mòn. Chương này nêu nghi thức: tắm gội tại nơi hợp lưu sông (saṅgama), an vị Janārdana trên bình nước theo pháp, dâng thức ăn nấu với bơ ghee, thức canh đêm, lễ bái lúc rạng đông, trì tụng chân ngôn hướng về Govinda, và thí thực cúng dường một vị brāhmaṇa uyên bác. Pulastya tiếp đó kể chuyện xưa: một thương nhân lạc trong sa mạc đáng sợ gặp các preta. Một vong linh thú nhận rằng nhờ từng bố thí vào ngày Śravaṇa–Dvādaśī (làm hồ chứa nước và cấp lương thực) nên nay có thể nuôi nhiều preta mỗi ngày, nhưng vì vô tín nên vẫn mang thân preta. Thương nhân được chỉ dạy lấy lại của cải và làm lễ śrāddha tại Gayāśīrṣa, xưng danh và dòng họ, để giải thoát vong linh ấy. Từ đó ông hằng năm giữ Śravaṇa–Dvādaśī tại saṅgama và cuối cùng đạt đến Vaikuṇṭha.
Adhyaya 70
The Three-Nights Vow at a River
Nārada thưa hỏi Śiva (Maheśa/Umāpati) về pháp môn khiến người ta không còn phải chứng kiến khổ đau. Śiva truyền dạy Nadī-trirātra-vrata, hạnh nguyện ba đêm gắn với dòng sông, tốt nhất thực hành vào tháng Āṣāḍha và mùa mưa khi sông đang dâng đầy. Nghi thức gồm tắm sớm, lễ bái sông, trai giới (hoặc ăn một bữa), thắp đèn không gián đoạn, thỉnh mời thần lực của sông và thần Varuṇa, cùng an vị Keśava—Ananta nằm trên mặt nước. Người hành trì dâng arghya, trái cây theo mùa và thức ăn nấu với bơ ghee, giữ thanh tịnh suốt ba đêm. Kết thúc bằng pāraṇa với haviṣyānna và bố thí theo quy định (bò, y phục, mè, vàng; tượng/maṇḍala Varuṇa; bình khí và châu báu), đãi thực Bà-la-môn và tôn kính thầy. Công đức được hứa ban là sức khỏe, trường thọ, phú túc, con cái, danh dự nơi cõi trời và tránh khỏi các cảnh giới địa ngục.
Adhyaya 71
The Greatness and Transmission of the Viṣṇu Thousand Names (Dialogue of Śiva and Nārada)
Các hiền triết ở Naimiṣāraṇya tán thán Sūta và thỉnh cầu kể lại việc Nārada đã học được sự vĩ đại của Thánh Danh như thế nào. Sūta thuật rằng Nārada lên núi Meru, thưa hỏi Brahmā về năng lực của Danh Hari, đặc biệt trong thời Kali-yuga, khi niệm danh (nāma-japa) được nêu là con đường chính. Brahmā ca ngợi Thánh Danh có thể diệt tội, vượt hơn công đức hành hương và các phép sám hối, rồi chỉ Nārada đến Kailāsa, tuyên rằng Śiva là bậc Vaiṣṇava tối thượng, người biết trọn bí mật này. Tại Kailāsa, Nārada yết kiến Viśveśvara Mahādeva và cầu xin Viṣṇu-sahasranāma. Śiva đặt lời dạy trong khuôn khổ ký ức về lần Ngài đã truyền cho Pārvatī, kèm các yếu tố nghi quỹ (ṛṣi, chandas, bīja, śakti, kīlaka, viniyoga và nyāsa), rồi tụng đọc sahasranāma cùng quả báo công đức. Chương kết bằng lời răn về giữ kín và điều kiện thọ nhận, và đạt đến điểm nhấn nơi Śiva đặc biệt tôn quý một Danh duy nhất: “Rāma” (đoạn trích được cung cấp bị dừng giữa chừng).
Adhyaya 72
The Greatness of Viṣṇu’s Thousand Names
Chương này tán dương Viṣṇu-sahasranāma như một pháp môn cứu độ phổ quát, đặc biệt thích hợp cho thời Kali-yuga. Śrī Mahādeva dạy Umā rằng việc tụng niệm hằng ngày đem lợi ích cho mọi varṇa, nhấn mạnh tính bao dung—kể cả śūdra cũng được thọ nhận công đức. Ngài còn khẳng định rằng dù không tụng trọn vẹn, chỉ cần tụng một phần cũng đủ mở lối đến cảnh giới tối thượng của Viṣṇu. Bản văn gắn bài tụng với sự đúng pháp trong nghi thức (vinyāsa) và sự chuyên nhất của tâm, cảnh báo không nên tụng khi tâm trí tán loạn, và khuyên giữ dāsya-bhāva—tâm niệm phụng sự như kẻ tôi tớ của Thượng Đế. Sahasranāma được xem như hiện diện của mọi tīrtha và các dòng sông linh thiêng, hứa ban thọ mạng, phú quý, hưng thịnh dòng tộc, và tránh các lỗi lầm phát sinh do việc đi đường. Kết lại, chỉ một danh hiệu dâng lên cùng lá tulasī cũng được nói là vượt hơn công đức rộng lớn của vô số tế lễ.
Adhyaya 73
Rāma Protective Hymn (Rāma-Rakṣā Stotra/Kavaca)
Trong khung đối thoại Śiva–Nārada của Uttara-khaṇḍa, Mahādeva giới thiệu Rāma-rakṣā-stotra/kavaca và nêu rõ dữ liệu nghi lễ: ṛṣi là Viśvāmitra, devatā là Śrī Rāma, chandas là Anuṣṭubh, và viniyoga—tụng đọc để làm đẹp lòng Viṣṇu. Bài tụng tiếp diễn theo lối “kavaca” hộ thân, khẩn thỉnh danh hiệu Rāma cùng các thánh danh liên hệ để che chở từng phần thân và các căn: tim, cổ họng, rốn, tay, chân, mắt, tai, lưỡi, v.v. Công đức tụng niệm được nói là đem lại thọ mạng, an lạc, trí tuệ, phú túc và sự bảo hộ kiên cố, cuối cùng dẫn đến lời khẳng định về giải thoát (mokṣa). Chương kết nhấn mạnh truyền thừa chính thống (Brahmā → Nārada → người hiền thiện) và xác nhận rằng tụng niệm trong sinh hoạt thường ngày—ở nhà, khi đi đường, thậm chí lúc ngủ—đều tăng trưởng phước lành.
Adhyaya 74
The Dharma of Charity: Sattvic Tapas and the Supremacy of the Householder
Chương 74 (PP.6.74) tán dương Dharma như cội nguồn của artha, kāma và mokṣa, đồng thời phân loại khổ hạnh (tapas) theo các guṇa: tapas sāttvika đưa người tu tiến thăng, còn khổ hạnh rājasic/tāmasic lại trói buộc vào dục vọng, sự tàn bạo và ham cầu quả báo thế gian. Tiếp đó, chương này bảo vệ mạnh mẽ gṛhastha-dharma: với người chế ngự các căn, chính ngôi nhà trở thành ‘rừng’ tu hành. Người tại gia được ca ngợi là āśrama tối thắng vì họ nuôi dưỡng các bậc xuất gia bằng bố thí thực phẩm và lòng hiếu khách. Bố thí (dāna) được khuyên thực hành vào thời điểm cát tường sau khi lễ bái và nghi thức hằng ngày, kèm lời cảnh tỉnh không đem của cải phi nghĩa mà làm thí. Phần kết đối chiếu số phận của hành vi tội lỗi với năng lực thanh tịnh của dāna, khẳng định rằng sự cho đi—đúng nguồn, đúng pháp—là con đường đến phú túc, thiên giới và rốt ráo là cảnh giới Vaiṣṇava.
Adhyaya 75
The Greatness of Gaṇḍikā Tīrtha (Gaṇḍakī River & Śālagrāma Field)
Chương này trình bày tīrtha-māhātmya của Gaṇḍikā (Gaṇḍakī). Dòng sông được tán dương thanh tịnh như Gaṅgā và được xem là “cánh đồng của Viṣṇu”, nơi các thạch Śālagrāma hiển lộ với nhiều hình tướng. Vùng đất ấy được thánh hóa như chốn cư ngụ của các ṛṣi, chư thiên và các chúng bán-thần; chỉ cần chiêm bái hay chạm vào nước sông cũng có thể tẩy trừ cả những tội lỗi nặng nề. Kinh khuyến hành hương vào tháng Āṣāḍha, giữ giới–lập nguyện suốt một tháng, tắm gội thiêng, bố thí và trì tụng liên tục Tāraka-mantra. Một điểm nhấn về căn tính tông phái là lời dạy dành cho hàng dvija phải mang dấu hiệu Vaiṣṇava—śaṅkha và cakra—gắn với giải thoát và danh phận “Vaiṣṇava chân chính”. Kết chương xác lập thứ bậc tối thượng: không tīrtha nào sánh Gaṇḍikā, không lời nguyện nào bằng Dvādaśī, và không thần linh nào vượt hơn Keśava.
Adhyaya 76
The Hymn for Auspicious Occasions and the Rites for the Departed
Trong khuôn khổ đối thoại giữa Umā và Maheśvara, Śiva giới thiệu một bài stotra mang năng lực giải thoát cùng nghi thức cát tường đi kèm, khẳng định sức cứu độ của nó ngay cả đối với kẻ phạm tội nặng. Ai chí thành tụng niệm với lòng bhakti sẽ được phúc lành và con đường hướng đến giải thoát. Sau đó chương chuyển sang truyền thừa lồng ghép: Brahmā truyền dạy cho Nārada một bài tán tụng nhận biết Đấng Tối Thượng là Nārāyaṇa/Viṣṇu, đồng thời là Rāghava (Rāma). Bài tụng kết hợp hình tượng vũ trụ-virāṭ với các tương ứng của tế lễ Veda—yajña, Oṃ, vaṣaṭ và chức phận tư tế—để nêu rõ sự nhất thể của Thần Tính. Phần thực hành dạy: nhớ niệm lúc lâm chung, tụng vào ba thời sandhyā, đặc biệt linh nghiệm trong lễ śrāddha sau khi dâng piṇḍa, giữ kín và truyền cho người xứng đáng, chép kinh rồi bố thí, và mang dấu hiệu Vaiṣṇava (ốc tù và/đĩa) cùng tràng hạt hạt sen. Quả báo được hứa là tổ tiên thăng về cõi Viṣṇu, tăng trưởng phúc lộc thế gian và đạt mokṣa.
Adhyaya 77
The Rite and Narrative of Ṛṣi-pañcamī (Rishi Panchami Vrata)
Śiva thuật lại với Pārvatī một giới nguyện (vrata) ‘tối thượng’, được nói là làm tăng con cháu và phúc lộc. Rồi mở ra một truyện giáo huấn: vị Bà-la-môn tinh thông Veda tên Devaśarmā cử hành lễ śrāddha với sự tiếp đãi chu đáo. Thế nhưng trong nhà ông, con bò đực (Balīvarda/Vṛṣa) và chó cái (Śunī) lại cất lời, kể nỗi khổ do bị lãng quên và do dư nghiệp gắn với sự bất tịnh. Devaśarmā tỉnh ngộ rằng hai con vật ấy chính là cha mẹ mình tái sinh vì lỗi lầm đời trước. Ông tìm đến các ṛṣi, trong đó có Vasiṣṭha, để cầu chỉ dạy. Một vị ṛṣi giải thích nhân duyên tiền kiếp và chỉ định lễ Ṛṣi-pañcamī vào ngày Bhādrapada śukla pañcamī làm phương thuốc: thờ phụng Saptarṣi theo nghi thức với maṇḍala và kumbha, dâng ngũ cốc của ṛṣi, cúng dakṣiṇā, cùng tụng đọc. Giới nguyện này diệt trừ tội lỗi bị nhuốm bởi bất tịnh, đem lại sự giải thoát cho pitṛ (tổ tiên), và đưa người hành trì đến cảnh giới của Viṣṇu.
Adhyaya 78
Apāmārjana Hymn and Rite of Purification (Disease–Poison–Graha Pacification)
Chương này trình bày apāmārjana (nghi thức “lau xóa” để thanh tịnh) như phương thuốc tối thượng chống bệnh tật, chất độc, tai ách do graha, và tà thuật hại người. Mahādeva (Śiva) nói với Devī—con gái của Núi—về tính chính thống của pháp này qua dòng truyền thừa: Brahmā dạy Pulastya, Pulastya truyền cho Dālabhya. Kinh văn nhấn mạnh rằng làm vui lòng Viṣṇu bằng các giới nguyện và trai giới sẽ ngăn tai họa; còn xem nhẹ dharma khiến con người dễ bị tổn hại. Cốt lõi thực hành là Viṣṇu-nyāsa: an trí các thánh danh và các hóa thân lên những vị trí của thân thể, rồi tẩy sạch bằng cỏ kuśa thanh khiết. Một bài stotra dài khẩn thỉnh Viṣṇu, Nṛsiṃha, và đặc biệt Sudarśana-cakra để phá tan sốt, độc, quỷ mị và sự “bắt giữ” của các graha. Phần kết có phala-śruti, lời răn đạo đức chống tham lam, và đoạn hậu ký nơi Janārdana tuyên bố cỏ kuśa sinh từ thân Viṣṇu và hiển lộ năng lực chữa lành.
Adhyaya 79
The Greatness of the Apāmārjanaka (Cleansing Hymn/Rite)
Chương 79 tôn vinh Apāmārjanaka như một thánh tụng/ nghi thức tẩy uế vô cùng kỳ diệu. Śiva (Umāpati/Mahādeva) dạy Pārvatī, “ái nữ của núi”, rằng trì tụng với tâm chuyên nhất đặc biệt linh nghiệm cho putra-kāmanā (ước nguyện có con trai), và người tụng niệm hằng ngày sẽ thành tựu nhiều mục đích khác nhau. Chương này nêu lợi ích theo varṇa: brāhmaṇa được học vấn, kṣatriya được chủ quyền và quyền lực, vaiśya được tài phú, śūdra được lòng sùng kính; tuy vậy, chỉ cần nghe và japa (niệm tụng) thì ai cũng tăng trưởng bhakti. Công đức được ví ngang Sāma Veda, và nói rằng tội lỗi bị tiêu trừ tức thời. Cũng có các hạnh tu Vaiṣṇava kèm theo: chép lên vỏ cây bạch dương để mang theo, dâng tulasī dù chỉ tụng một câu, đeo chuỗi tulasī và dấu hiệu Vaiṣṇava (ấn śaṅkha–cakra). Bài tụng còn dùng để hộ thân—làm dịu bệnh trẻ nhỏ, tai ương tinh tú, quỷ thần, độc dược và cơn co giật. Kết cuộc là được vào Viṣṇu-loka và đạt giải thoát, đồng thời ca ngợi các bhāgavata như bậc cứu độ cho cả gia tộc.
Adhyaya 80
The Glory of Viṣṇu (Viṣṇu-Māhātmya): Bhakti as the Highest Dharma
Trong khung đối thoại Śiva–Pārvatī, Mahādeva tuyên dạy rằng chỉ cần nghe vinh quang của Viṣṇu cũng đủ đưa đến giải thoát. Rồi Ngài dẫn ra chuỗi đối thoại làm minh chứng: Yudhiṣṭhira hỏi Bhīṣma để phân định giữa những quan điểm khác nhau về “dharma tối thượng”. Bhīṣma kể lại chuyện xưa Puṇḍarīka–Nārada. Nhờ giữ brahmacarya nghiêm mật, hành hương và phụng thờ Śālagrāma, Puṇḍarīka thành tựu bhakti lấy mantra làm trung tâm và được darśana trực tiếp của Viṣṇu. Nārada và Brahmā nêu giáo lý quy nhất: dharma, Veda, yajña và toàn thể vũ trụ đều nương tựa nơi Nārāyaṇa. Đỉnh điểm là Viṣṇu ban cho Puṇḍarīka sự cận kề thiêng liêng, và chương này tôn xưng việc niệm danh hiệu (nāma-smaraṇa) là phương tiện linh nghiệm cho mọi người. Đặc biệt trong Kali-yuga, thần chú tám âm “Oṁ namo Nārāyaṇāya” được ca ngợi là tối thắng và phổ hiệu.
Adhyaya 81
The Greatness of the Gaṅgā (Ganga Mahatmya)
Pārvatī thỉnh cầu Śiva nhắc lại sự vĩ đại của sông Gaṅgā. Lời kể chuyển sang một khung truyện sử thi: các hiền triết tụ hội quanh Bhīṣma đang nằm trên giường mũi tên; Yudhiṣṭhira hỏi nơi nào—vùng đất, núi non, và đạo tràng—là tối thắng về công đức. Bhīṣma đáp bằng một chuyện xưa: một bậc Siddha đến gặp người nêu gương hạnh uñchavṛtti (śiloñcha-vṛtti), vị tu sĩ/ gia chủ sống bằng phần nhặt góp ít ỏi, có liên hệ với vua Śibi. Siddha dạy rằng đất lành thật sự là nơi được ân phúc của Tripathagā Gaṅgā; tắm trong Gaṅgā, uống nước Gaṅgā, hoặc chỉ cần nhớ và xưng niệm danh “Gaṅgā” cũng diệt tội—vượt hơn khổ hạnh, xuất ly, và cả trăm lễ tế. Các thánh địa (tīrtha) như Prayāga/Veṇī, Gaṅgādvāra, Kanakhala, Kuśāvarta… được ca ngợi là cửa ngõ đến Vaikuṇṭha và là phương tiện giải thoát khỏi luân hồi tái sinh.
Adhyaya 82
Glories and Characteristics of Servant-Vaiṣṇavas (Marks of a Vaiṣṇava and Proper Worship)
Pārvatī thỉnh hỏi Maheśvara (Śiva) về dấu hiệu và sự vĩ đại của các Vaiṣṇava. Śiva nêu các phẩm chất đạo đức, nghi lễ và lòng bhakti: thanh tịnh, chân thật, nhẫn nhục, không chấp trước, khảo cứu Veda, hiếu khách, agnihotra, lòng từ bi; cùng các dấu ấn Vaiṣṇava dễ thấy như śaṅkha–cakra. Kinh văn cảnh báo rằng phỉ báng người sùng đạo là trọng tội, dẫn đến nhiều lần tái sinh vào cảnh giới thấp kém. Sau đó nói về arcana: tạo và thờ tượng Gopāla/Kṛṣṇa bằng kim loại hay đá, tôn kính Śālagrāma và đá Dvāravatī, an vị (pratiṣṭhā) bằng thần chú theo nghi quỹ āgama và Veda, và cúng dường theo ṣoḍaśopacāra (mười sáu lễ vật). Śiva tuyên bố Viṣṇu và Śiva không hai, và quở trách sự thờ phụng pha lẫn tâm phái tính, chê bai tông phái khác. Các gương Nārada, Prahlāda, Ambarīṣa, Dhruva và người śūdra sùng đạo Haridāsa cho thấy bhakti mở rộng đến mọi người, nhất là trong thời Kali-yuga.
Adhyaya 83
The Great Swing Festival (Dolā-mahotsava)
Theo lời thỉnh cầu của Umā (Pārvatī) về các lễ hội theo từng tháng, Maheśvara (Śiva) giảng về Dolā-mahotsava vào nửa tháng sáng của tháng Caitra, đặc biệt tôn vinh ngày Ekādaśī. Ngài dạy nên tôn trí Kṛṣṇa/Viṣṇu trên chiếc đu (dola) và cử hành lễ bái công khai cùng đại chúng. Chương này ca ngợi năng lực tẩy tịnh của darśana trong thời Kali-yuga: ngay cả kẻ tội nặng cũng được giải thoát nhờ được chiêm bái Thượng Đế và nhẹ nhàng đưa đu cho Ngài. Đồng thời, văn bản nói đến sự hiện diện mang tính vũ trụ của chư thiên, nāga, gandharva, apsarā và các bậc hiền thánh. Nghi thức được chỉ dạy gồm: phụng thờ theo phong cách Gāyatrī, trì tụng “Oṁ namo Bhagavate Vāsudevāya,” ṣoḍaśopacāra pūjā, aṅga/kara/śārīraka-nyāsa, an vị cùng Śrī (Lakṣmī), dâng ārati với năm loại nhạc cụ, hiến arghya, cúng dakṣiṇā cho guru, phân phát cho các Vaiṣṇava, và ca vũ nhạc bhakti—đặt lễ hội như sự kết hợp giữa nghi lễ thánh và lòng sùng kính cộng đồng.
Adhyaya 84
The Great Festival of Damanaka (Spring Damana Blossom Rite)
Chương 84 quy định lễ hội Damanaka vào tháng Caitra, lấy ngày Dvādaśī của nửa tháng sáng làm trọng tâm, và đêm Ekādaśī làm thời điểm chuẩn bị với nghi thức thờ phụng và thức canh. Tuy là lễ hội mang tính Vaiṣṇava, chương vẫn dạy việc an vị và lễ bái Kāma (Kandarpa/Madana) cùng Rati: lập maṇḍala sarvatobhadra, thực hành mantra-nyāsa theo các phương, và trì tụng Kāma-gāyatrī 108 lần. Sau đó, người sùng tín thờ Keśava/Jagannātha và Janārdana cùng Lakṣmī, giữ thức suốt đêm, dâng cành và hoa damana. Kết lễ có âm nhạc, vũ điệu, nghi thức nước, cúng dường cho guru và tiệc chung. Mahādeva dạy rằng thờ Jagannātha cũng bao hàm thờ Śiva, và chỉ cần được thấy lễ hội này cũng tẩy sạch trọng tội. Chương kết bằng lời tán dương phúc quả: gia đạo hưng thịnh, công đức lớn tương đương “một nghìn con bò”, và giải thoát nhờ lòng sùng kính hoa mùa xuân.
Adhyaya 85
The Great Festival of the Lord’s Repose (Śayana) in Water
Chương 85 quy định một pháp hành Vaiṣṇava theo mùa, lấy việc thờ phụng Viṣṇu như Đấng ngự trong nước làm trung tâm, đặc biệt vào thời Vaiśākha–Jyeṣṭha và các ngày trọng yếu Ekādaśī–Dvādaśī. Nghi lễ gồm việc mở hội với ca tụng, nhạc và vũ, dựng “giường nằm của Viṣṇu” (śayyā) trên bệ đất, và chuẩn bị nước mát thơm. Khi an vị thần, Śālagrāma được xem là tối thượng; nếu không có thì đặt tượng như Gopāla hoặc Rāma. Việc thờ cúng được thực hiện khi đứng trong nước, dâng nước ướp hương tulasī và trì tụng các chân ngôn đã chỉ định; sau cùng là lễ bái đêm Dvādaśī và thức canh (vigil). Phần quả báo hứa ban công đức lớn ngang nhiều tế lễ, tịnh hóa dòng tộc, thoát khỏi hình phạt của Yama, che chở gia hệ khỏi địa ngục, và rốt ráo đạt sāyujya/mokṣa. Nhưng năm tâm thái—vô tín, tâm hướng tội, vô thần, nghi hoặc dai dẳng, và chỉ chấp lý luận—sẽ ngăn trở kết quả.
Adhyaya 86
Pavitrāropaṇa: The Rite of Offering the Consecrated Pavitra to Viṣṇu
Chương này dạy pháp tu hằng năm trong tháng Śrāvaṇa gọi là pavitrāropaṇa—đặt sợi chỉ/vòng pavitra đã được gia trì lên đức Viṣṇu để hoàn mãn sự thờ phụng suốt một năm và làm tăng trưởng bhakti. Văn bản nêu rõ vật liệu được chấp nhận (vải lanh/chỉ, bạc, vàng và các vật thay thế), quy tắc chuẩn bị (ba sợi, tẩy rửa, số nút thắt, ướp hương/nhuộm màu), và cách đeo/đặt theo tỷ lệ thích hợp lên liṅga hoặc tượng (pratimā). Đồng thời trình bày sự phân định tithi trong nửa tháng âm lịch tương ứng với các vị thần. Tiếp đó là nghi thức an trí và hiến thánh—đặt trong hộp (casket) và làm adhivāsa, thỉnh các năng lực hộ trì nhập vào các nút thắt, trình tự mudrā, rảy nước và tụng mantra (kể cả “klīṃ kṛṣṇāya”). Kết thúc bằng naivedya, thắp dãy đèn, guru-pūjā, tôn kính các Vaiṣṇava và lời cầu xin Keśava tha thứ lỗi lầm. Nghi lễ này được ca ngợi là “vua của các lễ hội”, có công năng tẩy tịnh mạnh mẽ và mở rộng cho mọi người nếu thực hành với lòng chí thành.
Adhyaya 87
Monthly Flower-Offerings (Calendrical Floral Worship)
Chương 87 (Māsika-puṣpa) đặt trong không khí đối thoại Umā–Maheśvara, nơi Śiva chỉ dạy Devī Pārvatī nghi thức thờ phụng Viṣṇu (Keśava/Mādhava/Janārdana/Govinda/Jagannātha) bằng việc dâng hoa và lá thiêng theo từng tháng như một lịch nghi lễ. Từ Caitra đến Phālguna, mỗi tháng đều nêu rõ loại hoa và lá thích hợp—campaka, nhài/yūthikā, bilva, sen, các hoa đỏ, lá ketakī, kadamba, tulasī, atasī, cỏ dūrvā, bakula, punnāga, v.v.—kèm đôi chỗ nhắc dấu mùa như mùa mưa hay khi Mặt Trời ở cung Kim Ngưu. Chương này nhiều lần khẳng định rằng thờ phụng Đấng Chúa tể của chư thần thì cũng đồng thời là thờ phụng mọi thần linh; tội lỗi được tiêu trừ, sở nguyện được ban, và rốt ráo người sùng kính đạt đến Vaikuṇṭha. Vì vậy, lòng bhakti qua việc dâng hoa được trình bày như pháp tu dễ thực hành mà vẫn là con đường đưa đến cứu cánh giải thoát.
Adhyaya 88
The Greatness of Kārtika: The Pārijāta Tree Episode and the Tulāpuruṣa Gift
Chương này nêu rõ sự vĩ đại của tháng Kārtika. Hiền thánh Nārada đến Dvārakā mang theo những đóa hoa thiên giới từ cây như ý. Śrī Kṛṣṇa kính lễ Nārada và phân phát hoa cho các hoàng hậu, nhưng vô tình bỏ sót Satyabhāmā; nàng tủi hờn rồi lánh đi. Để dỗ dành, Kṛṣṇa gọi Garuḍa và cùng Satyabhāmā lên cõi Indra nhằm thỉnh cây Pārijāta. Dù Indra phản đối, Kṛṣṇa vẫn nhổ cả gốc cây Pārijāta và đem về Dvārakā. Sau đó Satyabhāmā hỏi Nārada làm sao đời đời kiếp kiếp được người chồng như vậy. Nārada chỉ dạy pháp bố thí Tulāpuruṣa (cúng dường theo nghi thức cân), và nàng thực hiện lễ “cân-thí” với Kṛṣṇa cùng cây Pārijāta, rồi theo nghi lễ dâng chính Kṛṣṇa lên Nārada; Nārada liền cáo từ. Cuối chương, Kṛṣṇa giảng về công đức đời trước của Satyabhāmā và khẳng định rằng mọi nẻo tu bhakti tuy khác nhau nhưng rốt ráo đều quy hướng về Ngài.
Adhyaya 89
Account of Satyā’s Previous Birth (Kārttika-vrata Phala)
Śrī Kṛṣṇa kể cho Satyā (Satyabhāmā) nghe chuyện tiền kiếp. Một người phụ nữ mất đi chỗ nương tựa—cha và chồng—nên chìm trong tang thương, than khóc rất lâu. Rồi tâm nàng chuyển hướng về chánh pháp, sống đời kỷ luật và kiên cố trong lòng sùng kính Viṣṇu. Nàng giữ trai giới Ekādaśī và hành trì Kārttika-vrata một cách nghiêm mật. Śiva (Mahādeva) xác chứng công đức thù thắng của đôi hạnh nguyện này, hứa ban phước lạc (bhoga) và giải thoát (mokṣa). Chương này liệt kê các pháp hành trong tháng Kārttika: tắm sớm tinh mơ (Tulā-sūrya), quét dọn đền thờ, điểm tilaka/dấu lành, dâng đèn, phụng sự tulasī và thức canh đêm—được nói là có năng lực giải thoát ngay cả kẻ tội lỗi nặng. Về già, nàng tắm ở sông Gaṅgā và được các thị giả của Viṣṇu rước về Vaikuṇṭha. Qua đó, Kārttika-vrata được nêu như nhân duyên trực tiếp đưa đến cận kề Thượng Đế và sự không lìa xa Ngài mãi mãi.
Adhyaya 90
The Resolve/Undertaking to Slay Śaṅkhāsura (and the Greatness of Kārttika & Ekādaśī)
Chương này mở đầu bằng câu hỏi của Satya/Satyabhāmā: nếu mọi phân chia của thời gian đều là hình thái của Thượng Đế, vì sao tháng Kārttika được tôn là ‘tối thắng’, và vì sao ngày Ekādaśī lại ‘được yêu quý’? Śrī Kṛṣṇa với tư cách Devadeveśa/Keśava đáp lại bằng cách kể một cuộc đối thoại xưa, nơi Nārada giải bày địa vị đặc biệt của Kārttika qua một biến cố thần thoại. Theo truyện, asura Śaṅkhāsura—con của Sāgara—đánh bại chư thiên và cướp các Veda; các Veda liền ẩn mình trong nước. Brahmā và chư thiên dùng lễ hội bhakti, sự thờ phụng và lời tán tụng để đánh thức Viṣṇu; Ngài hoan hỷ ban ân, thiết lập các nghi trì tháng Kārttika—gồm thức canh đêm từ Āśvina Śukla Ekādaśī đến Udbodhinī/Prabodhinī—và phát nguyện diệt Śaṅkha để thu hồi Veda. Bản văn liên hệ các hành trì như tắm gội thanh tịnh, upacāra (cúng dường), dâng đèn, âm nhạc/kīrtana và thức đêm với sự tẩy trừ tội cấu, ân sủng thiêng liêng và rốt ráo đạt đến cảnh giới của Viṣṇu.
Adhyaya 91
The Glory of Prayāga (Prayāga Māhātmya): Recovery of the Vedas and the King of Tīrthas
Chương này kết hợp mô-típ hóa thân và thần học về thánh địa để xác lập địa vị tối thượng của Prayāga. Viṣṇu hóa thân thành cá, lớn dần qua nhiều vật chứa và tầng nước, rồi diệt Śaṅkha/Śaṅkhāsura. Sau đó Ngài truyền cho các hiền triết thu hồi các bộ Veda bị tản mác trong nước; các hiền triết phục hồi Veda cùng Vedāṅga và các nghi lễ yajña. Nhờ thánh ngôn được phục hồi, tính chính thống của yajña được tái khẳng định; trong bối cảnh Aśvamedha, chư thiên đến cầu xin ân phúc. Viṣṇu ban cho Prayāga danh tiếng bền vững như Brahma-kṣetra và “Vua của các Tīrtha”: chỉ cần darśana cũng tiêu trừ trọng tội, śrāddha đúng pháp giúp siêu thăng tổ tiên, và người xả thân trong sự hiện diện của Chúa được giải thoát. Kỷ luật theo mùa cũng được nhấn mạnh: tắm lúc rạng đông tháng Māgha khi Mặt Trời ở Makara (Ma Kết) đem công đức phi thường và dạng mokṣa do cận kề thánh ân.
Adhyaya 92
Description of Observances (Kārttika Vow: Purity, Worship, and Devotional Performance)
Chương PP.6.92 mở đầu khi vua Pṛthu thỉnh cầu hiền thánh Nārada giảng rõ phương pháp thực hành tắm thiêng Kārttika/Māgha, các phép trì giới của vrata và cách kết thúc lời nguyện đúng pháp. Theo lối truyền thừa nhiều tầng của Uttara-khaṇḍa (Pulastya thuật lại cho Bhīṣma), chương dạy bắt đầu Kārttika-vrata từ ngày Āśvina śukla Ekādaśī, thức dậy trước bình minh và giữ nghi luật śauca (thanh tịnh) nghiêm mật. Đặc biệt, phép tẩy tịnh sau khi bài tiết được quy định theo từng vai trò/āśrama: brahmacārin, vānaprastha, yati, người lữ hành, cùng phụ nữ/Śūdra. Tiếp đó là sự thanh tịnh của miệng và răng, lời khấn Vanaspati, cùng những ngày và vật liệu bị hạn chế khi làm sạch răng. Chương chuyển sang bhakti nơi đền thờ: thờ phụng Viṣṇu (và Śiva), hát kīrtana, tôn kính người trình diễn, và lời dạy thời Kali-yuga rằng Viṣṇu ngự nơi nào có người mộ đạo ca tụng. Kết chương nêu quy tắc hoa được/không được dâng cho từng thần, cùng lời cầu xin tha thứ (kṣamā-yācñā), hứa ban tiêu trừ tội lỗi và đưa người giữ vrata cùng tổ tiên đến Viṣṇu-loka.
Adhyaya 93
Description of the Bathing Rite (Kārtika Vrata Snāna and Allied Observances)
PP.6.93 trình bày nghi quỹ theo từng bước cho Kārtika-vrata, lấy việc snāna (tắm gội thanh tịnh) vào cuối đêm/đầu rạng sáng làm trọng tâm. Hành giả lập saṅkalpa, tưởng niệm Viṣṇu và dâng arghya lên các tīrtha cùng các vị thần hộ trì, kèm những câu xưng tụng thỉnh mời Hari/Dāmodara (cùng Rādhā). Việc tắm được nói là tiến dần qua những nguồn nước càng thêm công đức, và đỉnh điểm là tắm tại tīrtha đem “quả báo vô tận”. Khi xuống nước, cần tưởng niệm Gaṅgā (Bhāgīrathī), Viṣṇu, Śiva và Sūrya. Vật liệu tắm được phân theo āśrama: người tại gia dùng bột mè và āmalaka; người xuất gia/khổ hạnh dùng đất từ rễ tulasī; một số tithi cấm trộn āmalaka với mè. Kinh cũng phân biệt việc dùng thần chú Veda hay Purāṇa cho phụ nữ và Śūdra, rồi chuyển sang tarpana, thết đãi brāhmaṇa và tôn kính brāhmaṇa như tôn kính chư thần. Kết thúc là nghi thức thờ tulasī, lời hứa đạt Vaikuṇṭha và các lợi ích rộng lớn của lời nguyện Kārtika.
Adhyaya 94
Description of Observances: Disciplines of the Kārttika (Ūrja) Vow
PP.6.94 quy định kỷ luật của Kārttika/Ūrja-vrata như một nếp tu kết hợp thanh tịnh và sùng kính. Nārada dạy một vị vua các điều kiêng: thịt, mật ong, rượu/đồ uống lên men, một số loại đậu, dầu, hành–tỏi và vài loại rau quả thuộc nhóm bầu bí. Tính “bất tịnh như đồ mặn (āmiṣa)” còn được mở rộng đến sữa và chế phẩm sữa bị vấy bởi việc buôn bán, sữa để trong đồ đồng, nước ao hồ, và thức ăn nấu chỉ vì lợi riêng. Về hạnh kiểm: giữ phạm hạnh, ngủ trên đất, ăn bằng đĩa lá, ăn đúng giờ, và hạn chế xoa dầu, trừ ngày Naraka Caturdaśī. Về đạo đức xã hội: cấm phản bội, tà dâm, nhận đồ ăn/quà tặng của người khác, và cấm phỉ báng chư thần, thầy tổ hay người hành trì vrata. Có danh mục rau cần tránh theo tithi (ngày âm lịch), và trước khi ăn phải dâng một phần lên Viṣṇu, rồi thí thực cho một bà-la-môn, sau đó mới thọ thực. Kết thúc chương, vrata này được tôn xưng vượt cả tế lễ: sứ giả của Yama phải lánh xa, chư thiên hộ trì người giữ giới, mọi ám ảnh tà linh tiêu tan, và quả báo tối hậu là được về Vaikuṇṭha.
Adhyaya 95
Description of the Udyāpana (Concluding Rite) of the Ūrja/Kārttika Vrata
Chương 95 quy định nghi thức udyāpana—lễ kết thúc Ūrja/Kārttika vrata—được cử hành vào ngày trăng sáng tithi thứ mười bốn. Người hành trì dựng một mạn-đà-la/nhà lễ lấy tulasī làm trung tâm, đặt các vị hộ môn, vẽ maṇḍala sarvatobhadra và an trí một kalaśa có nắp, trang sức bằng năm loại bảo thạch. Tiếp đó, thờ phụng Viṣṇu cùng Śrī theo đủ ṣoḍaśopacāra (mười sáu lễ vật), đồng thời kính lễ Indra và các lokapāla. Việc trai giới và thức trọn đêm harijāgara—với ca tụng, âm nhạc và tụng đọc công hạnh của Viṣṇu—được nói là đem lại sự thanh tịnh lớn và công đức thù thắng. Đến ngày rằm, thỉnh các brāhmaṇa cùng phu nhân đến thọ thực; dâng hỏa cúng với các mantra đã định; bố thí dakṣiṇā và hiến tặng một bò kapilā. Tôn kính guru và trao tượng đã được an vị cho vị ấy. Kết chương khẳng định công đức tăng lên đến mức “câu-chi” và người sùng kính đạt được sự gần gũi với Viṣṇu.
Adhyaya 96
Description of the Origin of Jālandhara (Prelude to Tulasī/Vṛndā Greatness)
Trong chương này, vua Pṛthu thỉnh hỏi hiền giả Nārada về ý nghĩa thờ phụng nơi gốc cây Tulasī trong kỳ Ūrja-vrata, và vì sao Tulasī lại được đức Viṣṇu yêu quý bậc nhất. Nārada bèn kể một tích xưa để mở đầu cho sự hiển dương của Tulasī/Vṛndā. Indra cùng chư thiên đến Kailāsa và gặp một thực thể đáng sợ. Indra giáng chày sét (vajra) nhưng uy lực Rudra bừng cháy lấn át tất cả. Bṛhaspati dâng lời tán tụng (stuti) lên Śiva và cầu xin che chở; Śiva hoan hỷ, thu nhiếp quang hỏa, rồi ném thực thể ấy xuống nơi giao hội của biển cả tại cửa sông Sindhu và Gaṅgā. Tại đó, nó hóa thành một hài nhi khóc thét, tiếng vang làm rung động tam giới. Brahmā xét rõ, biển cả cung kính đảnh lễ, và hài nhi được nhận diện, đặt tên Jālandhara (gắn với ý “nước bị ngăn giữ” bởi ánh mắt Brahmā). Lời sấm truyền nói rằng hắn chỉ có thể bị Rudra khuất phục; hắn được làm lễ quán đảnh, kết minh qua Śukra, và cưới Vṛndā—con gái Kālanemi—từ đó đặt nền cho câu chuyện về công đức và sự linh thiêng của Tulasī/Vṛndā về sau.
Adhyaya 97
The Victory (Conquest) of Amarāvatī
Các Daitya bại trận trỗi dậy từ Pātāla và đến gặp Bhārgava (Śukra), khiến câu chuyện xưa về cuộc khuấy Biển Sữa và việc chém đầu Rāhu được nhắc lại. Jalandhara, con của Đại Dương, sai sứ giả Ghasmara đến Indra, đòi tường trình về việc khuấy biển và các châu báu đã xuất hiện. Lời đáp của Indra cùng những lời giải bày của Īśvara càng làm thù hận thêm gay gắt. Chiến tranh bùng nổ tại Amarāvatī. Śukra dùng saṃjīvanī để hồi sinh các Daitya, còn Aṅgiras nhiều lần cứu phục chư thiên bằng thảo dược từ vùng núi Droṇa. Biết được điều ấy, Jalandhara chiếm núi Droṇa rồi ném xuống biển, phá vỡ lợi thế của phe chư thiên. Chư thiên phải tháo chạy; Jalandhara tiến vào Amarāvatī, đặt các asura vào những chức vị cai quản và ép phe Indra phải ẩn náu. Vì vậy, “chiến thắng Amarāvatī” được trình bày như một cuộc chinh phục tạm thời của asura trong mạch truyện Kārtika-māhātmya.
Adhyaya 98
Jalaṃdhara’s Entrance (Rise to Power and Viṣṇu’s Response)
Khi Jalaṃdhara đe dọa chư thiên, Indra và các Deva run sợ, cùng tụng Viṣṇu-stotra để tán dương các avatāra, lòng từ mẫn hộ trì và công năng vận hành vũ trụ của Ngài. Nārada khẳng định rằng ai hằng ngày trì tụng bài tán này sẽ nhờ ân điển của Hari mà tiêu trừ khổ nạn. Cảm động bởi lòng bi mẫn, Śrī Bhagavān Viṣṇu cưỡi Garuḍa và đối thoại với Lakṣmī: chư thiên đã bị Jalaṃdhara—người anh em của Lakṣmī—tàn sát. Nhưng Viṣṇu giải bày những ràng buộc: Jalaṃdhara sinh từ phần (aṃśa) của Rudra, có mệnh lệnh của Brahmā, và còn phải xét đến Lakṣmī, nên Viṣṇu không thể giết hắn. Một trận chiến dữ dội bùng nổ; binh khí vỡ nát, Garuḍa bị đánh ngã, và giao tranh chuyển sang cận chiến tay không. Hài lòng trước dũng lực của Jalaṃdhara, Viṣṇu ban cho một ân huệ; Jalaṃdhara xin Viṣṇu cùng Lakṣmī ngự tại nhà mình. Viṣṇu chấp thuận và đến thành của Jalaṃdhara; từ đó Jalaṃdhara sắp đặt lại các chức vị trong cõi vũ trụ và cai trị các thế giới theo dharma, đem lại thịnh vượng.
Adhyaya 99
Dialogue of the Messenger: The Jalandhara Episode (and the Manifestation of Kirtimukha)
Narada thuật lại cho Jalandhara rằng ngài đã thấy Mahādeva (Śiva) cùng Uma ngự trên Kailāsa giữa cảnh phú quý phi thường. Ngài khẳng định sự thịnh vượng chân thật không thể tách rời “bảo châu” là Pārvatī; lời so sánh ấy làm lung lay niềm kiêu mạn của Jalandhara. Nghe nói về dung sắc của Pārvatī, Jalandhara bốc lên dục vọng và sai Rāhu, con của Siṃhikā, làm sứ giả đến Kailāsa. Lời thách thức ngạo mạn của Rāhu khiến từ giữa chân mày của Śiva hiện ra một mãnh nhân dữ tợn tấn công Rāhu; khi Rāhu khẩn cầu, Śiva tha mạng và cho đi với tư cách sứ giả đã bị chế ngự. Mãnh nhân ấy xin thức ăn; Śiva truyền lệnh cho nó tự ăn các chi thể của mình cho đến khi chỉ còn cái đầu. Śiva đặt tên nó là Kīrtimukha, phong làm hộ vệ nơi cửa, và tuyên bố việc lễ bái Kīrtimukha là điều kiện để Śiva-pūjā được linh nghiệm. Rāhu được thả, trở về thuật lại mọi việc cho Jalandhara.
Adhyaya 100
The Slaying of the Demon Army
Jālandhara nổi giận, dẫn đại quân Daitya hùng hậu tiến về Kailāsa. Chư thiên do Indra lãnh đạo lén đến cầu xin Śiva che chở, mong Ngài diệt “đứa con của đại dương”. Śiva triệu thỉnh Viṣṇu và hỏi vì sao Jālandhara không bị trừ diệt từ trước; Viṣṇu đáp rằng do ràng buộc bởi quan hệ phần-aṁśa và thân tộc nên Ngài không tiện ra tay, vì vậy Śiva nên đảm nhận việc ấy. Śiva tuyên bố vũ khí thường không đủ, bèn xin chư thiên hiệp nhất tejas. Ánh uy lực hợp lại thành một khối năng lực; từ đó Śiva hóa hiện thần khí tối thượng Sudarśana và còn tạo thêm một lôi chùy vajra. Chiến tranh bùng nổ tại Kailāsa giữa gaṇa-pramatha của Śiva và quân Daitya; cảnh tàn sát lan khắp trời đất. Nhưng Śukra dùng mṛtasaṃjīvanī khiến các Dānava ngã xuống liên tiếp sống lại, làm gaṇa kinh hãi. Khi ấy, từ miệng Rudra phát sinh Kṛtyā đáng sợ, xoay chuyển cục diện; quân ma dần tan vỡ, dù vài tướng lĩnh chủ chốt vẫn cố giữ trận tuyến.
Adhyaya 101
The Defeat of the Demon Army
Trong chương này (trong khung Kārttika-māhātmya, đối thoại giữa Śrī Kṛṣṇa và Satyabhāmā), Nārada thuật lại làn sóng Dānava phẫn nộ lao tới các thủ lĩnh gaṇa của Śiva: Nandī, Bhṛṅgī và Ṣaṇmukha/Kārtikeya. Trận chiến dâng cao: Niśumbha làm bị thương chim công—vật cưỡi của Kārtikeya—và đánh gục Śaktidhara; Nandī và Kālanemi giao đấu, tung ra những đòn quyết liệt. Gaṇeśa (Lambodara) quyết đấu với Śumbha; khi chuột cưỡi bị đâm thủng, Ngài xuống đất chiến đấu, quật ngã Śumbha rồi lại lên vật cưỡi. Tiếp đó Vīrabhadra xuất hiện cùng đoàn linh chúng hùng hậu—bhairava, vetāla, yoginī và piśāca—tiếng gào rền vang làm đất rung chuyển, khiến hàng ngũ quỷ thần hoảng loạn tan vỡ. Cuối cùng Jālandhara nhập trận, áp đảo nhiều gaṇa, nhưng bị Kārtikeya đâm xuyên; hắn phản kích song rốt cuộc ngã gục khi Vīrabhadra tung đòn đáp trả, chấm dứt cuộc tiến công. Như vậy, mô-típ “đánh bại đạo quân ác ma” được hoàn tất.
Adhyaya 102
The Description of the Demon’s Deceit (Jālandhara’s Illusion and Stratagem)
Sau khi Vīrabhadra ngã xuống, Đức Śiva cưỡi Vṛṣabha trở lại chiến địa. Ngài khơi dậy dũng khí của các gaṇa và đánh tan quân Daitya. Nghệ thuật cung tiễn của Śiva áp đảo đạo quân asura; những kẻ chủ chốt như Khaḍgaromā bị giết hoặc bị làm cho tàn lực, số còn lại tán loạn. Jālandhara liền trực tiếp thách đấu Rudra. Dù bị tước vũ khí, hắn vẫn ngoan cố và cuối cùng bày ảo thuật Gandharva—âm nhạc và vũ điệu—khiến Śiva thoáng mê hoặc. Thừa lúc ấy, Jālandhara lao về phía Gaurī, hóa thành hình tướng ghê rợn giống Śiva; nhưng vừa thấy Pārvatī, uy lực của hắn liền tiêu tán, trở nên bất động. Gaurī ẩn thân đến Mānasarovara và cầu thỉnh Viṣṇu. Viṣṇu giải thích rằng Jālandhara được che chở bởi sức mạnh pātivratya—đức trinh chính và lòng thủy chung của vợ hắn—nên sự trừng phạt của chư thiên bị ràng buộc. Khi ảo ảnh tan đi, Śiva hiểu rõ mưu kế và quay lại giao chiến, còn Jālandhara lại trút mưa tên xuống.
Adhyaya 103
Vṛndā’s Entry into the Funeral Fire (Self-Immolation) and the Breaking of Fidelity by Māyā
Trong khung Kārtika-māhātmya, khi Śrī Kṛṣṇa giảng dạy Satyabhāmā, câu chuyện kể mưu lược của Viṣṇu nhằm làm suy yếu Jālandhara bằng cách dùng māyā khiến đức hạnh pativratā—lòng thủy chung với chồng—của Vṛndā bị lung lay. Vṛndā thấy những giấc mộng dữ và điềm gở, hoảng hốt bỏ chạy; nàng được một vị ẩn sĩ im lặng che chở khỏi rākṣasa. Vị muni ấy sai hai sứ giả nhanh như gió (tựa “khỉ”) đi báo tin Jālandhara đã chết. Đau đớn tột cùng, Vṛndā khẩn cầu cho chồng sống lại; vị hiền giả hứa chỉ một phương cách. Rồi “Jālandhara” trở về ôm lấy nàng, nhưng Vṛndā nhận ra đó là Viṣṇu giả dạng. Phẫn nộ, nàng quở trách hành vi của Hari và thốt lời nguyền báo trước việc Rāma phải vào rừng, Sītā bị bắt cóc, cùng sự trợ giúp của loài khỉ. Cuối cùng Vṛndā bước vào lửa tế/giàn hỏa; Viṣṇu phủ tro, lòng không nguôi, làm nổi bật sự căng thẳng giữa nhu cầu vũ trụ, māyā và sự thiêng liêng của lòng sùng kính giữ giới nguyện.
Adhyaya 104
The Slaying of Jālandhara (and the Prakṛti Hymn Episode)
Jālandhara toan dùng huyễn thuật, phóng hiện một Gaurī đang khổ nạn để mê hoặc Śiva, khiến Mahādeva thoáng chấn động nội tâm. Bị mũi tên của Jālandhara bắn trúng, nhờ tác động đánh thức từ Viṣṇu, Tryambaka hiện thân raudra đáng sợ, đánh tan bầy a-tu-la và nguyền Śumbha–Niśumbha: sẽ bất khả chiến bại trước mọi kẻ, nhưng rốt cuộc phải bị Gaurī diệt trừ. Trận chiến lại bùng lên dữ dội; Śiva phóng đĩa Sudarśana chém đầu Jālandhara. Hào quang rời thân của asura ấy hòa nhập vào Rudra, chư thiên hoan hỷ. Câu chuyện chuyển sang cơn nguy: Viṣṇu bị vẻ đẹp của Vṛndā làm mê đắm. Śiva dạy chư thiên đi tìm Mohinī/Māyā; rồi các deva tán thán Mūla‑Prakṛti là nguồn của các guṇa và mọi vận hành vũ trụ, và hứa rằng tụng niệm vào ba thời sandhyā sẽ trừ nghèo khó, mê lầm và sầu khổ. Bhāratī (Sarasvatī) hiện ra như một khối cầu rực sáng, giảng sự tự phân ba theo guṇa: Gaurī, Lakṣmī, Svarā. Các Nữ Thần trao “hạt giống của thửa ruộng”, dặn gieo nơi Viṣṇu ngự để hoàn thành công việc thiêng liêng.
Adhyaya 105
The Greatness of Dhātrī (Āmalakī) and Tulasī
Chương này kết hợp truyện tích khởi nguyên và các chỉ dạy nghi lễ để tôn lập Dhātrī (āmalakī/quả amla) và Tulasī như phương tiện sùng kính tối thượng trong tháng Kārtika. Từ những hạt giống rải rác, dhātrī, mālatī và tulasī sinh khởi và được gắn với ba guṇa. Một cảnh ngắn kể rằng Viṣṇu kinh ngạc khi thấy các hình cây như dáng nữ nhân; từ đó dhātrī và tulasī được suy tôn là đặc biệt ban ân điển, còn danh xưng “Barbarī” bị quở trách. Tiếp theo là phần māhātmya và quy phạm: trong tháng Kārtika hãy lễ bái với lòng bhakti gần gốc tulasī; gìn giữ vườn tulasī trong nhà như một tīrtha tại gia, khiến sứ giả của Yama không thể đến gần. Các lễ dâng cúng, tarpaṇa và nghi thức tang tế liên hệ tulasī và dhātrī được nói là có công đức ngang tắm ở các sông thánh và đưa đến giải thoát. Cuối chương nêu cấm kỵ nghiêm ngặt về việc hái lá vào những thời điểm nhất định, và ca ngợi việc nghe truyện tích khởi nguyên là diệt tội, lợi ích cho tổ tiên.
Adhyaya 106
Episode of Kalahā (The Allegory of Quarrel and Karmic Consequence)
Trong mạch Kārtika-māhātmya của Uttara-khaṇḍa, người nghe thỉnh hỏi về sự tôn quý linh thiêng và những gương xưa của Ūrja-vrata. Nārada thuật một upākhyāna: Dharmadatta, tín đồ Viṣṇu chuyên trì tụng thần chú mười hai âm và kính trọng khách, vào cuối đêm tháng Kārttika đi thực hành thức canh (jāgaraṇa) phụng sự Hari. Ông gặp một nữ nhân ghê rợn như rākṣasī. Nhờ niệm nhớ Hari-nāma và chạm vào nước đã thấm linh lực Tulasī, tội chướng của nàng bị tiêu trừ. Nàng phủ phục đảnh lễ và bày tỏ nghiệp sử: nàng vốn là Kalahā—người vợ ưa tranh cãi, bỏ bê dharma đối với chồng, rồi chết vì uống độc. Tại công đường Yama, Citragupta không thấy công đức nào nên ghi định quả báo nặng: thọ sinh vào những thai sinh thấp kém và tồn tại trong cảnh giới preta. Sau thời gian dài chịu khổ, nàng cầu xin lòng từ của Dharmadatta, sợ hãi vòng sinh tử lặp lại và thân phận preta, qua đó nêu rõ rằng sự sùng kính tháng Kārttika và sự tiếp xúc với Tulasī là duyên lành dẫn đến thanh tịnh và khởi tâm cầu giải thoát.
Adhyaya 107
The Episode of Quarrel: Liberation from Preta-hood through Kārtika-vrata Merit
Chương này xoay quanh nỗi khổ của kiếp “preta” (ngạ quỷ). Dharmadatta nhận ra rằng đối với một preta, các cách sám hối thông thường như hành hương tīrtha, bố thí dāna và giữ các vrata khó có thể thực hiện trực tiếp. Vì lòng từ bi, ông chuyển trao một nửa công đức của Kārtika-vrata mà ông đã giữ trọn đời cho người nữ tên Kalah, và khẳng định công năng của Kārtika-vrata vượt hơn cả tế lễ và các cuộc hành hương. Ông tiến hành nghi thức tẩy tịnh: tắm/rưới nước hòa tulasī và cho nàng được nghe thần chú mười hai âm (dvādaśākṣarī). Ngay lập tức, trạng thái preta chấm dứt; Kalah hiện thân thành hình tướng thiên giới rực sáng và bày tỏ lòng tri ân. Một cỗ xe trời đến cùng các tùy tùng mang hình tướng Viṣṇu; nàng lên xe đi về cõi cao, và Dharmadatta được ca ngợi là người sùng kính Viṣṇu. Kết thúc, câu chuyện gắn việc thờ phụng Viṣṇu và niệm danh (nhắc các điển tích Dhruva, Gajendra) với sự chứng đạt tối thượng. Nhờ lòng sùng kính trong tháng Kārtika và việc chia sẻ công đức, Dharmadatta được báo trước sẽ gần kề Vaikuṇṭha, và về sau còn tái sinh làm bậc vương giả trong dòng Sūryavaṃśa (mạch dẫn đến Daśaratha).
Adhyaya 108
The Episode of Quarrel (Tulasi vs. Royal Splendor in Viṣṇu Worship)
Chương này nêu giáo huấn rằng điều làm Viṣṇu hoan hỷ thật sự không nằm ở sự phô trương, mà ở lòng bhakti thanh tịnh. Sau phần đối thoại mở đầu (Nārada–Dharmadatta), các Gaṇa kể lại chuyện xưa: vua Cola/Coleśvara ở Kāntipurī, nổi tiếng vì quốc độ thịnh vượng và lễ tế long trọng, đã hành hương đến Anantaśayana. Tại đó, vị bà-la-môn địa phương Viṣṇudāsa thờ phụng Viṣṇu bằng nước và lá tulasī, miệng tụng thánh ca Veda—giản dị mà chí thành. Khi nhà vua dâng lễ vật châu báu, uy lực công đức của tulasī-sevā như “che phủ” sự hào nhoáng ấy, khiến vua nổi giận. Viṣṇudāsa quở trách lòng kiêu mạn và hỏi nhà vua đã từng giữ các giới nguyện Vaiṣṇava chân chính hay chưa. Cuộc tranh chấp được đặt trong khuôn khổ rằng chỉ bằng sự chứng ngộ trực tiếp về Viṣṇu mới có thể phân định đâu là bhakti đích thực. Cuối cùng, vua khởi lập một satra Vaiṣṇava dưới sự hướng dẫn của Mudgala; còn Viṣṇudāsa vẫn kiên định trong năm pháp hành: giữ nguyện Māgha/Ūrja qua việc phụng sự tulasī, trai giới Ekādaśī kèm japa dvādaśākṣarī, pūjā hằng ngày theo nghi thức ṣoḍaśopacāra, thường niệm không gián đoạn, và udyāpana đúng pháp. Qua đó, bản văn tôn vinh bhakti vượt lên trên phú quý và nghi lễ phô trương.
Adhyaya 109
The Episode of Quarrel (Viṣṇudāsa and the Cōḷa King; Devotion Beyond Rivalry)
Trong Kārtika-māhātmya, câu chuyện kể về Viṣṇudāsa—một Bà-la-môn Vaiṣṇava nghiêm trì giới hạnh. Ông không hề bỏ lễ thờ buổi chiều và nhất quyết không ăn trước khi dâng phẩm vật lên Hari, dù món cúng đã nấu luôn bị lấy trộm nhiều lần. Suốt bảy ngày ông vẫn nhẫn nhịn; đến ngày thứ bảy, ông canh giữ và thấy một người caṇḍāla đói lả định lấy đi. Vì lòng từ bi, ông không trừng phạt mà dâng ghee và thức ăn để cứu đói. Người bị xem là “kẻ trộm” liền ngã quỵ và hiện rõ chính là Bhagavān Nārāyaṇa. Ngài ban cho Viṣṇudāsa sāyujya và đưa ông về Vaikuṇṭha giữa niềm hoan hỷ của chư thiên. Ở một mạch khác, vua Cōḷa đã được quán đảnh, Suśīla, nhận ra rằng tế lễ và bố thí do tâm ganh đua không làm Viṣṇu hoan hỷ bằng lòng bhakti thuần tịnh; rồi một sự kiện hiến thân vào lửa tế lễ khiến Viṣṇu hiển hiện và nâng bậc người sùng kính. Chương này khẳng định bhakti là nhân tối thượng đưa đến kiến ngộ và thị kiến Thần linh.
Adhyaya 110
Description of the Gaṇas’ Former Merits (Jaya–Vijaya’s Prior Deeds and Liberation)
Dharmadatta hỏi vì sao hai vị giữ cửa của Viṣṇu là Jaya và Vijaya lại mang hình dạng đặc biệt như vậy. Các gaṇa/tuỳ tùng thuật lại công đức đời trước: chế ngự các căn, sống theo chánh pháp, giữ các vrata của Viṣṇu và trì tụng không gián đoạn thần chú tám âm, nhờ đó được trực kiến Śrī Hari. Khi được mời dự tế lễ của Marutta, họ nhận nhiều của cải nhưng tranh chấp lúc phân chia, rồi nguyền rủa lẫn nhau—Vijaya hoá cá sấu, Jaya hoá voi (mātaṅga). Họ cầu cứu Viṣṇu; Bhagavān khẳng định lời của người sùng kính là bất khả xâm phạm và hứa sẽ cho họ trở về thánh cảnh của Ngài. Tái sinh bên sông Gaṇḍakī mà vẫn còn ký ức; vào mùa tắm Kārtika, cá sấu chụp voi, Hari hiện thân cứu bằng đĩa cakra, ban sự gần gũi như sāyujya/sārūpya và đưa về Vaikuṇṭha; nơi ấy được gọi là Harikṣetra. Cuối chương nêu các điều răn và vrata: Ekādaśī, tắm lúc bình minh theo các rāśi được chỉ định, kính trọng brāhmaṇa, bò và người Vaiṣṇava, tiết chế ăn uống; và bảo chứng rằng giữ nguyện trọn đời cùng bhakti sẽ đạt đến cõi tối thượng của Viṣṇu.
Adhyaya 111
Description of the Greatness of Kṛṣṇā–Veṇī (Kṛṣṇāveṇī Māhātmya)
Chương 111 giải thích vì sao vùng Kṛṣṇā–Veṇī và nơi hợp lưu (saṅgama) của hai dòng sông có thần lực (śakti) phi thường. Nārada nói rằng sông Kṛṣṇā mang bản tính của chính Śrī Kṛṣṇa, còn Maheśvara (Śiva) ngự trong Veṇī; bởi vậy sự hợp nhất của hai dòng ấy đến cả Brahmā cũng khó thể diễn tả. Câu chuyện quay về thời Cākṣuṣa Manvantara: Brahmā chuẩn bị lễ tế (yajña) trên núi Sahya cùng chư thiên và các ṛṣi. Svarā, phu nhân của Viṣṇu, được triệu thỉnh nhưng đến trễ; để giữ thời khắc cát tường, Gāyatrī được an tọa bên phải Brahmā và nghi thức thọ pháp (dīkṣā) vẫn tiến hành. Thấy Gāyatrī ngồi cùng Brahmā, Svarā nguyền rủa chư thiên và hoàn cảnh; rồi có lời nguyền đáp lại, khiến các hiện diện thiêng liêng hóa thành những dòng sông theo từng phần (aṃśa). Viṣṇu hiển lộ thành Kṛṣṇā, Śiva từ bím tóc (veṇī) hiện thành Veṇī, và nhiều con sông phát sinh từ Sahya; Gāyatrī và Svarā chảy về phía tây với danh Sāvitrī. Ai nghe và truyền tụng câu chuyện này sẽ được công đức như được chiêm bái và tắm gội tại thánh địa (tīrtha) ấy.
Adhyaya 112
Account of the Shares (Portions) of Merit and Sin
Trong Kārttika-māhātmya thuộc Uttara-khaṇḍa, chương này chuyển từ những ưu tiên của bhakti—Tulasī, tháng Kārttika, Ekādaśī và Dvārakā vốn đặc biệt được Bhagavān yêu quý—sang một giáo huấn dharma mang tính tinh vi về việc phước (puṇya) và tội (pāpa) có thể được chia phần hay chuyển dịch qua sự giao du và tiếp xúc xã hội. Trước sự kinh ngạc của Satyabhāmā rằng giải thoát (mokṣa) có thể phát sinh từ phước do người khác ban, Śrī Kṛṣṇa giảng rõ cơ chế “phần chia” của quả nghiệp. Chương liệt kê tỷ phần phước-tội nhận được qua sống chung/ân ái, ăn uống cùng nhau, dạy dỗ hay phụng sự tư tế, dùng chung chỗ ngồi/xe cộ, sự chạm, lời nói, sự tán dương, và thậm chí chỉ cần thấy, nghe, nhớ nghĩ. Đồng thời, chương cảnh báo nghiêm khắc về phỉ báng: người nói xấu có thể mất phước của mình, phước ấy chuyển sang người bị hại. Chương cũng tán thán việc phụng sự không nhận thù lao là công đức, và bàn đến vương pháp, nợ nần, công đức bị vấy bẩn bởi của trộm, cùng sự chia sẻ công đức trong các mối quan hệ như thầy–trò, chồng–vợ, cha–con.
Adhyaya 113
The Account of Dhaneśvara (Salvation through Kārttika Association)
Śrī Kṛṣṇa thuật lại cho Satyabhāmā câu chuyện về Dhaneśvara, một brāhmaṇa sa ngã, mưu sinh bằng nghề tội lỗi và chìm trong thói xấu. Vào tháng Kārttika, ông đến Māhiṣmatī và chứng kiến bên bờ sông Narmadā những người giữ giới nguyện: tắm gội thanh tịnh, trì japa, tụng đọc Purāṇa, hát kīrtana, và thờ phụng Viṣṇu với lá tulasī cùng vòng hoa. Dù không có ý hướng thiện lành, việc thường xuyên được gần gũi—thấy, chạm, trò chuyện với các Vaiṣṇava và nghe Danh Viṣṇu—vẫn sinh ra công đức hộ trì. Giữa lúc lễ hội, ông đột ngột chết vì rắn cắn. Tại cõi Yama, Citragupta không tìm thấy phước đức riêng của ông, nên Yama truyền đưa vào địa ngục Kumbhīpāka để chịu hình phạt nặng. Nhưng khi vừa bước vào, sức nóng địa ngục lại dịu mát, khiến các sứ giả của Yama kinh ngạc. Nārada giải thích: phần công đức cứu độ ấy đến từ sat-saṅga trong tháng Kārttika và sự phụng sự những người giữ giới nguyện, nên ông được miễn khổ hình tức thời. Tuy vậy, dư nghiệp vẫn phải thọ nhận về sau trong dạng nhẹ hơn—cho thấy nghiệp được làm mềm bởi sự kết giao với lòng sùng kính.
Adhyaya 114
Account of Dhaneśvara: The Tour of Hells and the Liberating Power of Kārttika
Trong Kārttika-māhātmya, lời kể chuyển sang một thị kiến lồng ghép: Pretapa, tùy tùng của Diêm vương, dẫn Dhaneśvara/Kubera đi qua nhiều cõi địa ngục để thấy rõ quả báo nghiệp. Các naraka như Taptavāluka, Krakaca, nhóm Asipatravana, Argalā, Kūṭaśālmali, Raktapūya và Kumbhīpāka được mô tả rùng rợn, kèm những tội nhân duyên—bỏ bê khách đến nhà, bạo hại hay khinh mạn thầy, lửa thiêng, brāhmaṇa và chư thiên, ngăn trở người hiền, phản bội về tình dục hoặc tài sản, ăn điều cấm, phỉ báng, và phá vỡ các mối quan hệ. Rồi chương này rẽ từ vũ trụ luận trừng phạt sang con đường giải thoát: gần gũi người giữ Kārttika-vrata, thậm chí chỉ cần được thấy họ, cũng sinh công đức đủ sức cứu vớt chúng sinh khỏi địa ngục. Kết thúc, nhắc đến Dhanayakṣa—một tùy thuộc của Kubera—người lập một tīrtha tại Ayodhyā; và khẳng định mạnh mẽ rằng chỉ một lần chiêm bái người kiên định giữ Kārttika-vrata cũng có thể giải thoát cả kẻ tội lỗi nặng nề.
Adhyaya 115
Praise of the Aśvattha and Vaṭa (Sacred Fig and Banyan)
Chương này khép lại lời dạy về Kārttika-māhātmya bằng việc nêu năm pháp hành cốt yếu: Harijāgara (thức canh đêm), tắm lúc rạng đông, phụng sự tulasī, udyāpana (nghi lễ kết thúc), và cúng dâng đèn (dīpa-dāna). Năm điều ấy làm viên mãn Kārttika-vrata và đem lại cả bhukti lẫn mukti. Tiếp đó là đạo lý khi gặp cảnh ngặt: dù bệnh tật, thiếu nước hay mắc kẹt đường xa, vẫn có thể giữ giới nguyện bằng nāma-smaraṇa; và có thể thực hành ở nơi thay thế như bất kỳ đền miếu nào, dưới gốc aśvattha, hoặc trong vườn tulasī. Công đức cũng có thể được chia phần qua ca hát, vũ nhạc, bảo trợ chi phí, thậm chí chỉ cần tán thán hay được thấy nghi lễ. Phụng sự cây aśvattha và cây vaṭa (đa/banyan) được tôn xưng như sự hoàn thành lời nguyện, vì aśvattha được đồng nhất với Viṣṇu và vaṭa với Rudra (còn palāśa gắn với Brahmā). Một truyện lồng kể về lời nguyền của Pārvatī—do sự can thiệp của chư thiên qua Agni—khiến các deva hóa thành cây, qua đó đặt nền cho tính thiêng của sinh thái nghi lễ theo thần học Purāṇa.
Adhyaya 116
The Episode of Alakṣmī (Why Alakṣmī Dwells at the Aśvattha)
Các ṛṣi hỏi về địa vị nghi lễ của cây bồ-đề/aśvattha: khi nào bị xem là không nên chạm, khi nào có thể chạm, đặc biệt liên hệ đến ngày thứ Bảy. Sūta bèn kể nguồn gốc theo huyền tích từ cuộc khuấy biển sữa. Sau khi Lakṣmī được Śrī Viṣṇu tiếp nhận, nàng khẩn cầu rằng người chị cả Jyeṣṭhā/Alakṣmī—hiện thân của bất hạnh—phải được tôn kính trước. Viṣṇu giao Alakṣmī cho ẩn sĩ Uddālaka, nhưng Alakṣmī từ chối đạo tràng đầy âm vang Veda và sự thanh tịnh của tế lễ. Nàng nói mình ưa những nơi mang dấu ấn adharma: cờ bạc, trộm cắp, tà dâm, bạo lực, say sưa, và sự khinh mạn bậc trưởng thượng hay brāhmaṇa. Uddālaka để nàng ở gốc cây aśvattha; bị bỏ lại, nàng than khóc, cho đến khi Lakṣmī thỉnh Viṣṇu đến an ủi. Viṣṇu định cho Alakṣmī cư trú vĩnh viễn nơi cây aśvattha, và tuyên rằng cây ấy sinh từ phần của Ngài. Việc thờ cây aśvattha trong gia cư cùng việc nghe hoặc tụng đọc câu chuyện này được nói là giúp “Śrī” an trụ bền vững, đồng thời đem công đức cứu độ của Ūrja-vrata và tháng thiêng Kārtika.
Adhyaya 117
Kārtika Māhātmya: The Glory and Procedure of Bathing in the Month of Kārtika
Chương này mở đầu bằng sự truyền thừa nhiều tầng: Satyā hỏi Śrī Kṛṣṇa vì sao tháng Kārtika là tối thắng trong các tháng. Kṛṣṇa chỉ đến một lời tuyên cáo cổ xưa được gìn giữ qua Sūta và từng được công bố cho Śaunaka. Sūta tiếp đó dẫn lại một cuộc đối thoại thời xưa, nơi Skanda/Ṣaṇmukha thỉnh cầu chỉ dạy tường tận về Kārtika-vrata, việc tắm gội thánh thiện trong tháng Kārtika, cùng các thực hành Vaiṣṇava liên hệ—dâng đèn, phụng thờ tulasī, gopī-candana, hoa, naivedya, nước tīrtha, lễ Dīpāvalī/Prabodhinī, bố thí và trai giới. Īśvara/Hara/Śiva tán thán câu hỏi là lợi ích cho thế gian và khẳng định công đức tháng Kārtika vượt hơn hành hương và bố thí. Trong bối cảnh Kali-yuga, Ngài giảng về lý thuyết tắm gội, nêu bốn loại tắm—vāyavya, vāruṇa, divya, brāhmya—kèm điều kiện thích hợp và quả báo; tắm tháng Kārtika và Māgha có năng lực diệt tội và ban thành tựu như sở nguyện.
Adhyaya 118
Questions and Answers on Kārtika Observance, Gifts, and Purifying Disciplines
Sūta thuật lại trong Kārtika-māhātmya cuộc đối thoại lồng giữa Śiva và Skanda. Mahādeva tôn xưng tháng Kārtika (Ūrja) là tháng Vaiṣṇava tối thượng trong thời Kali-yuga; khi ấy sự hiện diện thiêng liêng càng mạnh mẽ và công đức tăng trưởng, trổ quả nhanh chóng. Chương này nêu các dāna nên làm và thứ bậc công đức của sự bố thí—bố thí thực phẩm, bò, đất đai, tri thức, vàng… cùng sự so sánh về mức độ thù thắng. Tiếp đó là những quy định và lời cảnh tỉnh liên quan đến kanyā-dāna, cũng như thời điểm và điều kiện thích hợp cho hôn phối. Các kỷ luật của Kārtika-vrata gồm: không dùng thức ăn do người khác nấu (được ví với công đức Cāndrāyaṇa/Kṛcchra), tránh dầu, mật ong, đồ đồng và bữa ăn chung, giữ chay tịnh, tắm sông, thắp đèn, phụng sự các Vaiṣṇava, thức dậy trước bình minh lễ Dāmodara, và cúng bái bằng hoa sen cùng tulasī. Kết thúc khẳng định năng lực tẩy tịnh của nirmālya, nước được thánh hóa bởi śaṅkha, và pādodaka như những phương tiện diệt trừ tội lỗi.
Adhyaya 119
Account and Procedure of the Month-long Fast (within Kārttika-māhātmya)
Chương 119 đan xen thần học về tīrtha và vrata. Mở đầu là lời tán dương Māgha-snāna, nêu sức cứu độ của việc tắm gội thanh tịnh với kỷ luật và tự chế. Sau đó, bản văn chuyển sang Śūkara-kṣetra—địa vực linh thiêng gắn với Hari trong hóa thân Varāha—nơi công đức trở nên vô lượng và ngay cả loài phi nhân cũng được chuyển hóa, đạt cảnh giới tốt lành. Những lời so sánh công đức với Kāśī, Veṇī/Prayāga, Gaṅgā-sāgara và Kurukṣetra làm nổi bật sự đặc biệt của đền Hari tại Śūkara. Phần kết là cẩm nang nghi thức māsopavāsa (nhịn ăn trọn một tháng): điều kiện tiên quyết (được thầy/guru cho phép, làm yajña theo truyền thống Vaiṣṇava, cùng các sám hối phụ trợ), thời khóa thờ phụng hằng ngày (hoa, hương liệu/thuốc xoa, đèn, lời tán tụng), giới hạnh (tiết chế lời nói, ahiṃsā, tránh hưởng thụ giác quan) và nghi lễ bế mạc ngày Dvādaśī—tắm cho Hari, đãi mười ba brāhmaṇa, dâng dakṣiṇā, bố thí giường/ghế nằm kèm tượng tự thân bằng vàng. Cuối cùng là lời khiêm cung xin các brāhmaṇa hoàn mãn nếu nghi lễ còn thiếu sót, cùng colophon gọi đây là “Tường thuật về việc hành trì trọn một tháng.”
Adhyaya 120
The Glory of Śālagrāma (Śālagrāma-śilā Worship and Its Fruits)
Chương này tán dương Śālagrāma-śilā như nơi Viṣṇu tự hiển lộ, là chỗ nương tựa của ba cõi. Kinh nói rằng chỉ cần được chiêm bái, đảnh lễ, tắm rửa phụng thờ, cúng dường và uống nước tīrtha từ Śālagrāma thì tội chướng tiêu trừ, thân tâm thanh tịnh, thậm chí chỉ một lời kính lễ cũng có thể đưa đến giải thoát. Nghi thức pūjā được trình bày giản dị với các phẩm vật dễ có: nước, hương thơm, đèn, trầm, âm nhạc và lời tán thán. Các hạnh trong tháng Kārttika—như vẽ svastika/maṇḍala trước Keśava—được đề cao là công đức lớn. Dù thừa nhận phước báu của việc thờ liṅga, bản văn vẫn khẳng định Śālagrāma thù thắng hơn, quyết định sự thanh khiết và sự thọ nhận của các lễ vật. Phần quan trọng liệt kê các dạng Śālagrāma theo dấu hiệu như đường cakra, hốc rỗng, màu sắc, gọi tên các thần vị tương ứng: Vāsudeva, Pradyumna, Aniruddha, Nārāyaṇa, Varāha, Matsya… và nêu rõ dạng nào thích hợp cho nghi lễ. Kết lại, kinh nhấn mạnh phước quả của việc thờ Śālagrāma là vô lượng, đến chư thiên cũng không thể đếm lường.
Adhyaya 121
Description of the Greatness of the Lamp, Fragrance, and the Dhātrī (Āmalakī) Tree
Chương này thuộc Kārtika Māhātmya, tôn xưng ba phương tiện sùng kính tối thượng trong thời Kali-yuga: dhātrī/āmalakī (cây amla), tulasī và dīpa-dāna (cúng dâng đèn). Śiva dạy Guha rằng làm piṇḍa dưới gốc dhātrī có thể giải thoát tổ tiên; rồi nói về sự linh thiêng của quả và vòng hoa āmalakī, vòng hoa tulasī, cùng đất thánh Dvārakā-mṛttikā như dấu hiệu Viṣṇu ngự trong gia thất và trong thân tâm. Tiếp đó, việc thờ śālagrāma và dâng hoa được xem là công đức ngang Aśvamedha. Trọng tâm là nghi thức dâng đèn trong tháng Kārtika—bằng bơ ghee hoặc dầu mè—nêu thời điểm và nơi chốn thích hợp, kèm các chuyện nêu gương (chuột, thợ săn, người phụ nữ bị xem thường, Līlāvatī, người chăn bò) để chứng minh hiệu lực. Kết lại, chương khẳng định rằng nhờ công đức dīpa-dāna, ngay cả những tổ tiên bị lãng quên cũng được đạt giải thoát.
Adhyaya 122
The Greatness of Dīpāvalī: Yama-lamp, Naraka Caturdaśī Bath, Kaumudī (Bali Worship), Govardhana/Cow Honor, and Yamadvitīyā
Chương này đặt Dīpāvalī trong Kārttika-māhātmya như một chuỗi nghi lễ thiêng kéo dài nhiều ngày. Trước câu hỏi của Skanda về ý nghĩa, vị thần chủ trì, lễ vật bố thí và phép tắc hội lễ, Śiva giảng dạy tuần tự các nghi thức. Ngày Trayodaśī, đặt “đèn Yama” ngoài nhà để ngăn tai họa chết yểu. Ngày Caturdaśī, tắm dầu trước rạng đông—quán niệm Lakṣmī trong dầu và Gaṅgā trong nước—dùng cỏ apāmārga cùng các thảo mộc thanh tịnh; rồi làm tarpaṇa dâng Yama và Citragupta với lời kính lễ theo danh hiệu. Ngày Amāvāsyā, cúng lửa, làm nghi lễ thần–tổ, cử hành pārvaṇa-śrāddha, đãi các brāhmaṇa và vui mừng khắp nơi. Chương còn liên hệ Dīpāvalī với sự “thức dậy” của Lakṣmī, cuộc chơi xúc xắc của Śiva–Pārvatī, việc xua đuổi Alakṣmī, tôn kính Govardhana và bò, cùng lễ Kaumudī trọng tâm là thờ Bali và thức canh đêm. Kết thúc bằng Yamadvitīyā: thờ Yama, tránh ăn tại nhà mình, ăn từ tay chị/em gái và tặng phẩm—được hứa ban sức khỏe, thịnh vượng và hộ trì.
Adhyaya 123
Account and Procedure of the Month-long Fast
Chương 123 tán dương māsopavāsa (trai giới nhịn ăn trọn một tháng) như vrata tối thượng, được xem là sự cô đọng công đức của các lời nguyện, hành hương tīrtha, bố thí và những đại tế lễ śrauta. Lời dạy nhấn mạnh đây là pháp tu thánh thiện gom nhiều phước đức trong một hành trì. Các điều kiện được nêu rõ: phải có sự cho phép của guru, đã từng giữ các vrata Vaiṣṇava trước đó, tự xét sức lực thân thể và làm các hạnh sám hối/khổ hạnh để chuẩn bị. Tính đủ tư cách được thừa nhận cho mọi āśrama và cho cả nam nữ, kể cả góa phụ. Nghi lễ bắt đầu vào ngày Ekādaśī của nửa tháng sáng (śukla pakṣa) tháng Āśvina và duy trì đúng ba mươi ngày. Suốt thời gian ấy, hành giả thờ phụng Vāsudeva không gián đoạn—mỗi ngày ba lần lễ bái tại đền, dâng hoa, đàn hương, long não, nghệ tây, giữ giới hạnh và tiết chế, đặc biệt lời nói chỉ chuyên xưng niệm danh Viṣṇu. Đến ngày Dvādaśī làm lễ kết thúc: thờ Viṣṇu và Garuḍa, thết đãi và tôn kính các brāhmaṇa (nổi bật là mười ba vị), cúng dakṣiṇā, cầu xin tha thứ, và bố thí biểu trưng như giường/nhân tượng, rồi phát nguyện hướng về cảnh giới của Viṣṇu.
Adhyaya 124
Kārttika Māhātmya: Prabodhinī (Devotthānī) Ekādaśī, Night Vigil (Jāgaraṇa), and the Bhīṣma-pañcaka Vow
Chương này tôn vinh Prabodhinī/Haribodhinī Ekādaśī trong tháng Kārttika như một vrata diệt tội và tăng trưởng công đức; chỉ một lần trai giới cũng được xem ngang với quả báo của các đại tế lễ Veda. Tiếp đó, bản văn nêu sức cứu độ của jāgaraṇa (thức canh đêm): thờ phụng bằng ca tụng, âm nhạc, thắp đèn, dâng phẩm vật, giữ chân thật, bố thí và chuyên chú có kỷ luật, rốt ráo đưa đến giải thoát và chấm dứt tái sinh. Lại mở rộng sang các thực hành hằng ngày trong tháng Kārttika như tụng Puruṣa-sūkta, nghi thức Pañcarātra, niệm danh (nāma-japa), tụng sahasranāma và đọc truyện Gajendra-mokṣa. Theo câu hỏi của Skanda, chương dạy Bhīṣma-pañcaka: lời nguyện năm ngày bắt đầu từ Ekādaśī, gồm tắm gội thanh tịnh, tarpaṇa cho tổ tiên, tarpaṇa cho Bhīṣma với các thần chú riêng, năm phép cúng dường bằng kim loại, giới luật nghiêm mật và trình tự dâng cúng kèm các phần thọ dụng thanh lọc. Kết chương ca ngợi việc giữ kín và truyền thừa, khẳng định tôn kính người tụng đọc/giảng dạy cũng như tôn kính Viṣṇu; ai nghe và gìn giữ māhātmya này sẽ được phúc lành thế gian và giải thoát tối hậu.
Adhyaya 125
The Greatness of Māgha: Dialogue of Vasiṣṭha and King Dilīpa (Māgha Bath, Charity, and Karmic Causality)
Các hiền triết tán dương câu chuyện Kārtika đã được thuật trước và thỉnh cầu Sūta giảng về sự vĩ đại của tháng Māgha. Lời kể chuyển vào đối thoại nội tại: Pārvatī thưa hỏi Śiva (Maheśa) về nghi thức tháng Māgha, nhất là phép tắm gội thanh tịnh và kỷ luật tu trì. Một điển tích then chốt được nêu: vua Dilīpa khi đi săn gặp một ẩn sĩ Vaikhānasa, được chỉ dẫn đến Vasiṣṭha để học phương pháp và quả báo của Māgha-snāna. Vasiṣṭha/Bhṛgu khẳng định Māgha-snāna là tối thắng—đặc biệt tắm lúc rạng đông nơi thủy vực mở (sông/hồ)—và phải đi đôi với dāna: bố thí mè, bò, dép, bình nước/komandalu, cùng việc thết đãi các brāhmaṇa. Chương này còn triển khai luật nhân quả qua một trường hợp: một Vidyādhara mặt hổ biết rằng lỗi tưởng nhỏ—dùng hoặc ăn dầu sau ngày Ekādaśī—đã chín muồi thành dị tướng. Phương thuốc là giữ giới nghiêm mật trong tháng Māgha tại dòng sông linh thiêng gần Maṇikūṭa/Maṇiparvata. Kết luận nêu rằng tắm gội tháng Māgha là con đường trực tiếp đưa đến công đức, phú quý và giải thoát không còn trở lại (mukti).
Adhyaya 126
The Slaying of Sunda and Upasunda (within the Māgha Bath Glorification)
Chương này nằm trong Māgha-māhātmya và được triển khai qua nhiều tầng truyền thừa Purāṇa: Vasiṣṭha thuyết với vua Dilīpa, thuật lại lời dạy của Dattātreya dành cho Sahasrārjuna (Kārtavīrya Arjuna), đồng thời phản chiếu khung giáo huấn Pulastya–Bhīṣma quen thuộc trong mạch luận về vrata của Uttara-khaṇḍa. Nội dung tán dương Māgha-snāna như prāyaścitta tối thượng—đặc biệt lúc rạng đông khi Mặt Trời ở Makara—vượt hơn dāna, vrata và tapas, có năng lực tiêu trừ cả mahāpātaka. Lời phê tỉnh mang sắc thái khổ hạnh về sự vô thường của thân xác khơi dậy sự khẩn thiết trong việc hành trì. Câu chuyện nêu gương xoay quanh quả phụ Kubjikā: bà nhiều lần tắm Māgha tại nơi hợp lưu Revā–Kapilā, nhờ đó đạt quả báo thiên giới và cuối cùng hiển lộ thành Tilottamā. Chính Tilottamā khiến hai ác ma Sunda và Upasunda khởi tranh chấp rồi tự diệt lẫn nhau, qua đó làm nổi bật uy lực vũ trụ của việc tu trì trong tháng Māgha.
Adhyaya 127
Liberation of the Rākṣasa (The Greatness of Māgha Bathing at Prayāga/Veṇī)
Chương 127 tôn xưng công đức thù thắng của Māgha-snāna (tắm gội tháng Māgha), đặc biệt khi Mặt Trời ở cung Makara (Ma Kết). Nước được xem là tự tính thanh tịnh, và tháng Māgha là thời tối thượng cho mọi hạnh sự linh thiêng. Bài nêu pháp hành vrata: tắm ngoài trời, tiết chế ẩm thực, thờ lễ Viṣṇu ba lần mỗi ngày, dâng đèn không tắt, làm homa với bơ ghee và mè, cùng bố thí rộng rãi (dầu, bông, chăn, y phục, thực phẩm, thậm chí chút vàng), rồi kết thúc bằng udyāpana tương ưng với Ekādaśī. Tīrtha-māhātmya được trình bày theo bậc: tắm tại nhà, rồi giếng/ao/sông, devakhāta, đến chỗ hợp lưu; đỉnh cao là Prayāga/Veṇī (Gaṅgā–Yamunā–Sarasvatī/Sitā–Asitā) nơi thiêu đốt tội lỗi. Kế đó là truyện nêu gương: Kāñcanamālinī, một tiên nữ, nhờ giữ hạnh Māgha mà có phước đức có thể chuyển trao; nhờ phước ấy một rākṣasa già được giải thoát và hiện thân thần diệu. Cũng dẫn chuyện Indra được tẩy sạch tại Sitāsita làm chứng. Cuối chương ca ngợi việc lắng nghe pháp thoại này đem lại hộ trì và tăng trưởng dharma.
Adhyaya 128
The Greatness of Māgha Bathing; The Piśāca-Deliverance Episode; the Yogasāra Hymn to Viṣṇu
Chương 128 mở đầu bằng lời tôn xưng Māgha-snāna (tắm gội thiêng trong tháng Māgha) là pháp hành thù thắng hơn tế lễ, giới nguyện và khổ hạnh; đặc biệt khi đi đôi với thờ phụng Hari (Viṣṇu) và bố thí, thì có thể tiêu trừ tức thời cả những tội nghiệp đã “chín muồi”. Tiếp theo là tích “giải thoát khỏi piśāca”: tại Acchoda-tīrtha, một brahmacārin giữ giới bị năm tiên nữ (Pramodinī, Suśīlā, Susvarā, Sutārā, Candrikā) bốc lửa dục vọng quấy nhiễu. Do nguyền rủa lẫn nhau, tất cả rơi vào trạng thái như piśāca; khi ấy Lomaśa chỉ dạy rằng Māgha-snāna là sự sám hối duy nhất. Chương còn liệt kê các tīrtha và công đức của Māgha-snāna ở nhiều sông ngòi, thánh địa, và kết luận bằng sự tối thắng của Prayāga. Một gương mẫu khác kể về ẩn sĩ Vaiṣṇava Devadyuti: nhờ khổ hạnh và bài tán “Yogasāra”, Viṣṇu hiện thân trực tiếp; phần phalaśruti hứa ban hộ trì, thanh tịnh và giải thoát, rồi khép lại bằng việc trở về đề mục giải trừ piśāca như nội dung kế tiếp.
Adhyaya 129
Marriage of the Gandharva Maidens (within Māgha-māhātmya; includes piśāca redemption and Prayāga praise)
Trong khung truyện Vasiṣṭha–Dilīpa của Māgha-māhātmya, chương này kể sự sa đọa của vua Drāviḍa tên Citranāma. Vì nuôi lòng thù ghét Viṣṇu và áp bức các tín đồ Vaiṣṇava, ông lần lượt chịu quả báo ở nhiều địa ngục rồi cuối cùng sinh làm piśāca. Hiền triết Devadyuti gặp loài quỷ ấy, khiến nó tự thú tội lỗi và chỉ dạy rằng việc hành trì Māgha tại Prayāga—giữ vrata, tắm gội thánh thủy và nuôi dưỡng bhakti—là con đường giải thoát chắc chắn. Xen vào là một dụ ngôn dài về năng lực giải thoát của nước Gaṅgā/Veṇī qua chuyện một brāhmaṇa xứ Kerala rơi vào thân phận preta, cùng cuộc đối thoại đạo lý giữa chim sếu và khỉ, nêu rõ tính tất yếu của nghiệp quả và phê phán sự sai trái của người làm nghi lễ. Kết cuộc, nhờ nước Gaṅgā và tắm Māgha tại Sitāsita/Prayāga, kẻ sa ngã được cứu độ, phục hồi địa vị thần thánh/đế vương. Lời tán dương Prayāga được mở rộng, và chương khép lại với việc thanh tịnh cùng nghi lễ hôn phối của các thiếu nữ Gandharva, được Maheśa/Śiva xác chứng.
Adhyaya 130
Glorification of the Greatness of Devotion to Viṣṇu (Bhakti-Māhātmya)
Chương này định nghĩa “đại bhakti tối thượng” là tâm trí hoàn toàn an trú trong Đức Viṣṇu, đồng thời hòa hợp với lòng từ bi và chính pháp (dharma) do Viṣṇu chỉ dạy. Bhakti được phân theo ba guṇa: sāttvika (cao nhất), rājasī (trung bình) và tāmasī (thấp nhất). Chương cảnh báo rằng những thực hành vì ngã mạn, giả hình, ganh ghét, lừa dối, ham danh, đắm nhiễm dục cảnh hay ý muốn hại người sẽ làm bhakti suy đọa thành tamas. Sự thờ phụng rājasī được mô tả như việc lễ bái dựa vào tượng hình với cảm giác tách biệt khỏi Thượng Đế, nhằm tiêu trừ phần dư nghiệp báo. Bhakti sāttvika là dâng trọn tâm và trí cho Viṣṇu, bền bỉ phụng sự Hari. Chương cũng vạch ranh giới mạnh mẽ: những kẻ chỉ chấp nghi lễ mà phỉ báng Viṣṇu và các tín đồ của Ngài bị xem là đứng ngoài dharma Veda. Trái lại, người sùng kính Govinda nhận được điềm lành cả vũ trụ lẫn xã hội—chư thiên hoan hỷ, chướng ngại lắng xuống, Lakṣmī ngự trị, và các thánh địa (tīrtha) lớn được nói là trú trong thân họ. Kết lại, lòng bhakti mãnh liệt ban giải thoát (mokṣa) không phân biệt varṇa.
Adhyaya 131
The Greatness of Worship of the Śālagrāma Stone
Chương này xác lập rằng Śālagrāma-śilā là nơi thanh tịnh đặc biệt vì có sự hiện diện của Viṣṇu; chỉ cần darśana (chiêm bái, được thấy với lòng kính ngưỡng) cũng có thể diệt trừ cả những tội lỗi nặng nề. Mahādeva giảng dạy Devī Pārvatī để đáp các nghi vấn về việc thờ phụng. Kinh văn nêu quy tắc theo thứ bậc về số lượng Śālagrāma cần thờ: brāhmaṇa năm, kṣatriya bốn, vaiśya ba, và những người khác một. Đồng thời khẳng định rằng ngay cả śūdra cũng có thể đạt giải thoát nhờ thờ phụng đúng pháp, thậm chí chỉ nhờ được chiêm bái. Từ việc thờ tượng, nội dung mở rộng sang tôn kính người sùng Viṣṇu: darśana các Vaiṣṇava tiêu trừ upapātaka và mahāpātaka, thanh lọc mọi hành vi do thân–khẩu–ý tạo ra, và nâng đỡ nhiều đời nhiều thế hệ. Cuối cùng, có đoạn quán tưởng ngắn về hình tướng Hari bốn tay, và kết luận rằng phụng sự, cúng dường thức ăn, hay lễ bái những vị bhakta ấy sẽ đưa đến Vaikuṇṭha.
Adhyaya 132
Remembrance of Vishnu (The Greatness of Smaraṇa and Bhakti)
Pārvatī hỏi: phải nhớ niệm (smaraṇa) Ananta-Vāsudeva như thế nào để mê lầm (moha) không trở lại. Mahādeva (Śiva) đáp bằng chuỗi ví dụ về sự nhớ niệm liên tục: như người khát nhớ nước, người rét nhớ lửa, kẻ yêu nhớ người thương; cũng vậy, người sùng tín phải luôn tưởng niệm Viṣṇu. Chương này mở rộng thành giáo lý về nhân duyên của bhakti: nhờ gần gũi bậc thánh (satsaṅga) mà lòng sùng kính bừng dậy; và tính phổ quát của nó: bất cứ tâm thế nào hướng về Janārdana, dù là đối nghịch, rốt cuộc cũng có thể dẫn đến cảnh giới của Ngài. So với của cải, học vấn và nghi lễ cầu thiên giới, kinh nhấn mạnh uy lực của thánh danh (nāma) và tâm ý bên trong (bhāva), nêu chuyện Ajamila để tỏ rõ sức cứu độ của danh hiệu. Phần cuối hòa trộn lời dạy mang sắc thái Vedānta về sự hiện hữu khắp nơi của Thượng Đế với phân tích tâm và nghiệp. Kết luận: bhakti và smaraṇa diệt tội, ban vô úy, và đưa người tu đến Vaikuṇṭha.
Adhyaya 133
Description of the Sacred Tīrthas of Jambūdvīpa (and the Supremacy of Viṣṇu’s Name)
Chương này mở đầu khi Pārvatī thỉnh cầu Mahādeva (Śiva) kể theo thứ tự các thánh địa hành hương trên Jambūdvīpa, “vua của các hải đảo.” Śiva khẳng định tính bao trùm của thần tính và chỉ rõ rằng thực tại tối thượng hiển lộ thành tīrtha chính là Viṣṇu. Tiếp đó, lời dạy chuyển sang dạng liệt kê các tīrtha và kṣetra khắp Jambūdvīpa: những nơi giải thoát như Puṣkara, Vārāṇasī, Naimiṣa, Prayāga, cùng vô số đền miếu địa phương gắn với chư thiên, núi non và đạo tràng. Cuối cùng, chương nêu thứ bậc: vượt lên các tīrtha bên ngoài là “Brahman-tīrtha” nội tâm nơi tâm ý thanh tịnh, và cao nhất là tīrtha của Danh hiệu Viṣṇu, có năng lực tẩy sạch cả trọng tội. Phần kết tán dương công đức đọc tụng và lắng nghe, liên hệ phước hành hương với lợi ích trong śrāddha, và xác quyết quả báo là đạt đến cảnh giới của Viṣṇu.
Adhyaya 134
The Glory of the Vetravatī River (Vetravatī Māhātmya)
Mahādeva (Śiva) thuật lại cho Pārvatī vinh quang của sông Vetravatī. Ngài khẳng định rằng tắm trong dòng sông ấy—thậm chí chỉ cần nhìn thấy hay chạm vào—cũng có thể làm lắng dịu tội lỗi cho đến tận thời kỳ đại hủy (pralaya). Vetravatī được ca ngợi ngang hàng với sông Gaṅgā, có năng lực cứu độ. Truyện nguồn gốc nhắc đến giếng sâu “Mahāgambhīra” do Vṛtra tạo ra; từ đó hiện lộ một nữ thần/dòng sông có sức diệt trừ tội chướng. Kế đó là một điển tích: một vị vua hung ác (hoặc kẻ tội lỗi Vidāruṇa) phỉ báng Viṣṇu và khinh miệt brāhmaṇa cùng Veda nên mắc bệnh phong; nhưng nhờ nước Vetravatī mà khỏi bệnh và tâm trí được thanh tịnh. Sau khi được tịnh hóa, lòng sùng kính Viṣṇu khởi lên; người ấy thường xuyên tắm sông, bố thí, cử hành tế lễ, và cuối cùng đạt đến cảnh giới của Viṣṇu. Chương này cũng khẳng định ân phúc mở rộng cho mọi người: brāhmaṇa và mọi varṇa, kể cả người ngoài và kẻ phỉ báng Veda, đều được thanh lọc nhờ tắm—đặc biệt vào tháng Kārttika hoặc Māgha và tại các nơi hợp lưu—đồng thời tôn xưng Kheṭaka cùng các địa điểm liên hệ như những nút hành hương thiêng liêng.
Adhyaya 135
The Greatness of Sābhramatī and the Manifestation of the Kāśyapī Gaṅgā
Śrī Mahādeva (Śiva) giảng cho Pārvatī về công đức của thánh địa Sābhramatī. Ngài kể rằng hiền thánh Kaśyapa đã khổ hạnh tại Arbuda và gần sông Sarasvatī; cảm động bởi hạnh tu ấy, Śiva cho Gaṅgā hiển lộ từ búi tóc jata của mình, tạo thành dòng Kāśyapī Gaṅgā, chỉ cần được chiêm ngưỡng cũng có thể tẩy trừ trọng tội. Chương này tiếp đó mở rộng thành bản mục lục các tīrtha—những con sông và nơi linh thiêng nổi tiếng—và nêu tên dòng sông theo từng yuga: Kṛtavatī, Girikarṇikā, Candanā và Sābhramatī. Công đức của việc tắm sông thiêng, làm śrāddha và bố thí, đặc biệt trong tháng Kārtika và tại các bến như Plakṣāvataraṇa, Keśarandhra, Brahmacārika, được trình bày rõ ràng. Cũng có chỉ dẫn về thời điểm nghi lễ theo học thuyết muhūrta, gồm giờ kutupa và những khoảng thời gian cần kiêng, nhấn mạnh các nghi thức làm thỏa lòng tổ tiên. Kết chương là câu chuyện vua Brahmadatta xác lập sự hiện diện thường trụ và năng lực ban ân của Śiva tại Brahmacārīśa, đem lại phú quý thế gian và thành tựu theo Śaiva, đồng thời vẫn liên hệ quả báo tối thượng với việc đạt đến cảnh giới của Viṣṇu như đã nêu trong các lời công đức trước đó.
Adhyaya 136
The Greatness of Nanditīrtha
Trước câu hỏi của Pārvatī về dòng sông thanh tẩy chảy từ Nandikuṇḍa và các thánh địa (tīrtha) được lập sau núi Arbuda, Śiva xác nhận Kapālamocana/Kapālakuṇḍa là bến thánh tối thượng. Chính tại đây Ngài đã trút bỏ gánh nặng chiếc sọ của Brahmā, khiến nơi ấy trở thành chốn tịnh hóa bậc nhất. Sau đó mạch truyện chuyển sang lời dạy về tīrtha theo khuôn Pulastya–Bhīṣma: chư thiên và các hữu thể bán thần thường lui tới. Tắm gội tại đây, thờ phụng Kapāleśa, giữ trai một đêm và bố thí cúng dường, đãi ăn các brāhmaṇa sẽ được công đức lớn như tế lễ và đạt mokṣa. Một chuyện làm gương kể về Saudāsa (Mitrasaha) bị nguyền thành rākṣasa và mang tội brahma-hatyā; nhờ tắm gội gắn với Sābhramatī/Nanditīrtha mà được thanh tịnh, và lễ śrāddha cử hành tại đó giúp tổ tiên được thăng tiến. Phalaśruti kết rằng nghe māhātmya này diệt trừ tội lỗi, ban sāyujya với Viṣṇu; ca ngợi Maheśvara thì được che chở khỏi sầu khổ cho đến ngày pralaya.
Adhyaya 137
Śveta-tīrtha (The White Sacred Ford) and the Rise of the Seven Rivers
Chương này phác họa dòng sông thiêng chảy từ vùng của Nandī vào khu rừng nơi các brāhmaṇa và ṛṣi thường lui tới, rồi tại đó tách thành bảy nhánh. Bảy dòng được kể tên: Sābhramatī, Seṭikā, Valkinī, Hiraṇmayī, Hastimatī, Vetravatī, và nhánh thứ bảy gắn với các tôn hiệu thần linh; riêng Vetravatī được giải thích là nữ thần-sông xuất hiện từ giếng của Vṛtra. Tiếp theo, Vikīrṇa-tīrtha và Saptanady-udaya được tôn xưng là nơi tối thắng để cử hành śrāddha và dâng piṇḍa, cho quả báo ngang với Gayā và có thể bù đắp, chỉnh lại những nghi lễ tổ tiên từng bị bỏ lỡ. Sau đó là Śvetodbhava/Śveta-tīrtha, nơi sông Śvetā (Śvetagaṅgā) sinh khởi từ tro thiêng của Śiva; tắm gội, giữ hạnh ba đêm và chiêm bái Mahākāleśvara đưa đến cõi Rudra, còn thờ phụng Śiva với lá bilva thì ban cho các điều nguyện cầu.
Adhyaya 138
The Glory of Gaṇatīrtha (at Bakulāsaṅgama)
Chương này, Mahādeva (Śiva) giảng cho Umā về vinh quang của hành trình hành hương tôn thờ Gaṇeśa. Nêu Gaṇa-tīrtha bên sông Candanā, còn gọi là Triviṣṭapa, và Bakulā-saṅgama—nơi hợp lưu linh thiêng có thần Bakuleśa hiện diện. Tắm vào ngày rằm tại Triviṣṭapa được nói là trừ diệt cả trọng tội, kể cả brahma-hatyā. Ai giữ chay vào Kṛṣṇāṣṭamī rồi tắm ở Bakulā-saṅgama thì được lên cõi trời. Chiêm bái (darśana) Bakuleśa nhờ ân điển của Gaṇeśvara sẽ đạt thành tựu như Gaṇapati; chỉ cần nghe câu chuyện này cũng được công đức ngang với tắm sông Gaṅgā. Vua dòng Nguyệt (Candra-vaṃśa) tên Viśvadatta được nêu làm gương: khổ hạnh lâu dài rồi quy hướng con đường Gāṇapatya; các bậc hiền thánh được mô tả là người phụng sự Gaṇeśa không ngừng. Phalaśruti hứa ban con cái, tài sản, tri thức và mokṣa, và kết lại bằng giáo lý Hari–Hara bất nhị: Śiva chính là Viṣṇu, và Viṣṇu chính là Śiva.
Adhyaya 139
The Glory of Agnipāleśvara (Agni-tīrtha, Pāleśvara, and Liberation through Śrāddha)
Śiva thuật lại cho Umā về cụm thánh địa ở bờ bắc sông Sābhramatī: Agni-tīrtha và pīṭha Pāleśvara gần đó, nơi Caṇḍī cùng các Yogamātṛ ban cho siddhi. Chương này dạy pháp tu ba đêm, darśana đối với Īśāna/Caṇḍikeśvara, tắm thanh tịnh trong Bhramatī gần Mātr̥-tīrtha, và đặc biệt tôn vinh nơi hợp lưu giữa Gokhurā với Sābhramatī. Nghi thức śrāddha cũng được chỉ bày: dùng bột mè (tila) để dâng piṇḍa, làm tarpaṇa bằng nước, và thết đãi brāhmaṇa—hứa ban công đức lớn và sự vô úy trước các loài tà ác, quỷ mị. Tiếp theo là gương răn: vua Kukardama vì tội lỗi mà thành preta, nhưng phước dư từ kiếp làm brāhmaṇa trước (tụng Veda, thờ Śiva, đãi khách) đưa ông đến āśrama của một vị guru. Nhờ sự can thiệp của brāhmaṇa Kahoḍa và việc lặp lại śrāddha tại tīrtha, Kukardama cùng các preta liên hệ được giải thoát, cho thấy nghi lễ nơi thánh địa và sự dẫn dắt của guru có thể chuyển nghiệp nặng thành mokṣa.
Adhyaya 140
The Glory of the Sacred Ford of Hiraṇyāsaṅgama
Chương này tán dương thánh địa hợp lưu (tīrtha) mang tên Hiraṇyāsaṅgama trong Uttara Khaṇḍa. Mahādeva (Śiva) kể với Devī Umā một tích xưa: sông Gaṅgā phân thành bảy dòng, trong đó dòng thứ bảy gọi là Hiraṇyā. Tīrtha ấy được nói là ở gần núi Satyavān, giữa Ṛkṣu và Mañjumaya; tắm và uống nước tại đây được ca ngợi là diệt trừ tội lỗi. Nơi này gắn với Vanasthalī, Nārāyaṇa/Hari và thần Hiraṇyāsaṅgameśvara; đồng thời nhắc đến khổ hạnh của Nara–Nārāyaṇa và sự ra đời của Urvaśī. Công đức tắm tại đây được ví ngang với bố thí một nghìn bò kapilā, mười lễ Aśvamedha, hành trì trong kỳ nhật thực/nguyệt thực, và lễ bố thí Tulāpuruṣa. Các điển tích nêu gồm: Hiraṇyākṣa tu khổ hạnh, Janamejaya biến thành thân thể vàng ròng, và Viśvāmitra nhờ tắm thanh tịnh mà đạt đến cõi của Śiva. Phước lành của tīrtha này được tuyên bố mở cho mọi varṇa.
Adhyaya 141
The Greatness of Madhurāditya (Mathurā Tīrtha and the Mandavya–Dharma–Vidura Legend)
Chương này trước hết ca ngợi chuỗi thánh địa, mở đầu bằng nơi hợp lưu Dharmāvatī–Gaṅgā gần Hiraṇyāsaṅgama. Kinh nói tắm gội tại đó đem phước lên cõi trời, và làm lễ śrāddha ngay tại chỗ thì được giải trừ món nợ đối với tổ tiên. Tiếp theo, Mathurā được tôn xưng là tīrtha diệt tội, nơi có thể chiêm bái Hari—Đấng diệt Madhu. Chương cũng nhắc lại bước chân của Śrī Kṛṣṇa sau khi Kaṁsa bị diệt, cùng việc thiết lập sự thờ phụng Madhurāditya và Madhurārka. Sau cùng là truyền thuyết nêu rõ nhân quả nghiệp: hiền triết Māṇḍavya bị xử oan bằng hình phạt đóng cọc; ngài đối chất với Dharma hiện thân và biết đó là quả báo cho một hành vi tàn nhẫn thuở ấu thơ. Do lời nguyền của Māṇḍavya, Dharma sinh làm Vidura; về sau Vidura tắm tại hợp lưu Sābhramatī–Dharmāvatī và thoát khỏi thân phận śūdra, nêu bật sức thanh tịnh của hành hương đối với nghiệp chướng và khổ lụy xã hội.
Adhyaya 142
The Greatness of Kapitīrtha (Kapīśvara/Kapīśvarāditya) and the Transition from Kambu-tīrtha
Chương này khép lại lời tán dương Kambu-tīrtha và chuyển sang māhātmya của Kapitīrtha/Kapīśvara. Tại Kambu-tīrtha, người hành hương tắm gội thanh tịnh, làm tarpaṇa dâng cho tổ tiên, thờ phụng Nārāyaṇa và bố thí cho các brāhmaṇa đúng theo pháp tắc; những việc ấy được nói là đưa đến cõi của Viṣṇu và ban phúc về con cái, với tấm gương Viśvāmitra tu khổ hạnh mãnh liệt và chuyên tâm thiền niệm Viṣṇu. Sau đó, câu chuyện chỉ dẫn đến Kapīśvara/Kapīśvarāditya, gắn với cuộc chiến Rāma–Rāvaṇa và việc các vānara dựng cầu. Việc chiêm bái (darśana) và tắm tại đây—đặc biệt vào ngày Caitra Aṣṭamī—được tuyên thuyết là diệt trừ trọng tội (kể cả brahmahatyā), ban sắc đẹp và phúc lạc, đồng thời thành tựu các ước nguyện về sức mạnh, dharma và con trai.
Adhyaya 143
The Greatness of the Saptadhārā Sacred Ford (including Ekadhārā and Maṅkī-tīrtha origins)
Chương này trình bày tiến trình tīrtha-māhātmya từ Ekadhārā đến Saptadhārā (Saptasārasvata). Ekadhārā được dạy là bến tắm thanh tịnh; ai thực hành tắm thiêng (snāna) và giữ chay nhịn qua một đêm sẽ được phước lớn—được che chở khỏi sợ hãi, ác nghiệp chóng tiêu, và việc thờ phụng Svāmideveśa giúp nâng đỡ dòng tộc. Tiếp đó, Saptadhārā được tôn xưng là quần thể thánh địa tối thắng, gắn với sự giáng hạ của sông Gaṅgā từ búi tóc kết của Śiva và biểu tượng “bảy dòng chảy” vượt ngoài thế gian. Nghi lễ śrāddha tại Saptadhārā được nói là làm các pitṛ (tổ tiên) đặc biệt hoan hỷ. Truyện lồng kể về hiền triết Maṅki, con của Kauṣītaka: sự nghiêm trì Veda, nỗi bận lòng về con trai, lời cầu thỉnh nơi vị guru, và khổ hạnh bên sông Sābhramatī. Nhờ công phu ấy, Maṅkī-tīrtha trở thành thánh địa độc đáo ban con và thành tựu sở nguyện; đến thời Dvāpara, các Pāṇḍava đã làm nơi này hiển lộ như Saptadhārā.
Adhyaya 144
The Glory of Khaṇḍa-tīrtha and Brahmavallī (Brahma-tīrtha)
Chương 144 tán dương hai quần thể thánh địa liên hệ mật thiết: Brahmavallī/Brahma-tīrtha (tại nơi hợp lưu của dòng Sābhramatī và Brahmavallī) và Khaṇḍa-tīrtha/Vṛṣa-tīrtha. Brahmavallī được tuyên xưng ngang với Prayāga và Gayā trong việc làm śrāddha; dâng piṇḍa tại đây khiến tổ tiên được thỏa nguyện suốt mười hai năm, còn bố thí—đặc biệt vào lúc nhật/nguyệt thực—thì công đức tăng bội phần. Tắm gội thánh thủy và niệm nhớ Nārāyaṇa, với vòng hoa tulasī, đưa đến quả báo cõi trời và hướng về Vaikuṇṭha; thậm chí còn nói đến việc đạt thân tướng thần linh mang śaṅkha-cakra-gadā. Sau đó câu chuyện chuyển sang Khaṇḍa-tīrtha: do một sự việc ở Goloka, đàn bò bị lời nguyền rơi xuống trần gian, nhưng nhờ tắm theo nghi thức tại hồ Khaṇḍa gần Brahmavallī mà phục hồi phúc báo và trở lại cõi trời/Goloka. Chương này dạy thờ phụng bò và bò đực, làm thí (kể cả “bò vàng”), cúng nước cho tổ tiên tại Gohrada, và trồng cây (pippala và năm cây āmalakī), hứa ban quả báo đến Goloka, Pitṛloka và cảnh giới của Hari, với công đức “vô tận”.
Adhyaya 145
Mahatmya of Saṅgameśvara Tirtha and the Curse of the Hastimatī River
Chương này tôn xưng Saṅgameśvara là một thánh địa hợp lưu (tīrtha) tối thắng, nơi sông Hastimatī gặp sông Sābhramatī, đồng thời cũng được mô tả trong mối liên hệ với Gaṅgā, khiến danh tiếng lan khắp ba cõi. Kinh nói rằng tắm gội tại bến này và chiêm bái Maheśvara (Śiva) sẽ tiêu trừ tội lỗi và đạt đến cảnh giới của Rudra. Phần tích truyện kể: hiền triết Kauṇḍinya tu khổ hạnh lâu dài bên bờ sông, nơi Hṛṣīkeśa (Nārāyaṇa) được thờ phụng. Vào một mùa mưa do thiên ý, nước lũ cuốn dời am thất cùng lương thực tích trữ; nỗi buồn và sự xáo trộn dâng cao khiến Kauṇḍinya nguyền rủa dòng sông rằng đến thời Kali-yuga sẽ trở nên cạn khô, từ đó mang tên Bahiścarī. Dẫu bị lời nguyền, Saṅgameśvara vẫn là nơi hành hương; chỉ cần darśana cũng có thể trừ các trọng tội, kể cả brahmahatyā.
Adhyaya 146
The Greatness of Rudra-Mahālaya (Kedāra) as a Liberating Tīrtha
Đoạn chương này đặt Rudra-mahālaya—được đồng nhất với Kedāra—là thánh địa tự hiển do chính Rudra tạo lập, và được quy định như nơi trọng yếu để làm nghi lễ cho tổ tiên. Thực hành śrāddha tại Kedāra được nói là khiến cha và ông tổ tiên được thỏa nguyện, an vui, và đạt đến cảnh giới tối thượng của Rudra. Văn bản cũng nêu phép tắc: thả một con bò đực trong khuôn viên đại đền là lỗi nặng. Hành hương vào các tháng Kārttika và Vaiśākha đem lại sự gần gũi với Rudra và giải thoát khỏi sầu khổ luân hồi. Tắm và uống nước Kedāra được tán dương là hành vi chấm dứt tái sinh; đồng thời khẳng định sông Gaṅgā cùng Bhramatī được an lập vì lợi ích muôn loài, kết lại bằng danh tiếng của tīrtha này với tên “Rudra-Mahālaya”.
Adhyaya 147
The Glory of Khaḍga-tīrtha: Darśana and Worship of Khaṅgeśvara/Viśveśvara
Chương này ca ngợi một thánh địa hiếm có mang tên Khaḍga-tīrtha. Đức Mahādeva Śiva nói với Devī Pārvatī rằng đây là tirtha có năng lực tiêu trừ tội lỗi; tắm gội tại đó đem lại sự thanh tịnh và công đức cứu độ. Sau khi tắm, hành giả nên chiêm bái (darśana) Śiva dưới danh hiệu Khaṅgeśvara/Viśveśvara (cũng gọi Khaḍgadhāreśvara) và cử hành pūjā, đặc biệt vào tháng Kārtika. Bản văn còn nêu rằng darśana vào tháng Vaiśākha đưa đến quyền uy và địa vị tối thượng; Thần linh được khẳng định là luôn hiện hữu và ban thành sở nguyện. Lễ vật dâng cúng gồm hoa, hương, phẩm vật cúng, đèn, trái cây và lá bilva dâng lên Viśveśa/Viśveśvara. Phước báo được hứa khả là tránh các cảnh giới xấu, đạt thiên giới, tăng trưởng tài sản, lương thực và sự hưng thịnh của gia đình.
Adhyaya 148
Mālar̄ka Sun-Tīrtha at Citrāṅgavadana (Gayā-tīrtha): Merits, Vows, and Boons
Đoạn chương này xác định một bến thánh tối thắng—Gayā-tīrtha—tại Citrāṅgavadana bên sông Sābhramatī, nơi Mālārka, hiện thân của Thái Dương (Sūrya), làm vị chủ trì. Cảnh giới được mô tả bằng sinh thái linh thiêng: cây ban phúc như ý và cây mandāra, cùng các loài như xoài, neem, kadamba, kāśmarya, aśvattha và tiṃduka. Về quả báo nghi lễ, kinh nói nhờ ân điển Mālārka mà bệnh phong (cùi) được trừ; phụ nữ thực hành nghi thức tắm rưới (abhiṣeka) theo Veda thì được con. Người sùng kính Bhāskara nếu dâng tại đây các hạnh tu hằng ngày—tắm sandhyā, trì tụng (japa), tế lửa (homa), tự học kinh điển (svādhyāya) và thờ phụng thần linh—thì công đức trở nên bất hoại. Mahādeva (Śiva) khuyên nên giữ Surya-vrata tại nơi ấy để được an lạc thế gian và đạt Sūrya-loka. Nêu gương một vị vua nhờ ân huệ Mālārka mà có con trai; và việc trai giới nghiêm cẩn kèm thờ phụng đưa đến phần dự vào giải thoát. Sự hiện diện của các hiền thánh do Vasiṣṭha dẫn đầu và chư thiên do Indra dẫn đầu càng làm thánh địa (kṣetra) thêm thanh tịnh.
Adhyaya 149
The Glory of Candaneśvara (Āmodasthāna) on the Sābhramatī River
Đoạn chương này trình bày tīrtha-māhātmya về Candaneśvara, còn gọi là Āmodasthāna, ở gần sông Sābhramatī, được ca ngợi là thù thắng hơn các bến tắm lân cận. Nơi đây nhắc đến cây đàn hương thiên giới và sự hiển lộ của liṅga do năng lực của tīrtha mà thành. Ký ức sử thi được gợi lên qua Bhīma: sau khi hoàn tất lời thệ đáng sợ bằng việc uống máu Duḥśāsana và buộc tóc Draupadī bằng đôi tay vấy máu, ông bố thí cho các dvija rồi lên đường hành hương. Tắm gội, uống nước tại đây và làm pitṛ-tarpaṇa được nói là trừ nạn địa ngục và ban cho cõi của Rudra. Thánh địa được tán dương là nơi diệt sầu khổ; việc thờ phụng được khuyên làm tùy theo khả năng, và ngay cả một vị vua ngư phủ cũng được nhớ như người thường xuyên lễ bái. Śiva còn nói về sự lan rộng của các tīrtha và quả lành được thanh tịnh nhờ công đức āmalakī, rồi kết lại bằng lời dạy dâng arghya đúng pháp.
Adhyaya 150
The Greatness of Jāmbavata (Jambū) Tīrtha and Jāmbavanteśvara
Chương này tán dương Jāmbū/Jāmbavata Tīrtha như “bậc thang lên cõi trời” trong thời Kali; tắm thánh (snāna) tại đây có thể diệt trừ tội lỗi. Nơi ấy gắn với huyền tích Jāmbavān đã lập một liṅga tôn kính mang danh Jāmbavanteśvara trên núi Daśāṅga, được chư thiên cũng phụng thờ. Trong ký ức liên hệ Rāmāyaṇa, sau khi Rāvaṇa bị đánh bại và Sītā được phục hồi, tiếng công bố và trống lệnh vang dội, đoàn chiến thắng đến bến vượt để tắm thánh. Śiva dạy Umā rằng tắm tại Jāmbavanteśvara sẽ được vinh dự nơi cõi Rudra, và niệm nhớ Rāma làm tan rã trói buộc của saṃsāra. Cao điểm giáo lý khẳng định Rāma và Rudra là bất nhị; việc lặp niệm danh “Rāma” thành tựu mục đích qua mọi thời đại, và bố thí—đặc biệt là hiến đất—được tăng gấp nghìn lần nhờ darśana Jāmbavanteśa.
Adhyaya 151
The Glory of Dhavaleśvara (Indragrāma Tīrtha and the Dhavala Liṅga)
Śiva nói với Pārvatī rằng, vượt qua một bến khác có thánh địa Indragrāma, nơi Indra được giải thoát khỏi tội lỗi ghê gớm. Ngài kể chuyện Indra giao ước với Namuci và giết Namuci bằng bọt, khiến tội brahmahatyā phát sinh. Theo lời chỉ dạy của Bṛhaspati, Indra tắm ở bờ bắc rồi lập Śiva làm Dhavaleśvara/Indra-liṅga và phụng thờ. Chương này quy định tắm thánh và lễ bái vào ngày pūrṇimā, amāvāsyā, saṅkrānti và khi có nhật/nguyệt thực; nhấn mạnh śrāddha, đãi ăn brāhmaṇa, dâng tặng bò, và trì tụng Rudra-mantra để công đức tăng bội. Có truyện lồng về Nandī, một vaiśya giàu có sùng kính, và một Kirāta (thợ săn) với lễ vật tưởng như ô uế—thịt, đồ đặt bằng chân, và abhiṣeka bằng nước từ miệng—nhưng nhờ bhakti mãnh liệt mà trở nên thanh tịnh; Śiva hiện thân, ban địa vị gaṇa và nâng cả hai người lên. Kết lại, thánh địa được ca ngợi là cứu độ, và giải thích liṅga trở nên “trắng” do được dâng sữa bò cõi trời.
Adhyaya 152
The Greatness of Bālāpendra (Bālāpa) Sacred Ford
Đại Đế (Śiva) ca ngợi một thánh địa (tīrtha) tối thượng trên sông Sābhramatī/Abhramatī tên là Bālāpa, nơi ban cả hưởng lạc và giải thoát. Sự linh thiêng của nơi ấy gắn với Bālāvatī, con gái hiền của Ṛṣi Kaṇva: nàng giữ giới nguyện theo Sāvitrī/Sūrya và tu khổ hạnh nghiêm mật để cầu được Thần Mặt Trời làm phu quân. Sūrya thử lòng nàng bằng cách cải trang, trao năm quả táo tàu/jujube để nấu và quan sát sự kiên định; khi nàng dâng hiến đến tột cùng, như việc nhiều lần hiến đôi chân vào lửa, Ngài hoan hỷ hiện thân thần diệu, ban cho sở nguyện, đặt tên tīrtha theo nàng và hứa cho nàng cư trú nơi cõi của Ngài. Chương này dạy phép tắm thánh, hành trì ba đêm, chiêm bái mặt trời lúc bình minh, cùng các thời điểm cát tường (Chủ nhật, Saṅkrānti, Saptamī, nhật/nguyệt thực). Cũng nêu bố thí như bò kèm đường thốt nốt/jaggery, bò đỏ, bò đực; cúng dường cơm sữa ngọt với jaggery; và lễ hoa kính bái Hồng Nhật (mặt trời đỏ). Một điển tích thứ hai—con trâu già bị bỏ rơi, rồi một vương tử Kānyakubja trở thành jātismara nhờ ngâm xương—khẳng định công đức bất hoại, hiệu lực của śrāddha, và việc an trí, thờ phụng Mahiṣeśvara tại bến thánh; kết lại rằng tắm ở đây ngang công đức các đại hà và dứt vòng tái sinh.
Adhyaya 153
The Greatness of Durdharṣeśvara
Đại Thần (Śiva) giảng cho Pārvatī về sự linh thiêng của thánh địa Durdharṣeśvara. Ngài nói rằng chỉ cần tưởng niệm thánh địa này cũng đã được công đức và tiêu trừ tội lỗi; huống chi tắm gội, lễ bái và được darśana (chiêm bái) Śiva tại đây thì phước báo càng lớn. Sau cuộc giao tranh giữa chư thiên và a-tu-la, con của Bhārgava là Uśanas/Śukra thực hành khổ hạnh và đại nguyện, phụng thờ Tryambaka, rồi đắc được Mṛtasaṃjīvanī—tri thức phục sinh. Vì thế Uśanas-tīrtha/Kāvyatīrtha trở nên nổi danh. Trong điển tích thứ hai, Indra thua Vṛtra bèn cầu lời chỉ dạy nơi Bṛhaspati. Bṛhaspati hướng Indra đến sông Ābhramatī, nơi Durddhara ngự. Indra tắm gội và thờ phụng Śiva; Śiva ban ân phúc và trao vũ khí Pāśupata được gìn giữ, nhờ đó Vṛtra bị diệt. Lời dạy kết lại rằng tại bến nước này, tắm gội, lễ bái và chiêm bái Śiva đều diệt tội nhờ ân điển của Durdharṣeśa.
Adhyaya 154
The Greatness of Dhāreśvara / Khaṅgadhārā Tīrtha (Hidden Tīrtha and Incidental Śivarātri Worship)
Chương này xác định một tīrtha cực kỳ thanh tịnh nhưng bị ẩn trong thời Kali-yuga bên sông Sābhramatī, gọi là Khaṅgadhārā, nơi Rudra ngự như Khaṅgadhāra/Dhāreśvara. Mahādeva (Śiva) thuật lại cho Pārvatī về uy lực công đức của thánh địa ấy qua một truyền tích xưa. Theo chuyện kể, một thợ săn hung bạo tên Caṇḍa (cũng gọi Puṣkasa/Puṣkasena) thức trọn đêm vào đêm Māgha śukla caturdaśī trên cây śrī/bilva để rình giết heo rừng. Trong cơn giận, hắn bứt lá; lá rơi xuống liṅga ở phía dưới. Không hay biết, việc nhịn ăn, thức canh và dâng lá ấy đã trở thành sự thờ phụng Śiva một cách vô tình. Chuỗi sự việc liên quan đến người vợ, con chó ăn thịt và sự chuyển tâm hướng về ly dục dẫn đến việc hắn định tự hiến thân, nhưng các gaṇa của Rudra ngăn lại và đưa hắn về cõi Śiva. Lý do tīrtha bị ẩn được giải thích do lời nguyền của Viśvāmitra sau việc một người thợ dệt dâng thịt lên Śiva; tuy vậy, sự lễ bái với lòng bhakti—dù chỉ là tượng đất—cũng có thể diệt tội ngay tức khắc.
Adhyaya 155
The Greatness of Dugdheśvara (Dugdhatīrtha)
Chương này xác lập Dugdheśvara/Dugdhatīrtha là một bến tắm (tīrtha) tối thượng có năng lực tẩy tịnh, nằm về phía nam Khaḍgadhārā, bên sông Sābhramatī và gần vùng hợp lưu liên hệ với Candrabhāgā và Gaṅgā. Mahādeva (Śiva) giảng cho Pārvatī về sự thanh tịnh lớn lao khi hành trì tại nơi ấy. Nguồn gốc được kể qua chu kỳ Dadhīci: chư thiên bại trận trước các daitya liền đến cầu viện hiền thánh Dadhīci. Vì lợi ích thế gian, ngài xả bỏ thân xác để xương cốt được dùng rèn vũ khí; Surabhī liếm giúp tách thịt khỏi xương. Vợ ngài là Suvarcā nguyền rủa các thần, và con trai Pippalāda được nhận định là hóa thân của Rudra. Sau cùng, nhờ uy lực tu chứng của bậc hiền, một liṅga hiện ra từ sữa trên bờ sông và nổi danh là Dugdheśvara. Phần mahātmya kết luận rằng tắm gội, bố thí, japa, thờ phụng và khổ hạnh tại đây đều cho quả bất hoại; chỉ cần nghe câu chuyện cũng diệt tội và được về cõi của Rudra.
Adhyaya 156
The Glory of the Candreśvara Sacred Ford at the Candrabhāgā Confluence
Chương này nêu một tīrtha tối thượng, có năng lực tẩy uế bậc nhất, ở phía đông Dugdhēśvara, tại nơi hợp lưu sông Candrabhāgā, nơi Śiva ngự như Candreśvara. Sự linh thiêng của địa điểm được gắn với khổ hạnh lâu dài của Soma và tapas của Śukra bên bờ sông; vì thế danh xưng liṅga “Candreśvara” được giải thích và được tôn xưng là thù thắng giữa các tīrtha. Các pháp hành cốt lõi được dạy là tắm tại tīrtha, uống nước thánh, thiền niệm hằng ngày và thờ phụng Śiva; những việc ấy đem lại dharma và artha, đồng thời diệt trừ trọng tội. Những nghi lễ đặc biệt như trì tụng Rudra-mantra, vṛṣotsarga, làm śrāddha với piṇḍa mè, và bố thí đều được ca ngợi. Cũng nhắc truyền thống rằng vào thời Kali-yuga, tīrtha này bị che khuất, nhưng có liṅga vàng hiện rõ. Trồng cây đa bên bờ sông được nói là đưa đến nơi ở của Śiva trong những khoảng thời gian vũ trụ dài lâu.
Adhyaya 157
The Glory of Pippalāda Tīrtha: Dadhīca, the Kṛtyā, and the Hidden Ford in Kali-yuga
Mahādeva nói với Pārvatī rằng gần Dugdhēśvara, bên bờ sông Sābhramatī có một tīrtha thanh tịnh và an lạc tên là Pippalāda, nhưng trong thời Kali-yuga lại ẩn kín. Thánh địa này gắn với Dadhīca: người hành hương muốn thoát khỏi món nợ đối với tổ tiên (pitṛ-ṛṇa) nên đến nơi linh thiêng của Dadhīca, tắm gội và uống nước tại đó; nước ấy được nói là có thể trừ diệt cả trọng tội như brahmahatyā. Pārvatī hỏi vì sao kṛtyā được tạo ra và trước đó đã làm gì. Śiva giải thích rằng Dadhīca đến đây để tu khổ hạnh nghiêm mật, nhưng Kolāsura đến quấy nhiễu, ngăn trở. Thấy vậy, người con đức hạnh của Kāhoḍa đã tạo kṛtyā để trừ diệt; kṛtyā giết Kolāsura, và từ biến cố ấy uy lực của tīrtha hiển lộ. Śiva cũng dạy nghi thức trồng cây pippala như một thiện nghiệp giúp giải thoát ràng buộc nghiệp lực.
Adhyaya 158
The Greatness of Nimbārka-deva Tīrtha (Picu-mandāraka and the Twelve Names of Sūrya)
Śiva giảng cho Umā về sự linh thiêng của thánh địa Picu-mandāraka bên bờ sông Sābhramatī/Bhramatī. Nơi này được ca ngợi là trừ bệnh và tẩy sạch tội cấu; ai tắm tại đây và thờ phụng Ravi (Sūrya) thì được toại nguyện. Truyện tích kể rằng khi chư thiên bị Dānava đánh bại, các ngài hóa thân vi tế và ẩn trong những cây nhất định—Śiva trú trong cây bilva, Viṣṇu trong cây aśvattha, Indra trong cây śirīṣa, và Mặt Trời trong cây nimba—cho đến khi Viṣṇu khuất phục Daitya Kolāhala. Vì mỗi vị thần gắn liền với cây nương náu của mình, việc chặt phá các cây ấy bị nghiêm cấm. Từ nơi Sūrya an trú trong cây nimba mà sự thánh thiện của Picu-mandāraka được hiển lộ. Chương này dạy tụng mười hai danh hiệu/tôn xưng của Sūrya, hứa ban công đức, tài lộc, con cái và sự thăng tiến qua nhiều đời. Tại Nimbārka tīrtha tối thượng, tắm và uống nước thánh được nói là đưa đến mokṣa (giải thoát).
Adhyaya 159
The Glory of Siddhakṣetra: Koṭarākṣī’s Manifestation and Aniruddha’s Hymn
Mahādeva (Śiva) nói với Pārvatī về Siddhakṣetra, thánh địa vô song, và liên hệ với tích Aniruddha–Uṣā. Aniruddha bị đưa đến thành của Bāṇāsura và bị trói giam; trong cơn nguy khốn, chàng nhớ niệm Koṭarākṣī. Nữ thần được mô tả là Quyền năng Vaiṣṇavī nguyên sơ, chuyên hộ trì, và đã được Kṛṣṇa an vị bên bờ sông. Sau khi Bāṇāsura bị đánh bại và Aniruddha dâng lời tán thán, sự hiện diện trực tiếp của Nữ thần được xác chứng. Kinh tiếp tục nêu công đức tīrtha: tắm gội suốt một năm rồi được darśana Koṭarākṣī thì được phú quý; tắm tại Siddha-tīrtha và chiêm bái Koṭaravāsinī thì được vinh dự ở cõi Rudra. Śiva dạy rằng chỉ cần tưởng niệm cũng ban giải thoát, đồng thời chỉ bày phép tắm đặc biệt và tụng bài thánh ca. Koṭarākṣī được đồng nhất với nhiều danh hiệu Nữ thần và được tuyên xưng là tīrtha tối thượng; ai được chiêm bái thì tội chướng tiêu trừ.
Adhyaya 160
Glory of the ‘King of Tīrthas’: Vāmana’s Presence, Māgha Dvādaśī Gifts, and Pitṛ Offerings
Đoạn chương này tôn xưng một tīrtha được gọi là “Vua của các thánh địa”, nơi có bảy dòng sông và nước thơm mùi đàn hương. Kinh văn khẳng định rằng tắm gội thiêng (tīrtha-snāna) tại đây đem công đức vượt hơn các tīrtha khác gấp trăm lần, vì chính Bhagavān Vāmana ngự trú tại chốn ấy. Tiếp đó là các pháp hành trong tháng Māgha, đặc biệt ngày Dvādaśī: bố thí tila-dhenu (dâng “bò” bằng mè) diệt tội và nâng đỡ đến một trăm đời. Kỷ luật tarpaṇa cho tổ tiên cũng được dạy rõ—chỉ cần dâng nước pha mè (tila-jala) cho pitṛ đã được xem ngang với một lễ śrāddha có hiệu lực ngàn năm. Cuối cùng, việc thết đãi brāhmaṇa bằng guḍa-khīra (cháo sữa ngọt đường thốt nốt/jaggery) được phóng đại công đức: nuôi một vị tại đây bằng nuôi một ngàn vị ở nơi khác.
Adhyaya 161
The Greatness of Somatīrtha and the Manifestation of Someśvara (Soma-liṅga)
Chương này ca ngợi Somatīrtha, một gupta-tīrtha (thánh địa ẩn mật) bên bờ sông Sābhramatī, nơi Bhava (Śiva) được tưởng niệm như Kālāgni—ngọn lửa của Thời gian. Tắm gội tại đây và chiêm bái (darśana) Śiva trong hình tướng Someśvara đem công đức như soma, ban sự ưu thắng ở đời và phúc lành sau khi qua đời trong cõi của Śiva. Śiva kể với Pārvatī một tích xưa có năng lực diệt tội: hiền giả Kauṣītaki tu khổ hạnh nghiêm mật—trước chỉ ăn lá, sau chỉ nương vào khí (hơi thở)—và thiền quán nơi Ātman. Khi Maheśvara hoan hỷ ban ân, Kauṣītaki cầu cho liṅga hiển lộ và cho danh xưng của Thần được truyền tụng là “Someśvara”; vì thế Somatīrtha nổi danh là Soma-liṅga. Kinh văn còn nêu các phương tiện và quả báo: tụng niệm Rudra-japa, dâng lá bilva, bột đàn hương, trái cây, hoa; hành hương ngày thứ Hai; được con trai, tài sản, thậm chí vương quyền, và rốt ráo đạt đến nơi ở tối thượng của Śiva.
Adhyaya 162
The Greatness of Kāpotikā/Kāpota Tīrtha: Ancestor Rites, Vaiśākha Bathing, and Guest-Dharma
Mahādeva chỉ dạy Devī Pārvatī đến Kāpotikā/Kāpota Tīrtha, bến nước linh thiêng gắn với dòng chảy của sông Sābhramatī. Tại đây, sau khi tắm gội thanh tịnh, hành giả nên thực hiện các phần của śrāddha như piṇḍa và tarpana, dâng phần cúng cho loài vật như quạ và chó, đồng thời tu tập bhakti theo mùa và theo tithi. Đặc biệt, tắm tại đây vào tháng Vaiśākha rồi thờ phụng Īśāna dưới danh hiệu Prācīneśvara bằng hạt cải vàng nhạt sẽ đem lại sự giải thoát cho bản thân và cho tổ tiên. Tên gọi của tīrtha được giải thích bằng một truyện tích: một con bồ câu thuần thành Vaiṣṇava, vào ngày Dvādaśī thiêng liêng của Viṣṇu, đã giữ trọn đạo tiếp khách khi một vị “khách” là chim ưng đòi thịt; bồ câu hiến dâng chính thân mình. Sự hy sinh ấy làm hiển lộ năng lực tẩy tịnh của thánh địa. Chương kết lại bằng lời răn phổ quát: luôn kính trọng khách (atithi), vì atithi-satkāra đem công đức viên mãn và dẫn đến nơi ở bền vững của Viṣṇu.
Adhyaya 163
The Glory of Go-tirtha (Sacred Ford of the Cows)
Đoạn chương này tán dương Go-tīrtha gần hồ Kāśyapa như một thánh độ tối thắng; tắm (snāna) tại đây có thể tiêu trừ cả những tội lỗi nặng nề, kể cả lỗi lầm tương đương brahmahatyā. Vì vậy Go-tīrtha được xem là nơi thanh tịnh đặc biệt linh nghiệm. Nguồn gốc tên gọi và công năng được giải thích bằng một mô-típ khởi nguyên: những con bò bị sẫm màu do tội nghiệp đời trước đã tắm ở đây rồi trở lại trắng trong. Sự phục hồi của bò trở thành dấu hiệu hữu hình của việc tẩy sạch nghiệp chướng. Lời dạy tiếp theo gắn việc tắm thánh địa với bổn phận hằng ngày tôn kính và phụng sự “mẹ bò”; phụng sự bò giúp người đàn ông được giải thoát khỏi món nợ ân nghĩa đối với chính các bà mẹ của mình. Công đức đạt đỉnh ở go-dāna: ai tắm tại Go-tīrtha rồi bố thí một con bò cho sữa cho các brāhmaṇa ưu tú sẽ được sinh về cõi Brahmā (Brahmaloka).
Adhyaya 164
The Glory of Kaśyapa Tīrtha: Kuśeśvara, Kaśyapa’s Sacred Pond, and the Sin-Destroying Gaṅgā
Chương 164 ca ngợi thánh địa (tīrtha) mang tên Kaśyapa. Mahādeva dạy Devī rằng nơi đây xưa kia có một hồ lớn, gắn với truyền tích về sự hình thành của một vị thần núi. Tại chốn linh thiêng ấy có thần Kuśeśvara rực sáng, cùng một hồ thiêng (kuṇḍa) mỹ lệ được quy thuộc về hiền thánh Kaśyapa. Tắm gội tại đây giúp tránh đọa địa ngục; các bà-la-môn duy trì lễ Agnihotra và chuyên tâm vào lòng sùng kính theo Veda. Vùng Kāśyapā được ví như Kāśī và nói rằng do các ṛṣi tạo dựng, sắp đặt. Nhờ khổ hạnh của Kaśyapa, sông Gaṅgā đã giáng xuống từ búi tóc kết của Śiva; tại đây, chỉ cần chiêm ngưỡng Gaṅgā cũng có thể diệt trừ trọng tội. Kinh văn cũng tán thán bố thí như dâng bò, dâng xe, và việc làm śrāddha kèm theo hỷ xả. Kết lại khẳng định: trong thời Kali-yuga không có tīrtha nào sánh bằng Kaśyapa, nơi chư thiên và hiền thánh cư ngụ, được thanh tịnh nhờ Đấng Chúa của mọi tīrtha.
Adhyaya 165
The Greatness of Vijayī Tīrtha (with Bhūtālaya–Bhūteśvara–Ghaṭeśvara–Vaidyanātha sequence)
Chương này trình bày một lộ trình hành hương các tīrtha, nhấn mạnh những nghi lễ có năng lực sám trừ và giải thoát. Trước hết là Bhūtālaya—tīrtha diệt tội, được nhận biết bởi cây đa và dấu mốc gỗ đàn hương ở phía đông. Tắm tại đây, nhất là vào Kṛṣṇāṣṭamī với việc trai giới và bố thí mè đen, được nói là ngăn hoặc trừ trạng thái preta; dâng một bình nước có mè cho các Pitṛ được tuyên là giúp giải thoát tổ tiên. Tiếp đó, vào các ngày caturdaśī và aṣṭamī, tắm lúc rạng đông bằng nước thanh tịnh, kèm xưng niệm danh hiệu, sẽ thoát khỏi tình trạng preta. Rồi tán dương Śrī Bhūteśvara, nơi ban sự vô úy trước nỗi sợ bhūta. Sau đó đến Ghaṭeśvara thù thắng gần Sābhramatī; thờ kính cây plakṣa sẽ được toại nguyện. Cuối cùng hướng về Vaidyanātha: nếu làm cho Pitṛ được thỏa mãn đúng pháp, sẽ đạt quả của mọi tế lễ, được chiến thắng và diệt trừ các tội lỗi.
Adhyaya 166
The Greatness of Pāṇḍurārya Tīrtha
Chương này tôn xưng một thánh địa (tīrtha) vượt cả Vaidyanātha, được gọi là Deva-tīrtha, gắn với ngôi đền bên bờ sông Sābhramatī nổi danh là Pāṇḍurāryā. Qua lời giáo huấn thiêng liêng của Śiva, sự thanh tịnh và uy lực của đạo tràng ấy được hiển bày. Câu chuyện nối nơi này với ký ức sử thi: trong bối cảnh lễ Rājasūya của Yudhiṣṭhira và cuộc chinh phục phương Nam (digvijaya) của Nakula, địa điểm ấy trở nên lừng danh với tên Pāṇḍurārya. Chương cũng dạy pháp hành hương: tắm gội nơi Sābhramatī, đảnh lễ Pāṇḍurāryā, và dâng trọn công phu thờ phụng tích lũy suốt một năm. Quả báo được hứa là cả bhukti lẫn mokṣa, gồm bát thần thông (aṣṭa-siddhi) và trí tuệ tăng trưởng. Pulastya còn nói: ai xả báo thân tại đây sẽ đến Kailāsa và được vào hàng gaṇa của Caṇḍeśvara; đồng thời nêu rằng khổ hạnh (tapas) của Hanumān tại nơi này là nguồn sức mạnh giúp Ngài nhảy vượt đại dương.
Adhyaya 167
Gaṇa-tīrtha (The Sacred Ford of Gaṇanātha)
Chương này trình bày một chuỗi ngắn các thánh địa hành hương. Trước hết là Caṇḍeśa-tīrtha, nơi Caṇḍeśvara ngự và ban phú quý; chỉ cần được darśana (chiêm bái) cũng có thể diệt trừ tội lỗi đã phạm dù cố ý hay vô ý. Śiva giảng cho Pārvatī rằng “thành của Caṇḍeśa” do chư thiên hội tụ cùng kiến lập. Tiếp đó, lời giảng chuyển đến Gāṇapatya/Gaṇa-tīrtha gần sông Sābhramatī/Bhramatī, được nói là do Devī thiết lập; tắm gội tại đây được tuyên là đưa đến giải thoát. Phần kết nêu phalaśruti mạnh mẽ: người sùng kính Rudra làm śrāddha tại đó được công đức ngang mọi tế lễ; cúng dường cho pitṛ cho quả báo mau chóng nhờ ân điển Gaṇanātha; và bố thí một con bò đực cho brāhmaṇa dẫn đến vượt thoát và đạt cảnh giới tối thượng.
Adhyaya 168
The Glory of Vārtraghnī (the Vṛtra-Slayer Confluence)
Mahādeva (Śiva) giảng cho Pārvatī về công đức của thánh địa Vārtraghnī, một nơi hợp lưu (saṅgama) gắn với Indra và sự kiện Vṛtra. Tắm gội tại đây đem lại phước báu phi thường; lại làm piṇḍa-śrāddha với mè (tila) thì được nói là thanh tịnh dòng tộc. Pārvatī hỏi nguồn gốc tên dòng sông và vì sao Indra đến nơi ấy. Śiva dẫn lại khung truyện xưa—Yudhiṣṭhira hỏi Bhīṣma—rồi kể cuộc chiến lâu dài giữa Vṛtra và Indra: Indra thất bại, tìm chỗ nương tựa, và được diện kiến Śiva tại hợp lưu. Từ tro thiêng của Śiva hiện ra liṅga Bhasmagātra/Bhūteśvara; chỉ cần darśana (chiêm bái) liṅga ấy thì được giải thoát khỏi tội brahmahatyā. Sau khi Vṛtra bị giết, brahmahatyā hiện thành một thực thể đáng sợ trói chặt Indra. Pitāmaha Brahmā đứng ra dàn xếp, phân chia mỗi phần tư tội ấy cho Agni, thảo mộc, các apsarā và Āpaḥ (nước), kèm theo lời giải rằng những lỗi lầm nhất định của con người về sau sẽ kéo các phần ấy đi. Indra tu khổ hạnh tại bến thiêng, được thanh tịnh và lên cõi trời; chương kết lại bằng việc khẳng định māhātmya của nơi này.
Adhyaya 169
Varaha Tirtha: The Sacred Ford of Yajñavarāha and the Ocean-Confluence
Chương này xác lập một nơi hợp lưu linh thiêng ven biển, nơi sông Vārtraghnī đổ vào đại dương của Varuṇa cùng với sông Bhadrā/Subhadrā. Công đức của việc tắm (snāna) và dâng nước thanh tịnh tại đây được tán dương như nguồn phước lành lớn. Câu chuyện tiếp đó chuyển sang Varāha. Viṣṇu trong hình tướng Yajñavarāha đã hàng phục các Dānava, khuấy đảo và vui chơi trong biển cả rồi hiện lên với thân thể lấm bùn. Theo lời thỉnh cầu của Pārvatī, Śiva kể lại Varāha-līlā thời xưa: Hari vì sứ mệnh của chư thiên mà nhận thân lợn rừng, nâng Trái Đất lên, và trồi dậy khỏi bùn lầy Kardamālaya. Từ sự xuất hiện ấy phát sinh Varāha-tīrtha; tắm tại đây ban cho giải thoát, và nghi thức śrāddha được khuyến dạy để cứu độ tổ tiên. Người thực hành cùng các bậc tiền nhân được dẫn đến cõi an lạc.
Adhyaya 170
The Sacred Ford of the Confluence (Saṅgama Tīrtha)
Chương 170 tán dương Saṅgama Tīrtha—nơi hợp lưu thiêng liêng, nơi sông Gaṅgā gặp Bhṛmatī và hòa vào đại dương—và tuyên bố đây là thắng địa tối thượng trong các tīrtha. Kinh văn dạy người hành hương thực hiện các việc cốt lõi: tắm gội thanh tịnh và bố thí (dāna) theo đúng nghi lễ. Nơi đây được nói là có thể tiêu trừ cả những tội lỗi nặng nề. Văn bản còn khuyến khích làm śrāddha tại địa điểm này để lợi ích cho dòng tộc, hứa ban quả báo đạt đến thế giới tổ tiên (pitṛ-loka); thậm chí còn nêu lời tán thán mạnh rằng tội brahmahatyā (sát hại một brāhmaṇa) cũng được giải thoát tại chỗ gặp gỡ giữa biển và Gaṅgā. Kết lại, chương khẳng định: nơi nào con người không nhận ra một tīrtha, thì nên thiết lập một tīrtha thù thắng tại đó nhân danh Śiva; sau đó là phần kết chương (colophon) gọi tên chương là “Saṅgama-tīrtha”.
Adhyaya 171
The Greatness of the True Tīrtha: Praise of the Āditya Ford
Chương này tán dương một thánh địa (tīrtha) tối thượng mang tên Āditya, nằm gần nơi hợp lưu linh thiêng. Mahādeva (Śiva) tuyên thuyết rằng công đức của bến thánh này vô song, vượt trội giữa các tīrtha. Sau đó văn bản chuyển sang lời chỉ dạy nghi lễ: người cầu đạo nên tắm gội tại Puṣkara, làm lễ thờ phụng lại với hoa arka và hoa karavīra, đồng thời thường xuyên cử hành śrāddha và bố thí tại nơi ấy. Tīrtha này được gọi là pāpa-nāśaka, có năng lực diệt trừ tội lỗi; chỉ cần được darśana (chiêm bái) cũng phát sinh phước đức, ngay cả đối với người mang trọng tội mahā-pātaka. Phần kết ghi colophon nêu tên chương và vị trí trong Uttara-khaṇḍa.
Adhyaya 172
The Glory of Nīlakaṇṭha
Mahādeva (Śiva) nói với Pārvatī rằng, vượt qua bến tắm thiêng (tīrtha) đã được nhắc đến trước đó, còn có một thánh địa tối thắng. Ngài gọi nơi ấy là “tīrtha cao thượng của Nīlakaṇṭha” và đặc biệt khuyên những người cầu giải thoát (mokṣa) nên đến chiêm bái. Śiva dạy rằng darśana Nīlakaṇṭha sẽ vô cùng linh nghiệm khi đi kèm các lễ cúng theo truyền thống Śaiva—lá bilva, hương và đèn—và có thể ban cho tín đồ những phúc nguyện như ý. Sự hiện diện thiêng này ưa chuộng hạnh khổ tu như trai giới và sống cô tịch, nhưng vẫn từ mẫn đáp lời thỉnh cầu của người sùng kính. Cuối đoạn nêu thêm danh xưng thời Kali-yuga là “Kāśyapī”, cho thấy lối diễn đạt quen thuộc của Purāṇa: tên gọi có thể biến đổi theo từng yuga, gắn việc tưởng niệm và hành trì với thời đại tương ứng.
Adhyaya 173
The Glory of the Sābhramatī (Sabharmati) River-Confluence
Trong khung đối thoại Umā–Maheśvara, Mahādeva (Śiva) ca ngợi một thánh địa (tīrtha) nơi sông Sābhramatī hợp lưu với con sông mang tên Durgā, rồi dòng hợp lưu ấy chảy ra biển. Ngài khuyên hành giả và khách hành hương tắm gội nghi lễ (snāna) tại chỗ hợp lưu, và xác quyết rằng đặc biệt trong thời Kali-yuga, người đến đây sẽ được giải trừ lỗi lầm và uế nhiễm. Lời dạy không chỉ dừng ở snāna mà còn gồm việc cử hành śrāddha tại hợp lưu, thết đãi các brāhmaṇa, và thực hành dāna theo quy định—nhất là bố thí bò và trâu—như những nhân duyên tạo phước lớn. Thánh địa này được tuyên xưng cực kỳ thanh tịnh và có năng lực diệt tội; thậm chí chỉ cần được chiêm bái (darśana) cũng nói là tiêu trừ tội chướng. Sự linh thiêng của dòng sông được sánh với Gaṅgā, quả phúc trong Kali-yuga được mô tả là bền lâu, và kết lại theo lối truyền thống rằng công đức của nơi ấy không thể kể xiết.
Adhyaya 174
The Manifestation of Narasiṃha (Narasimha Vrata and Maulistāna Tīrtha)
Chương này mở đầu khi Mahādeva (Śiva) hứa với Pārvatī sẽ truyền dạy một vrata vô cùng hiếm có, có năng lực tiêu trừ những tội lỗi nặng nề. Tiếp đó là sự hiển lộ của Śrī Narasiṃha “vì lợi ích của hàng tín đồ”, và Pārvatī thỉnh hỏi về cõi trú xứ tối thượng (parama-dhāma) của Narasiṃha. Phần sau trình bày đối thoại giữa Prahlāda và Śrī Narasiṃha: nguyên do phát sinh bhakti, uy lực của vrata và quả báo rộng lớn. Narasiṃha chỉ định ngày hành trì vào Vaiśākha, nửa tháng sáng, ngày thứ mười bốn (śukla caturdaśī), nêu các yoga/thiên tượng cát tường, và dạy trọn nghi thức: tắm gội thanh tịnh, lập maṇḍala và đặt kalaśa, an vị tượng Narasiṃha bằng vàng cùng Lakṣmī, abhiṣeka bằng pañcāmṛta, cúng dường mười sáu upacāra, thức canh đêm, tụng/đọc Purāṇa, làm Vaiṣṇava śrāddha, cùng bố thí và dakṣiṇā theo thứ lớp. Chương còn gắn vrata này với thánh địa Maulistāna ở phía tây gần sông Sindhu, liên hệ đến khổ hạnh lâu dài của Hārīta và Līlāvatī và sự hiện diện thường trụ của Narasiṃha. Kết lại, kinh văn xác quyết công đức giải thoát cho người nghe, người tụng đọc và người thực hành vrata với lòng thành kính.
Adhyaya 175
Gītā Māhātmya: The Suśarmā Narrative and the Merit of Reciting the First Chapter
Pārvatī thỉnh hỏi về sự vĩ đại của Bhagavad Gītā. Mahādeva đáp lại bằng cách thuật lại cuộc đối thoại xưa giữa Viṣṇu và Lakṣmī: Lakṣmī hỏi vì sao Viṣṇu nằm trên Biển Sữa. Viṣṇu nói Ngài đang an trụ trong sự nhập định nội tâm, chiêm kiến chính hình tướng Maheśvara của mình, và từ đó khai thị về Chân Ngã (Ātman) vượt ngoài nhị nguyên cùng mọi cực đoan của khái niệm. Chương này tôn xưng Gītā là tinh túy được Vyāsa “khuấy lọc” từ Veda và śāstra, như một “thân thể” thiêng gồm mười tám chương, mà từng câu có thể cắt đứt thòng lọng luân hồi. Tiếp theo là lời dạy về công đức: dù học tụng một phần cũng đem lại địa vị tâm linh thù thắng. Câu chuyện Suśarmā—sa ngã, trải nhiều lần tái sinh, rồi được thanh tịnh nhờ nghe/đọc chương đầu của Gītā—khẳng định con đường giải thoát vẫn mở ra, ngay cả cho người tại gia.
Adhyaya 176
Gītā Māhātmya: The Greatness of the Second Chapter (The Tale of Ajāpāla/Mitravān and Devaśarman)
Trong Gītā-māhātmya của chương này, Devaśarman—người tinh thông tế lễ và nghi quỹ—vẫn không đạt an lạc rốt ráo chỉ nhờ các hy tế, nên khởi tâm cầu mokṣa. Được vị xuất gia Muktakarmā chỉ dẫn, ông đến nương nơi Mitravān (Ajāpāla), bậc hiền triết chăn dê, người chứng tri ātma-jñāna, để nghe pháp giải thoát. Qua lời Mitravān mở ra một truyện nghiệp báo lồng trong truyện: kẻ như bậc vương giả nhưng sa đọa phải chịu địa ngục rồi trôi lăn nhiều đời; một người nữ suy đọa thành ḍākinī và tái sinh làm dê cái; một kẻ bạo tàn tái sinh làm hổ/báo. Tại thánh lâm có liṅga của Tryambaka, oán thù giữa thú săn mồi và con mồi bỗng lắng dịu, khiến mọi loài truy vấn nguyên do. Một kapi (khỉ) thuật rằng có vị khổ hạnh khắc Bhagavad Gītā lên đá và truyền dạy phép tụng niệm có kỷ luật, đặc biệt là chương thứ hai, đem lại sự tĩnh lặng vượt qua đói khát, sợ hãi và mọi nhị nguyên. Devaśarman y theo pháp ấy mà tu trì, chứng đắc cảnh giới tối thượng, không còn trở lại (apunarāvṛtti).
Adhyaya 177
The Glory of the Gītā: The Saving Power of Reciting Chapter Three
Chương này kể về một bà-la-môn tên Jaḍa đã bỏ svadharma, sa vào tội lỗi: tà dâm, cờ bạc, rượu chè, săn bắn và trộm cắp. Ông bị kẻ ác giết hại và sau khi chết phải chịu cảnh giới kinh hoàng nơi hậu thế. Người con trai tinh thông Veda đi tìm cha và hướng về Vārāṇasī để làm công đức cho người đã khuất, nhưng dừng lại dưới chính gốc cây nơi cha chết. Tại đó, anh cử hành sandhyā và tụng Bhagavad Gītā chương 3; liền hiện ra một điềm trời đáng sợ, và người cha xuất hiện trên vimāna rực sáng, nói rằng nhờ gần kề việc tụng Gītā mà ông được giải thoát. Jaḍa dạy con hãy làm các nghi lễ và hồi hướng công đức cho những thân quyến đang sa vào địa ngục. Câu chuyện mở rộng: Yama và các hữu thể khác tán thán Viṣṇu; Madhusūdana truyền Yama tiếp tục bổn phận đã định, còn sự giải thoát đến với những ai được nối kết nhờ hồi hướng công đức và năng lực cứu độ của Gītā.
Adhyaya 178
Gītā-māhātmya: The ‘Sin-Cutting’ Tīrtha and the Badarī Curse Narrative (Chapter 178)
Chương này tiếp nối Gītā-māhātmya, nêu “pháp hành thứ tư”: hằng ngày chí thành tưởng niệm và tụng/đọc Gītā thì có năng lực giải thoát, cứu khỏi cảnh sa đọa, thậm chí khỏi thân phận làm cây badarī (táo/jujube), và đưa đến cõi trời. Tại Vārāṇasī gần Viśveśvara, câu chuyện nêu gương về Bharata, người tự chế, gắn với hai chúng sinh bị lời nguyền hóa thành cây badarī bên bờ Gaṅgā; công đức của việc smaraṇa/pāṭha (tưởng niệm và tụng đọc) được chỉ rõ như con đường giải cứu. Sau đó mạch truyện chuyển đến thánh địa Godāvarī tên Cchinna-pāpa (“Cắt đứt tội lỗi”), nơi hiền giả Satyatapā tu khổ hạnh khắc nghiệt theo mùa. Indra (Purandara) sợ uy lực khổ hạnh nên sai hai apsarā đến quấy nhiễu; điệu múa dẫn đến lời nguyền khiến họ hóa thành cây badarī. Kết lại, kinh nhấn mạnh: tụng đọc hằng ngày với lòng cung kính thanh lọc tâm, làm vững sự bình đẳng nội tâm, và như một sự sám hối đưa người tu tiến gần giải thoát.
Adhyaya 179
The Greatness (Māhātmya) of the Bhagavad Gītā (Chapter 5)
PP.6.179 tán dương “māhātmya thứ năm” (pañcama) của Bhagavad Gītā. Câu chuyện kể về Piṅgala, một người dvija, bỏ bổn phận Veda để sa vào nghệ thuật trình diễn và hạnh kiểm bất thiện. Vợ ông là Aruṇā giết ông; cả hai chịu khổ địa ngục rồi tái sinh thành một con kền kền và một con vẹt cái. Do oán hận còn dư, họ chết dữ dội gần nước giữa những sọ người. Vaivasvata (Yama) nói rằng sự chạm nước như tắm bất ngờ vào lúc lâm chung đã phát sinh công đức ngoài dự liệu, khiến họ có thể cầu đạt các cõi mong muốn. Khi hỏi nguyên do, họ được biết bên bờ sông Gaṅgā có vị xuất gia tên Buddhvā luôn tụng đọc chương năm của Bhagavad Gītā; sự thanh tịnh của việc tụng đọc ấy, truyền qua sự tiếp xúc với nước trong bát sọ, đã tẩy sạch họ. Nhờ vậy họ lên xe trời đến tối thượng Vaiṣṇava dhāma, nêu rõ Gītā chương 5 là năng lực thanh lọc vượt hơn mọi tội nghiệp tích tụ.
Adhyaya 180
Glory of the Bhagavad Gītā, Chapter 6 (Dhyāna-yoga)
Chương này tôn xưng năng lực cứu độ của chương 6 Bhagavad Gītā (Dhyāna-yoga). Câu chuyện được đặt trong không gian địa linh: khởi từ Pratiṣṭhāna bên sông Godāvarī rồi mở rộng như một hành trình hành hương qua Kāśī/Viśveśvara, Gayā/Gadādhara, Kedāra, Dvārakā, Somnātha, Avantikā/Mahākāla, Oṃkāra, Śrīśaila/Mallinātha, Viṭṭhala, Brahmagiri/Tryambaka, Mathurā và Kashmir/Māṇikyeśvara, nêu rõ công đức và lòng sùng kính nơi các thánh địa. Tiếp đó là một điển tích: đàn thiên nga (haṁsa) chê ánh rạng của vua Jñānaśruti kém xa tejas của hiền thánh Raikya. Nhà vua sai người đánh xe đi tìm, đem lễ vật và bố thí dâng lên nhưng bị hiền thánh quở trách để dạy sự khiêm cung. Khi vua cúi mình thỉnh hỏi nguyên do sự vĩ đại, Raikya nói rằng ông mỗi ngày tụng đọc chương 6 của Gītā, và chính sự tụng niệm ấy sinh ra tejas khó ai chịu nổi. Vua cũng học tụng chương này, và khẳng định rằng người chuyên trì chỉ một chương ấy cũng được giải thoát (mokṣa).
Adhyaya 181
The Glory of the Bhagavad Gītā’s Seventh Chapter
Chương này ca ngợi vinh quang của Chương Bảy Bhagavad Gītā, việc lắng nghe được ví như cam lộ. Một bà-la-môn tên Śaṃkukarṇa ở Pāṭaliputra mải mê cầu tài, bỏ bê nghi lễ đối với tổ tiên và việc thờ phụng thần linh. Sau khi chết vì rắn cắn, ông tái sinh làm rắn (sarpa) canh giữ kho báu chôn giấu. Nhờ điềm mộng và cuộc đối diện, các con biết rõ sự tình: có người vì tham mà toan tấn công, nhưng những người khác vì hiếu đạo tìm cách cứu cha. Người cha trong hình rắn dạy rằng các việc hành hương (tīrtha), bố thí, khổ hạnh và tế lễ thông thường không thể giải thoát ông; chỉ có tôn kính Chương Bảy của Gītā—đặc biệt vào ngày śrāddha, thành tâm thết đãi một bà-la-môn thông suốt “bảy chương”—mới đưa đến mokṣa. Các con làm đúng pháp, Śaṃkukarṇa được thân tướng thần diệu; của cải được phân chia và dùng vào các công việc dharma lợi ích cho mọi người.
Adhyaya 182
Mahatmya of the Gita’s Eighth Chapter: Liberation through Hearing Half a Verse
Śiva (Mahādeva) thuật lại cho Devī Pārvatī về “đại oai lực của chương thứ tám” trong Bhagavad Gītā, xem đó là nguồn hỷ lạc tối thượng. Tại Āmardaka, một chủ nhà kỹ nữ đầy tội lỗi chết đi rồi tái sinh làm cây thốt nốt; gần đó, một đôi vợ chồng đang chịu khổ trong thân phận brahma-rākṣasa cầu mong được giải thoát. Câu chuyện quá khứ kể về Divaja, người thợ dệt, và người vợ tham lam Kumati—kẻ không chịu bố thí dù chỉ chút ít nên sau khi chết phải chịu hành phạt. Khi người vợ hỏi về Brahman, adhyātma và nghiệp (karma), cái cây chỉ nhờ nghe “nửa câu kệ” của chương thứ tám liền rũ bỏ thân cây, hóa thành một bà-la-môn, và đôi kia cũng chứng đắc mokṣa; điềm lành cõi trời hiện ra và họ thăng lên bằng vimāna. Sau đó mạch truyện chuyển sang Kāśī: khổ hạnh của Bhāvaśarmā cùng việc tụng nửa câu kệ làm Śiva hoan hỷ, và rốt cuộc được Viṣṇu (Janārdana) ban ân, đem lại hạnh phúc bền lâu cho ông và dòng tộc—được nói chỉ là một phần nhỏ trong năng lực của chương thứ tám.
Adhyaya 183
The Greatness of the Bhagavad Gītā (Chapter 9)
Śrī Mahādeva (Śiva) tuyên bố sẽ ban lời giáo huấn cho Pārvatī, ái nữ của dãy Himālaya. Rồi mạch truyện chuyển đến Māhiṣmatī, nơi vị brāhmaṇa theo phái Śaiva tên Mādhava chuẩn bị tế lễ (yajña) và đem một con dê làm vật hiến. Con dê bỗng cất tiếng, chất vấn hiệu lực của sự hiến tế có kèm sát hại, và bày tỏ nhân quả nghiệp báo: thuở trước nó từng là vị chủ tế uyên bác, nhưng vì một cuộc sát sinh trái śāstra liên hệ đến việc thờ Caṇḍikā nên bị nguyền rủa, sa vào những kiếp đau khổ—khỉ, chó, ngựa, rồi mới thành dê. Con dê lại kể một điển tích khác tại Kurukṣetra vào lúc nhật thực. Trong đại thí (mahādāna) của vua Candraśarmā, Kālapuruṣa—hiện thân của Thời gian—xuất hiện; do lỗi lầm của sự bố thí, tội lỗi hóa thân (dạng caṇḍāla) bám chặt lấy một brāhmaṇa. Vị ấy được cứu nhờ trì tụng trong tâm Bhagavad Gītā, chương 9, khiến tội chướng tiêu tan. Kết lại, kinh nói rằng tụng đọc chương thứ chín hằng ngày giúp vượt qua tai ương do bố thí sai pháp và đưa đến giải thoát (mokṣa).
Adhyaya 184
The Greatness of the Bhagavad-gītā (Supremacy of the Tenth Chapter: Vibhūti Yoga)
Chương 184 tiếp nối Gītā-māhātmya, tôn xưng Bhagavad-gītā là “sinh mệnh của các Veda” và khẳng định Chương Mười, Vibhūti-yoga, là tối thượng. Trong kết cấu tự sự nhiều tầng—đối thoại sùng kính giữa Śiva–Pārvatī và khung kể của Uttara-khaṇḍa—một brāhmaṇa đã viên mãn ở Kāśī, Dhīra-dhīra, được nêu làm gương về ly tham và kiên trú nơi jñāna; người kể chuyện ngôi thứ nhất thuật lại những cuộc gặp gỡ để hé lộ vì sao tri kiến ấy được gìn giữ trong ranh giới giải thoát của Kāśī. Kế đó, chim bhakta—haṃsa của Brahmā—đến dâng hoa sen, tụng stotra tán thán Mahādeva, rồi kể việc mình sa vào bóng tối do phạm lỗi. Nàng sen Pañcapadmā/Padminī giảng rõ nhân quả nghiệp và chỉ bày rằng nghe hay tụng Chương Mười của Gītā có thể diệt tội, giải thoát cả kẻ sa đọa nặng nề, và ban jīvanmukti. Phần kết phổ quát công đức của việc lắng nghe giáo huấn này cho mọi giới tính và mọi giai đoạn đời sống.
Adhyaya 185
Gītā-Māhātmya and the Glory of Ekādaśī: The Liberating Power of the Viśvarūpa Chapter
Đáp lời Devī, Mahādeva (Śiva) kể một đoạn tuyển chọn từ chương dài ca ngợi công đức Ekādaśī và giáo huấn Viśvarūpa của Kinh Gītā. Câu chuyện chuyển đến Meghaṅkara bên sông Praṇītā, nơi sự hiện diện của Viṣṇu cùng các thánh địa lân cận—Mekhalā, Narasiṃha và Gaṇeśa—được tán dương trang nghiêm. Tại đó, vị bà-la-môn du-già Sunanda, chí thành với Vāsudeva, tụng Chương Mười Một của Gītā và chứng đắc tri kiến về Brahman. Trên đường hành hương, ông gặp một ngôi làng bị rākṣasa ăn thịt người quấy nhiễu; con quỷ ấy sinh ra từ lời nguyền do thiếu lòng từ bi. Nước được gia trì bằng chương/chân ngôn Viśvarūpa được rảy lên nó, khiến rākṣasa và vô số lữ khách bị nuốt đều được giải thoát, tất cả hóa hiện thành hình tướng Vaiṣṇava bốn tay. Kết luận nêu rõ hiệu lực này gắn với phước Ekādaśī, việc nghe/đọc tụng và sự gần gũi bậc thánh, đưa đến sự thăng lên cõi tối thượng của Viṣṇu.
Adhyaya 186
The Glory of the Bhagavad Gītā (Kolhāpura–Mahālakṣmī Narrative)
Chương 186 tôn xưng Kolhāpura như một Thánh địa Śakti tối thượng, ban cả hưởng lạc thế gian lẫn giải thoát (mokṣa). Vẻ huy hoàng của đô thành và đức hạnh của cư dân được ca ngợi, làm nền cho ý nghĩa linh thiêng của nơi hành hương. Một vương tử, con của vua Bṛhadratha, đến cầu kiến Śrī Mahālakṣmī. Chàng tắm gội nơi tīrtha, làm nghi lễ cho tổ tiên, rồi dâng một bài Śakti-stotra dài, kết hợp vũ trụ luận (sáng tạo–duy trì–tiêu dung), nội chứng của yoga (cakra, nāda-bindu-kalā) và vô số hình tướng của Devī. Được Devī hoan hỷ, vương tử được chỉ đến gặp brāhmaṇa Siddha-samādhi. Vị siddha khiến chư deva phải trả lại con ngựa Aśvamedha bị đánh cắp, rồi lại làm sống dậy vua Bṛhadratha—thân thể từng bị làm khô bằng dầu nóng. Khi được hỏi nguồn năng lực, ông nói đó là nhờ tụng niệm không ngừng Chương 12 của Bhagavad Gītā, xác lập rằng sự trì tụng bằng bhakti là nguyên nhân trực tiếp đưa đến siddhi và mokṣa.
Adhyaya 187
Gītā-māhātmya: The Glory of the Thirteenth Chapter (A Harihara-pura Exemplum of Fall and Release)
Nữ thần Devī (Pārvatī) thỉnh hỏi Śiva về đại công đức của chương mười ba trong Bhagavad-gītā. Mahādeva nhận lời và nói sẽ kể vinh quang “mênh mông như biển” của chương ấy, qua một gương răn dạy tại Harihara-pura gần sông Tuṅgabhadrā. Ở đó có bà-la-môn Haridīkṣita và người vợ Durācārā; do thói quen trái dharma và say sưa, nàng bị lôi kéo vào khu rừng đêm của dục vọng và mê lầm. Giữa cảnh xuân và ánh trăng, trong cơn ảo tưởng ái dục cùng tiếng than khóc chia lìa, nàng gặp một con hổ. Con hổ bộc bạch tiền kiếp làm người: vì tham lam, buôn bán việc tế tự không đúng phép và hành vi bóc lột, nó tái sinh làm hổ chuyên nuốt kẻ tội lỗi. Durācārā bị giết, bị dẫn đến cõi Yama, chịu khổ hình địa ngục lâu dài rồi sa vào những kiếp sinh hạ liệt. Sau cùng, sự giải thoát đến nhờ gần gũi điều thanh tịnh và nhờ nhiều lần tụng đọc/nghe tụng chương mười ba của Gītā. Nhờ oai lực ấy, nàng thoát khỏi thân phận ô uế và được thăng lên cảnh giới thần linh.
Adhyaya 188
The Greatness of the Gītā (Liberation through Recitation and Contact-Merit)
Chương này mở đầu khi Đấng Īśvara (Mahādeva/Śiva) dạy Bhavānī (Pārvatī) hãy lắng nghe giáo pháp đưa đến giải thoát, và đặc biệt hướng tâm vào chương mười bốn của Bhagavad Gītā, nơi Ngài sẽ tiếp tục giảng rõ công đức. Mạch truyện chuyển đến xứ Kashmir, gắn với Sarasvatī và lời nói tinh nhã. Hai vị vua kết giao bằng hữu đặt cuộc cá cược săn bắn; trong cuộc rượt đuổi giữa một chó cái và một con thỏ, xảy ra sự đảo chiều đầy kịch tính. Giữa lúc ấy, cả hai loài vật chạm vào bùn/nước liên hệ với nước rửa chân của người tụng đọc—vị bà-la-môn Vatsa, người luôn trì tụng chương 14 của Gītā. Nhờ phước đức do “tiếp xúc” ấy, thỏ và chó cái lìa bỏ thân phận thấp kém, lên trời bằng xe trời. Đệ tử của Vatsa (Svakaṃdhara) giải thích nhân duyên nghiệp báo—một bà-la-môn mê cờ bạc, lỗi lầm trong hôn phối và bạo lực—và kết luận rằng oán thù có thể kéo dài qua nhiều đời, nhưng được hóa giải nhờ gần gũi sự tụng niệm thánh điển; nhà vua cũng học Gītā với lòng tin, đạt đến cảnh giới tối thượng.
Adhyaya 189
The Greatness of the Bhagavad Gītā (Chapter 15 Emphasis)
Śiva tuyên cáo với Pārvatī về sự thù thắng của Bhagavad Gītā, đặc biệt Chương 15, rằng chỉ cần được nghe một đoạn ngắn cũng có năng lực đưa đến giải thoát. Rồi mở ra một truyện lồng: tại xứ Gauḍa, vua Narasiṃha “Kṛpālu” trị vì trong uy nghi và hào quang võ nghiệp. Một kẻ võ biền tiếm quyền tàn bạo, Sarabha-Bheruṇḍa, phạm tội sát vương, sau chết vì bệnh và tái sinh thành một con ngựa bụng lép ở xứ Sindhu. Con ngựa được mua và dâng lên nhà vua. Trong cuộc săn rừng, gió cuốn một nửa câu kệ từ Gītā Chương 15 rơi gần vua; vua đọc lớn. Ngựa vừa nghe những âm tiết thiêng liêng ấy liền chứng đắc mokṣa và chết; Sarabha-Bheruṇḍa hiện ra, nói lời tạ và thăng lên cõi trời. Nhà vua tìm đến một bà-la-môn nơi ẩn tu để hỏi nguyên do, được giảng rõ nhân quả nghiệp báo và sức cứu độ của việc nghe mảnh kệ Gītā. Vua làm các nghi lễ cát tường, lập con nối ngôi, và cuối cùng tự thân cũng đạt giải thoát.
Adhyaya 190
The Glory of the Bhagavad Gītā (Greatness of the Sixteen Chapters)
Thần Śiva tuyên bố sẽ giảng giải vinh quang của mười sáu chương Bhagavad Gītā. Rồi câu chuyện chuyển đến xứ Gurjara, thành Saurāṣṭrika, nơi vua Khaṅgabāhu trị vì và được ca ngợi bằng lời văn trau chuốt. Một con voi đang kỳ động dục hung dữ (Dantāvala/Arimardana) phá đứt dây trói, giày xéo dân chúng, gieo kinh hoàng. Đúng lúc ấy, một vị bà-la-môn nhẹ giọng tụng các câu kệ của Gītā—đặc biệt gắn với Chương Mười Sáu—và đi qua bình an; nhà vua chứng kiến điều kỳ diệu liền hỏi nguyên do. Vị bà-la-môn thưa rằng mỗi ngày tụng vài śloka của Gītā Chương 16 sẽ đem lại siddhi và sự hộ trì. Vua kính trọng, dâng nhiều lễ vật để thọ nhận Gītā-mantra/śloka, rồi thực hành theo; về sau vua không sợ hãi đối diện con voi, lập lại trật tự và cử hành lễ quán đỉnh cho hoàng tử. Kết chương nói rằng nhờ Chương Mười Sáu, vua đạt mục đích tối thượng là mokṣa.
Adhyaya 191
Glory of the Seventeenth Chapter of the Bhagavad Gītā (Duhshasana’s Liberation as an Elephant)
Đức Śiva tuyên dương vinh quang “mênh mông như biển” của chương 17 Bhagavad Gītā, và theo lời thỉnh cầu của Devī Pārvatī, Ngài kể một câu chuyện làm gương. Duḥśāsana ngu muội, kiêu mạn, chết thảm trong tai nạn liên quan đến một con voi đang cuồng nộ; do vāsanā/saṃskāra (dấu ấn nghiệp), hắn tái sinh làm voi và về sau dính líu đến chốn vương giả (mạch truyện Siṃhala/Mālava). Khi con voi lâm trọng bệnh, nó nói rằng thuốc men, bố thí và việc trì tụng thần chú thông thường đều không đủ; chỉ có một vị brāhmaṇa xứng đáng, đều đặn trì tụng và đọc tụng chương 17 của Gītā mới có thể làm lắng dịu. Vua Naravarmā làm theo, cho brāhmaṇa tụng đọc; Duḥśāsana liền bỏ thân voi, hiện ra rực sáng trên cỗ xe trời và thuật lại lịch sử nghiệp báo của mình. Kết thúc khẳng định rằng việc tụng đọc chương 17 nhiều lần đem lại giải thoát nhanh chóng cho nhà vua, nêu gītā-japa như một phương tiện trực tiếp hướng đến mokṣa.
Adhyaya 192
Glory of the Bhagavad Gītā (Greatness of the Eighteen Chapters; Five Gītā Verses as Crest-Jewel of Merit)
Pārvatī thỉnh cầu Śiva tuyên dương vinh quang của Bhagavad Gītā gồm mười tám chương, đặc biệt là phần thuộc chương mười tám. Śiva ca ngợi Gītā là tinh túy của mọi śāstra: trừ vô minh và ba nỗi khổ, chế ngự sứ giả của Yama, và làm dịu bệnh tật. Ngài còn nêu chuỗi so sánh “bậc tối thượng”, tôn Gītā như amṛta giữa các tinh chất, như Puṣkara giữa các thánh địa tīrtha. Sau đó câu chuyện chuyển sang Indra. Indra thấy một “Indra mới” liền sầu muộn, nhớ lại sự lơ là đối với dharma và việc hành hương, rồi tìm đến nương tựa Śrī Bhagavān Viṣṇu. Viṣṇu dạy rằng việc tụng năm câu kệ Gītā trong chương mười tám là công đức tối thượng. Indra gặp một vị brāhmaṇa bên bờ sông Godāvarī đang tụng đủ mười tám chương; nhờ công đức ấy, Indra đạt sāyujya—hợp nhất với Viṣṇu. Kết lại, việc nghe bản māhātmya này diệt tội và đem quả báo của mọi tế lễ yajña.
Adhyaya 193
The Greatness of the Śrīmad Bhāgavata (Bhāgavata Māhātmya)
Chương PP.6.193 tôn xưng Śrīmad Bhāgavata là Purāṇa tối thượng và là phao cứu sinh cho thời Kali-yuga. Trong mạch kể nhiều tầng (Śiva–Pārvatī; Sūta–Śaunaka), thính chúng thỉnh hỏi về sự vĩ đại của Bhāgavata, nguồn gốc truyền thừa, và con đường để bhakti sinh ra sự phân biệt sáng suốt, jñāna và vairāgya (tâm ly tham). Kinh văn khẳng định rằng nghe hoặc đọc Bhāgavata đưa đến dhāma của Hari; đặc biệt việc nghe trọn một năm, nghe trọn một tháng, và pháp hội saptāha bảy ngày đều được ca ngợi là đưa đến giải thoát. Trong truyện lồng, Nārada buồn thương trước sự suy đồi của Kali. Tại Vṛndāvana, ngài gặp Bhakti như một thiếu nữ, nhưng hai người con của nàng—Jñāna và Vairāgya—đã già nua, trì trệ. Vṛndāvana làm Bhakti tươi mới nhưng không phục hồi được hai con; vì thế nảy sinh câu hỏi vì sao Kali còn được dung chịu và sự phục hưng diễn ra thế nào—câu trả lời nhấn mạnh Keśava-kīrtana và việc truyền bá Bhāgavata-kathā.
Adhyaya 194
The Greatness of the Śrīmad Bhāgavata
Chương này nêu rõ bệnh trạng của thời Kali-yuga và phương thuốc cứu chữa qua lớp đối thoại Purāṇa chồng lớp. Bhakti được khẳng định là śakti được Kṛṣṇa yêu quý nhất và là con đường giải thoát hữu hiệu duy nhất trong Kali; nếu tách rời bhakti thì jñāna, karma, tapas, và cả việc học Veda đơn thuần đều trở nên không đủ. Mukti cùng hai người con là Jñāna và Vairāgya được mô tả suy tàn trong Kali do tà kiến và sự lãng quên. Những nỗ lực đánh thức bộ ba ấy bằng việc tụng đọc Veda/Vedānta và Gītā vẫn không thắng nổi các lỗi lầm của Kali. Sau đó, tiếng từ hư không (vyoma-vāṇī) chỉ dẫn người cầu đạo đến một ‘hành vi chánh pháp’ bí mật. Nārada tìm đến các Kumāra, và các ngài xác định phương thuốc là jñāna-yajña, đặc biệt được thành tựu qua pháp thoại Śrīmad Bhāgavata. Bhāgavata được tán dương là tinh túy vị-rasa của mặc khải Veda và Upaniṣad, có năng lực diệt trừ tật lỗi Kali và làm cho bhakti, jñāna, vairāgya hưng thịnh trong mọi gia đình.
Adhyaya 195
Bhāgavata Māhātmya: The Jñāna-Yajña at Gaṅgādvāra and the Seven-Day Bhāgavata Hearing
Chương này thiết lập cấu trúc nghi lễ và lý do cứu độ của Bhāgavata-saptāha như một pháp tu thích hợp nhất cho thời Kali-yuga. Nārada phát nguyện cử hành jñāna-yajña được soi sáng bởi giáo huấn của Śuka, cầu đạt bhakti, jñāna và vairāgya. Các Kumāra (Sanaka v.v.) chỉ dạy thực hiện nghi lễ tại bờ sông linh thiêng gần Gaṅgādvāra, nơi uy lực của kṣetra làm mềm lòng người và tiêu tan oán thù. Tại đó hình thành một hội chúng rộng khắp—các hiền triết, kinh điển, các tīrtha và chúng sinh từ mọi cõi—cùng tán dương Bhāgavata tối thắng hơn các tế lễ và hành hương. Chương nêu Bhāgavata gồm 12 skandha, 18.000 śloka; ca ngợi việc tụng đọc hằng ngày và quy định nghe trọn bảy ngày là khả thi nhất trong Kali-yuga vì thọ mạng ngắn và thân lực suy yếu. Tích truyện Uddhava–Kṛṣṇa củng cố thẩm quyền của bản kinh: Kṛṣṇa “gửi” quang minh của Ngài vào Bhāgavata, khiến kinh trở thành hiện thân bằng lời của Hari. Khi pháp thoại bắt đầu, Bhakti hiển lộ, nhờ Kṛṣṇa-kathā mà trở lại tươi trẻ và xin nơi nương trú; các Kumāra dạy nàng hãy ở giữa những Govinda-bhakta giàu lòng từ, nơi sự chế ngự tâm và nhất tâm hướng về Hari được tăng trưởng.
Adhyaya 196
Greatness of the Seven-Day Sacred Narration (Saptāha): The Beginning of the Ātmadeva–Dhuṃdhulī–Gokarṇa Narrative
Chương này mở đầu bằng việc Hari giáng lâm do cảm ứng từ lòng sùng kính Vaiṣṇava, tạo nên không khí hoan hỷ xua tan điềm dữ của thời Kali-yuga. Nārada thấy chúng sinh lãng quên đạo lý nên hỏi bốn vị Kumāra về phương cách tịnh hóa trong thời mạt pháp và về uy lực của nghi lễ nghe–tụng Thánh truyện bảy ngày (saptāha-yajña). Bốn Kumāra tán dương saptāha là pháp môn tẩy tịnh phổ quát, ngay cả kẻ tội nặng cũng được thanh lọc, rồi kể truyền thuyết xưa bên sông Tuṅgabhadrā. Bà-la-môn Ātmadeva hiếm muộn và người vợ hay gây gổ Dhuṃdhulī gặp một vị Siddha/Yogin; tuy báo trước bảy đời không con trai, ngài vẫn ban một trái quả kèm lời nguyện và giới hạnh. Dhuṃdhulī dùng mưu tránh thụ thai, khiến sinh ra Dhundhukārī hung ác và Gokarṇa—người con linh thiêng mang hình tướng bê con. Khi Dhundhukārī làm tan nát gia đình, Gokarṇa dạy cha về ly tham (vairāgya) và bhakti. Ātmadeva rời nhà vào rừng và cuối cùng đạt đến thánh cảnh của Hari.
Adhyaya 197
Liberation of Dhundhukārī the Preta: Glory of the Seven-Day Bhāgavata Recitation and the Sūrya Hymn
Sau khi Ātmadeva qua đời, Dhundhukārī gieo kinh hãi và hành hạ mẹ mình khiến bà chết. Gokarṇa cử hành tang lễ rồi tiếp tục hành hương, kể cả làm Gayā-śrāddha. Đời sống tội lỗi của Dhundhukārī kết thúc khi bị các kỹ nữ giết; hắn trở thành preta, chịu dày vò và khát cháy, không được một giọt nước. Hắn trở về hiện ra trước Gokarṇa với nhiều hình tướng đáng sợ, thú nhận tội lỗi và nói rằng chỉ Gayā-śrāddha vẫn chưa giải thoát được mình. Gokarṇa hỏi ý các brāhmaṇa uyên bác; các vị tán thán Śrī Sūrya. Bhāskara hiển lộ và chỉ bày phương thuốc: tụng đọc Śrīmad Bhāgavata suốt bảy ngày (saptāha) và bài thánh tụng Vāñchā-Cintāmaṇi dâng lên Sūrya. Bên bờ sông Tuṅgabhadrā, Gokarṇa tổ chức saptāha; đến ngày thứ bảy Dhundhukārī thoát kiếp preta và thăng về Vaikuṇṭha. Một saptāha nữa kết thúc bằng sự hiển hiện của Kṛṣṇa và sự thăng lên cộng đồng đến Goloka, nêu rõ công đức nghe kathā như con đường giải thoát cho mọi loài.
Adhyaya 198
Procedure and Merit of the Seven-Day Śrīmad Bhāgavata Recitation
Chương này quy định Bhāgavata-saptāha (tụng/giảng Śrīmad Bhāgavata trong bảy ngày) như một pháp hành trọn vẹn, tương đương một lễ tế (yajña) dành cho thời Kali-yuga. Văn bản nêu rõ cách chọn thời điểm cát tường (muhūrta, tháng, tithi, thứ, nakṣatra), dựng rạp và sắp đặt chỗ ngồi, phẩm hạnh của vị thuyết giảng và sự hộ trì; đồng thời dạy nghi thức lễ bái mở đầu đối với Gaṇeśa, Devī, Śiva, Viṣṇu, Brahmā và Sūrya, cùng việc thờ phụng Hari ngay trong hình tướng của quyển kinh. Cũng trình bày nhịp tụng đọc mỗi ngày, việc trai giới, khi không đủ khả năng thì dâng cúng tối thiểu, và các giới hạn nghiêm mật về thực phẩm cùng đạo đức. Tiếp đó là mạch truyện linh hiển: Śuka đến, giữa kīrtana Hari hiện thân và ban ân huệ cho hội chúng; các Kumāra ca ngợi hiệu lực đặc biệt của saptāha trong Kali-yuga. Cuối cùng, chương xác lập lịch sử truyền thừa Bhāgavata theo dòng Vyāsa–Nārada–Śuka–Sūta và tái khẳng định Bhāgavata là tối thượng trong các Purāṇa.
Adhyaya 199
Procedure and Theology of Indra’s Sacrifice at the Kāliṇdī (Yamunā) Tīrtha
Theo lời thỉnh vấn của các hiền triết, Sūta mở đầu bằng giáo huấn của Saubhari dành cho Yudhiṣṭhira về uy linh của Kāliṇdī (sông Yamunā) và thánh địa tối thượng gắn với Vaikuṇṭha. Câu chuyện chuyển sang rừng Khāṇḍava bên bờ Kāliṇdī, nơi Nārada và Parvata hiện diện; vua Śibi thấy những dấu hiệu tế tự kỳ diệu trong rừng nên hỏi nguyên do. Nārada thuật lại: sau khi Bhagavān Narasiṃha diệt Hiraṇyakaśipu và phục hồi quyền uy của Indra, Indra muốn tôn vinh Hari bằng một đại tế (yajña). Bṛhaspati chỉ dạy Indra đến bờ Khāṇḍava–Kāliṇdī để cử hành đại lễ. Trong đại yajña ấy, Viṣṇu quang lâm cùng Brahmā và Śiva. Chương này triển khai lời tán dương thần học: một thực tại duy nhất hiển lộ như Tam Thần, sự đa tạp chỉ là hiện tướng do māyā, và bhakti đem lợi ích phổ quát. Kết thúc là đạo đức của bhakti—không phỉ báng các thần linh, giữ đúng khuôn phép Veda, và tôn trọng những phương thức sùng kính đã được thừa nhận.
Adhyaya 200
The Bhilla and the Lion’s Ascension to Vaikuṇṭha (Indraprastha & Nigamodbodhaka Tīrtha-Māhātmya)
Chương này tôn xưng Indraprastha như một vùng “tất-cả-tīrtha”, được thiết lập nhờ các lễ tế yajña và sự bố thí rộng lớn của Indra dưới ân huệ của Viṣṇu. Nhiều thánh địa nổi tiếng được nói là được nghi lễ “an lập/soi chiếu” trong khu vực ấy: Prayāga, Kāśī, Śiva-Kāñcī, Gokarṇa, Dvārakā, Kośalā/Madhuvana, Badarī, Haridvāra, Puṣkara, Naimiṣa/Kālañjara… Đỉnh điểm là tīrtha Nigamodbodhaka, nơi tắm gội sẽ làm “Nigama” (Veda) được khai ngộ và ban khả năng nhớ lại các đời trước. Về sau Indra giáng sinh làm brāhmaṇa Viṣṇuśarmā; cùng cha là Śivaśarmā, ông từ bỏ đời sống thế tục và trở về tīrtha ấy. Nhờ sức thanh tịnh của thánh địa và lòng bhakti, ký ức tiền kiếp liền hiển lộ. Gần đó, một thợ săn Bhilla và một con sư tử chết đi; do năng lực của tīrtha, cả hai nhận thân thể thần diệu. Các thị giả của Hari đến rước và đưa họ về Vaikuṇṭha. Thông điệp của chương là: không gian linh thiêng cùng bhakti vượt lên mọi phân biệt xuất thân, thậm chí hóa giải tội nặng, dẫn đến cảnh giới tối thượng.
Adhyaya 201
The Glory of the Kāliṃdī (Yamunā) Tīrtha
Chương này ca ngợi vinh quang của thánh địa Kāliṃdī (sông Yamunā), nhấn mạnh rằng nhờ năng lực của bến tắm thiêng, ngay cả kẻ tội lỗi cũng có thể đạt đến cõi của Hari. Sau khi chứng kiến những kết quả chuyển hóa, một vị Bà-la-môn tiến hành tắm thiêng theo nghi thức tỉ mỉ: tự thanh tịnh, bôi tilaka bằng đất sét với câu kệ/mantra “Aśvakrāntā”, nhiều lần dìm mình trong nước với sự tưởng niệm Hari, Gaṅgā và bảy thánh thành, rồi thực hành sandhyā, tarpaṇa và lễ thờ Viṣṇu. Việc tắm thiêng làm khơi dậy ký ức tiền kiếp, mở ra một truyện lồng: thương gia vaiśya tên Śarabha khổ vì hiếm muộn; hiền triết Devala chẩn định nguyên nhân và dạy phải thờ phụng Gaurī (Pārvatī) đúng pháp. Chương nêu bật sức mạnh của sự hành trì cá nhân và hậu quả của việc sai sót nghi lễ. Phần kết đặt nền cho điển tích Dilīpa–Nandinī như lời chỉ dạy thanh lọc tiếp theo.
Adhyaya 202
The Glory of Kāliṃdī (Yamunā) — Opening of the Dilīpa Episode (Progeny Obstruction and Remedy)
Hiền triết Devala mở đầu câu chuyện kỳ diệu về vua Dilīpa, bậc minh quân xứ Kośala. Dẫu nhà vua rộng làm bố thí, chăm lo công ích và chuyên cần tế tự, phụng thờ, vẫn không có người nối dõi. Dilīpa than thở rằng cảnh vô tự là vết gợn giữa mọi thành tựu, dù ông giữ giới, tiết chế và kiêng kỵ đúng các ngày thiêng đã định. Vua Dilīpa cùng hoàng hậu Sudakṣiṇā đến đạo tràng (āśrama) thanh tịnh của thầy Vasiṣṭha, nơi tiếng tụng Veda vang đều và muôn loài chung sống không thù nghịch. Sau khi tiếp đãi, Vasiṣṭha chỉ rõ nguyên nhân: thuở trước nhà vua từng sơ suất trong lòng tôn kính đối với Kāmadhenu—không đi nhiễu (pradakṣiṇā) và đảnh lễ đúng phép—nên mắc lời nguyền ngăn trở con cái cho đến khi phụng sự hậu duệ của nàng. Vasiṣṭha giới thiệu Nandinī/Śubhāhvayā và truyền phải theo hầu, bảo hộ trong rừng, thờ phụng và phục dịch đúng nghi; nhờ công đức ấy, nhà vua sẽ được ban cho một hoàng tử.
Adhyaya 203
The Glory of Kāliṃdī (Yamunā)
Vua Dilīpa và hoàng hậu tận tâm phụng sự bò Nandinī—bò như ý của đạo sư Vasiṣṭha—với lòng khiêm cung nghiêm mật. Suốt hai mươi mốt ngày, họ theo sát mọi bước đi, ăn uống và nghỉ ngơi đúng theo nếp của Nandinī, như một phép thử về dharma và lòng sùng kính đối với thầy. Sau đó Nandinī dẫn họ vào một hang động nơi dãy Hi-mã-lạp-sơn; một con sư tử chụp lấy nàng bò. Dilīpa định bắn tên nhưng bị thần lực làm cho bất động. Sư tử nói tiếng người, xưng là Kumbhodara—một Śiva-gaṇa hành sự theo mệnh lệnh của Devī—và giảng rõ sự linh thiêng của nơi ấy cùng bổn phận hộ trì. Dilīpa nguyện hiến thân để cứu bò, đặt dharma và phụng sự guru lên trên hết. Lập tức ‘sư tử’ biến mất; Nandinī cho biết đó chỉ là cuộc thử thách, ban ân phúc và dạy nhà vua uống sữa theo nghi lễ. Vasiṣṭha xác nhận sự thành tựu; chẳng bao lâu Raghu ra đời, và bản văn hứa ban công đức, phúc lợi thế gian cho người đọc tụng câu chuyện này.
Adhyaya 204
Glorification of Kālindī (Yamunā): The Nigamodbodhaka Tīrtha at Indraprastha
Śivaśarmā thuật lại với Viṣṇuśarmā rằng thương nhân vaiśya Śarabha và vợ đã thờ phụng Caṇḍikā để cầu con trai. Ambikā/Pārvatī ban ân phúc và chỉ dạy về thánh địa tối thượng tại Indraprastha—Nigamodbodhaka, do Bṛhaspati thiết lập; tắm gội nơi đây làm thức tỉnh trí tuệ Veda và thành tựu sở nguyện. Sau khi tắm theo nghi lễ, bố thí một trăm con bò và cúng tế tổ tiên, Śivaśarmā được thụ thai; về sau người cha hướng trọn về bhakti đối với Govinda và đời sống ly tham, giao việc gia thất cho con. Trong phần tán dương thánh địa, Śarabha lâm bệnh và bị một kẻ lữ hành tham lam lợi dụng. Rākṣasa Vikaṭa nuốt chửng đoàn người, nhưng khi chạm nước thánh của tīrtha, ký ức tiền kiếp bừng dậy; hắn thú nhận trọng tội và cải hóa. Cuối cùng, “vua của các tīrtha” hiển lộ năng lực cứu độ phi thường—Viṣṇu hiện thân trên Garuḍa và đưa Śarabha thăng về Vaikuṇṭha, chứng minh nghiệp chướng có thể tiêu tan nhờ lòng sùng kính và nước thiêng.
Adhyaya 205
The Episode of Nigamabodha (Liberation at the Sacred Ford)
Trong khung đối thoại Śiva–Pārvatī của Kāliṃdī-māhātmya, Nārada kể lớp truyện bên trong rằng tại “đại thánh độ” gắn với Indraprastha, công đức tích tụ vô cùng đặc biệt. Một rākṣasa chết khi cố làm việc hợp dharma—bảo vệ một con bò; liền được xe trời rước đi và đạt địa vị thần thánh, nêu rõ uy lực của tīrtha và sức cứu độ của dharma, dù người thực hành vốn là kẻ ngoài lề. Lời giảng tiếp đó quy về Hari-bhakti nhất tâm: người kể từ bỏ ước muốn địa vị như Brahmā/Śiva/Indra và an trú nơi bến thánh, phụng thờ Puruṣottama. Śivaśarman thuật lại việc mình tái sinh do lời nguyền của Durvāsā khi đang chìm trong Viṣṇu-dhyāna; nhờ sám hối mà được ân phúc: chết tại tīrtha ấy thì chấm dứt luân hồi. Kết chương khẳng định nghe với lòng tín thành cũng ngang công đức các nghi lễ lớn, và ngay cả loài vật chết tại đó cũng được thân tướng bốn tay.
Adhyaya 206
Description and Moral-Theological Significance of Dvārakā (within the Indraprastha/Kāliṃdī Māhātmya frame)
Trong bối cảnh ca ngợi thánh địa (tīrtha), hiền thánh Nārada đặt “Dvārakā” trong vùng Indraprastha và kể một gương răn từ thành Kāmpilya. Một bà-la-môn nghệ sĩ âm nhạc, rực sáng và khác thường, vô tình khơi dậy dục vọng mạnh mẽ nơi phụ nữ trong thành. Vua Śibi nghi ngờ có bùa chú mê hoặc, nhưng vị bà-la-môn phủ nhận và chỉ rõ: đó là lỗi của các căn không được chế ngự. Dân chúng lo sợ trật tự xã hội sụp đổ; các phụ nữ tìm cách chiếm lấy ông. Bà-la-môn khuyên về strīdharma: phụng sự và tôn kính chồng chính là thờ phụng Viṣṇu; còn tà dâm do kāma thúc đẩy sẽ tích tụ tội nơi ý và lời, dẫn đến đọa lạc, khổ báo và thậm chí tái sinh làm loài dữ như quỷ thần/ rākṣasī. Dù có sự cải hóa, về sau tai ương vẫn đến: chiến tranh, cướp phá; nhiều phụ nữ uống độc tự tận và tái sinh làm rākṣasī. Kết chương, Śiva nói với Śivā (Pārvatī) rằng sự sùng mộ hướng về “người yêu khác” cũng có thể thành tội; vì vậy hãy từ bỏ thứ “thiên đường” kết thúc bằng hậu quả hạ liệt và suy đọa.
Adhyaya 207
The Glory of the Kāliṃdī (Yamunā) and the Dvārakā Tīrtha: Vimala, Haridatta, and the Son-Granting Bath
Chương này mở đầu bằng đối thoại nhiều tầng: Nārada đáp câu hỏi của vua Śibī bằng câu chuyện tẩy tịnh về vị bà-la-môn vùng Hi-mã-lạp Sơn tên Vimala. Con trai ông, Haridatta, sinh ra nhờ ân điển của Śrī Viṣṇu; học Veda xong liền xuất ly, khiến người mẹ đau buồn. Vimala an ủi vợ bằng cách ca ngợi Hari-bhakti và khẳng định giải thoát (mokṣa) cao quý hơn những ràng buộc thế gian vô thường, nhưng người vợ vẫn lo việc nối dõi. Vimala sau đó hành hương và nhận lời chỉ dạy lúc nửa đêm từ Brahmā, trong đó hàm chứa một sắc chỉ thiêng xưa: lời tuyên cáo của Viṣṇu về Indraprastha và công đức tīrtha đặc biệt của Dvārakā, gắn với vùng Kāliṃdī/Yamunā. Tắm gội và xưng niệm thánh danh, Vimala cầu xin được ban con; tiếng nói thiêng liêng chấp thuận. Ông ra đi mang theo nước Dvārakā, rồi về sau còn khơi dậy nơi một người bạn bà-la-môn từ núi Malaya khát nguyện tìm đến tīrtha tối thượng ấy.
Adhyaya 208
The Narrative and Glory of Dvārakā (Dvārakā Māhātmya)
Tại Dvārakā, Vimala và một vị Bà-la-môn tắm ở thánh địa (tīrtha) để cầu được bhakti đối với Viṣṇu. Tiếng trời (ākāśavāk) tuyên bố rằng tīrtha này khơi dậy bhakti, xua tan mê lầm do vô minh sinh ra. Hai vị Bà-la-môn suy niệm sự mong manh của những cuộc hội ngộ thế gian và nương tựa nơi Śrīpati. Về sau, một Bà-la-môn lữ hành đến vùng khô cạn không nước; các rākṣasī bị hành hạ bởi đói khát lao tới định ăn thịt ông, nhưng ông tự hộ trì bằng các chân ngôn Veda. Khi ông kể lại hành trình hành hương—có Dvārakā—và rảy nước Dvārakā đã giữ trong bình lên họ, họ nhớ lại nghiệp xưa, lìa bỏ thân rākṣasī và thăng lên thành apsarā. Chương kết bằng phalaśruti: nghe Dvārakā-māhātmya công đức ngang các đại thí, đem lại bhakti, con trai và sự thăng lên cõi trời.
Adhyaya 209
The Greatness of Kāliṇdī (Sacred River/Tīrtha Greatness)
Chương 209 mở ra bằng lớp đối thoại lồng nhau: vua Yudhiṣṭhira hỏi Saubhari về một tīrtha có đại oai lực mà Nārada từng giảng dạy. Từ đó thuật lại cuộc vấn đáp bên trong, khi vua Śibi sau khi nghe vinh quang Dvārakā liền thưa hỏi Nārada, và Nārada dẫn vào một câu chuyện có năng lực tiêu trừ tội lỗi, xảy ra gần sông Candrabhāgā. Tại đó, tên thợ cạo tội lỗi Caṇḍaka trong lúc trộm cắp đã sát hại vị brāhmaṇa hiền đức Mukunda. Trong giờ phút lâm chung, Mukunda nhìn sự việc như quả báo nghiệp duyên của chính mình, không quy lỗi cho kẻ khác. Nỗi bi ai của gia quyến dâng trào qua lời than khóc của mẹ và vợ Mukunda. Bấy giờ đạo sư Vedāyana đến an ủi và khai thị về sự phân biệt giữa thân và Ngã (ātman): ātman vượt ngoài giác quan, không sinh không diệt. Kết chương tán dương māhātmya của Kāliṇdī/Kośalā: nhờ ân lực của thánh địa và dòng sông này, ngay cả kẻ mang trọng tội cũng có thể đạt cảnh giới cõi trời, đồng thời được dẫn vào nẻo ly tham và tỉnh giác nội tâm.
Adhyaya 210
The Mukunda Episode: Kośalā Tīrtha on the Yamunā and Release from Guru-Offense
Hai vị sa-môn Bà-la-môn mang theo một bọc xương cốt để làm lễ thả xuống nước; họ đến vùng Indraprastha bên sông Yamunā rồi ngủ lại. Một con chó đi kiếm ăn tha bọc vải, xé toạc khiến xương rơi xuống dòng nước—vô tình hoàn tất việc thả cốt tại Kośalā Tīrtha. Ngay lập tức Mukunda hiện ra trên cỗ xe bay thần diệu, đảnh lễ thầy mình là Vedāyana và thuật rằng tuy bị thợ cạo Caṇḍaka giết rồi bị đưa đến Saṃyamanī, nhưng uy lực của Kośalā Tīrtha đã tiêu trừ tội lỗi gắn với việc xúc phạm thầy (guru-aparādha) và mở ra số phận lên cõi trời. Ông kể về các sứ giả của Yama, những hình phạt địa ngục (kể cả Raurava) và giáo huấn của Yama—dựa trên mệnh lệnh của Brahmā—nêu rõ hậu quả nghiêm khắc của việc phản bội thầy hay bỏ bê cha mẹ. Kết chương liên hệ sự giải thoát của Mukunda với phúc đức hiếu khách thuở trước và việc cử hành tang lễ đúng pháp cho một vị Bà-la-môn khách, đồng thời tôn xưng Kośalā là “vua của các tīrtha” trong phần tán dương Kāliṃdī (Yamunā).
Adhyaya 211
Mukunda and Caṇḍaka: Brahmin-Slaying, Royal Justice, and the Kośala Tīrtha’s Saving Power
Narada tiếp tục câu chuyện về Candaka, một thợ cắt tóc đã giết Bà-la-môn Mukunda. Khi người dân báo cáo tội ác, nhà vua, tuân theo vương đạo, đã ra lệnh bắt giữ kẻ phạm tội. Quan đại thần bắt giữ Candaka, và nhà vua phán quyết rằng việc hành quyết phải diễn ra bên ngoài ranh giới thánh địa Candrabhaga. Candaka bị chém đầu bên kia sông; do nghiệp báo, hắn tái sinh thành một con rắn độc ở Marava. Sau đó, con rắn chui vào hộp đựng xương cốt tổ tiên của một Bà-la-môn đang trên đường đến sông Hằng. Tại thánh địa Ayodhya (Kosala), con rắn bị giết và Candaka đạt được thần tính. Câu chuyện kết thúc với việc Bà-la-môn thả trôi xương cốt, giúp cha mẹ người này lập tức lên thiên đàng.
Adhyaya 212
Description of the Glory of Kośalā (Indraprastha/Śakraprastha; Dakṣiṇa-Kośalā)
Chương này trình bày tīrtha-māhātmya trong khuôn khổ lời giáo huấn dành cho bậc quân vương: Kośalā/Indraprastha (Śakraprastha) được tôn xưng là tối thượng giữa các thánh địa hành hương, có khả năng ban cả thành tựu thế gian lẫn mokṣa. Qua lối kể nhiều tầng, một vị brāhmaṇa cầu giải thoát định rời đi đến Badarikāśrama hoặc cõi của Nārāyaṇa, nhưng được khuyên răn bằng những ví dụ và lời cảnh tỉnh rằng chớ bỏ Kośalā—nơi Viṣṇu yêu quý như “người con gái”—vì chính nơi ấy đem lại tâm ly dục và giải thoát. Sau đó, Śrī Bhagavān Viṣṇu hiện thân rực sáng, xác quyết Indraprastha/Śakraprastha là bậc nhất trong các tīrtha, và rằng Ngài chính là Nội Ngã ban quả báo ở mọi nơi. Vị brāhmaṇa ấy đạt sự hợp nhất/nhập vào cảnh giới của Viṣṇu. Các brāhmaṇa phương Nam cùng thực hành nhịn ăn tại thánh địa, rồi xả thân, dâng stotra tán thán Viṣṇu và được sārūpya, về sau đạt tâm thế phụng sự (sevā-bhāva). Thánh địa được xưng danh là Dakṣiṇa-Kośalā; còn Uttara-Kośalā gắn với sự hiển lộ của Rāma và việc diệt Rāvaṇa. Nghe câu chuyện này được nói là gột sạch cấu uế thời Kali và dẫn đến dưới chân Viṣṇu.
Adhyaya 213
The Greatness of the Yamunā: Viśrānti/Nṛpaviśrānti, Madhuvana, and Deliverance through Śrāddha
Chương này tán dương Madhuvana và các bến tắm Viśrānti trên sông Kāliṇdī (Yamunā), đặc biệt là Nṛpaviśrānti, nơi Đức Viṣṇu ngự như Śrī Kola (Varāha). Kinh nói rằng tắm gội thiêng, chiêm bái và giữ lòng bhakti tại đây đem lại công đức lớn. Tiếp theo là một chuyện nêu gương: bà-la-môn nghèo Kuśala bị suy sụp vì người vợ không trinh chính. Sau khi ông mất, người vợ giả vờ mộ đạo, rồi dùng của cải bất chính để lo lễ upanayana cho con trai Kuṇḍa. Người con trở thành tín đồ Nārāyaṇa và đạt đến cõi giới siêu thắng; còn người mẹ vẫn chìm trong tội lỗi, sa vào tội ác và bệnh tật, chết không nghi lễ, bị đưa xuống địa ngục Raurava, rồi tái sinh làm thằn lằn ở bãi hỏa táng. Khi được con nhận ra, câu chuyện chỉ rõ rằng sự cứu độ của bà chỉ có thể nhờ chết tại một tīrtha chân thật hoặc nương tựa nơi Viṣṇu. Phương cách được dạy là làm śrāddha và piṇḍa-dāna tại Hariprastha–Madhuvana, được nói là công đức vượt Gayā gấp một trăm lần.
Adhyaya 214
The Glory of Madhuvana: Viśrānti Tīrtha, Śrāddha, and Lineage-Liberation
Chương này tôn vinh Madhuvana và Viśrānti-tīrtha, đồng thời lồng vào một nghi thức śrāddha được trình bày hết sức tỉ mỉ. Một vị bà-la-môn (con của bậc hiền sĩ) đến Madhuvana và cử hành śrāddha đúng pháp: khải thỉnh Viṣṇu, an tọa các bà-la-môn, dâng arghya, sắp đặt và hiến cúng piṇḍa, rồi hoàn mãn nghi lễ. Công đức được minh họa bằng sự hiển hiện kỳ diệu: các Pitṛ (tổ tiên) ngự xe trời đến làm chứng rằng śrāddha tại Madhuvana giải thoát họ khỏi những cảnh sinh hạ liệt (rākṣasa, thằn lằn, heo/chó, hoặc trạng thái bất động) và ban cho địa vị cõi trời. Sau cùng, Hari đích thân ban darśana tại Viśrānti-tīrtha và người sùng kính được thăng lên Vaikuṇṭha, nêu rõ rằng phụng sự tīrtha, thực hành śrāddha và bhakti là con đường cứu độ dòng tộc hướng đến giải thoát.
Adhyaya 215
Description of Madhuvana (Madhuvana Māhātmya Episode)
Trong Uttara-khaṇḍa, phần Kāliṇdī-māhātmya, chương này tán dương công đức của Madhuvana và giải tỏa một nghi vấn về dòng dõi–đạo lý: vì sao Budha, con của Tārā, vừa có liên hệ với gia thất của Bṛhaspati, lại vừa là người khai lập dòng Nguyệt tộc (Lunar line). Theo lời dẫn của Saubhari và câu hỏi của vua Śibi, Nārada thuật lại hội chúng tại Haridvāra vào ngày Jyeṣṭha śukla daśamī, nơi Budha được tôn kính; nhưng một con trai của vị ẩn sĩ lại buông lời khinh miệt, cho rằng Budha sinh từ người nữ không đoan chính. Câu chuyện tiếp nối với việc Candra bắt cóc Tārā, cuộc xung đột giữa chư thiên và asura rồi được Brahmā dàn hòa; Budha ra đời và đòi hỏi phải xác định phụ thân. Cuối cùng Candra nhận Budha là con, nhờ đó nguồn gốc Nguyệt tộc được minh định. Budha nguyền rủa kẻ xúc phạm thành “kuṇḍa” (hố), rồi lại vì lòng từ mà giảm nhẹ: cậu bé trở thành hoạn nhân và sau lễ upanayana thì được trở về. Phần phalaśruti kết rằng: nghe hoặc tụng đọc sự vĩ đại của Madhuvana đem phước đức như Aśvamedha và rốt ráo đạt đến Viṣṇu-loka.
Adhyaya 216
Description of the Badarikā Hermitage (Sad-Badarī Tīrtha Māhātmya)
Nārada thuật với nhà vua về thắng địa Badarikāśrama (Sad-Badarī), một tīrtha kỳ diệu bên sông Yamunā. Bà-la-môn gương mẫu xứ Magadha là Devadāsa cùng vợ Uttamā, thấy tuổi già đến gần và biết con trai Aṅgada đã đủ sức gánh vác gia thất, bèn phát nguyện hành hương và tu khổ hạnh để cầu mokṣa. Trên đường, họ gặp một vị siddha kể chuyện hiền triết Kapila đến Badarī. Tại đó, một con trâu nước khát khô bỗng nhớ lại tiền kiếp: nó từng là vua Kaliṅga tội lỗi, bị Durvāsā nguyền rủa nên đọa làm trâu. Kapila chỉ rõ đây là Badarī của Viṣṇu và dạy pháp tắm gội nơi thánh thủy; Indra giáng lâm, nhà vua lìa thân trâu, được thân tướng thiên giới, lên cõi trời và tán thán Kapila cùng Viṣṇu. Vị siddha khuyên Devadāsa hãy đến Badarī; nhờ tắm tại đó, bậc trưởng thượng của Devadāsa chứng đắc siddhi. Chương kết khẳng định Badarī là tīrtha vô song: thanh tịnh hóa, ban đủ mọi mục đích đời người và giải thoát khỏi luân hồi tái sinh.
Adhyaya 217
Description of Haridvāra (at Śakraprastha/Indraprastha)
Chương này chuyển từ lời tán dương Badarī và Śakraprastha/Indraprastha sang việc ca ngợi riêng mahātmya của Haridvāra tại Śakraprastha/Indraprastha. Thánh Nārada nhận lời thuật lại vinh quang của thánh địa cho nhà vua và những người thỉnh vấn, rồi mở đầu bằng một câu chuyện làm gương. Kể về Kāliga, một kẻ candāla khét tiếng vì sát hại trẻ nhỏ và trộm cắp. Trong dịp lễ hội mặt trời ở Kurukṣetra, hắn nhắm vào một vaiśya giàu có; khi đột nhập nửa đêm để cướp bóc thì xảy ra bạo lực và Kāliga cùng vài người khác chết. Thế nhưng những người chết lại hiện ra trên các cỗ xe trời, tuyên bố năng lực cứu độ của nơi này vô cùng đặc biệt—ngay cả với kẻ tội lỗi nặng và cả người từng phạm lỗi với Śiva. Chương nhấn mạnh lợi ích hậu tử qua việc thả tro cốt/xương (asthi): chết gần tīrtha và gửi xương vào dòng nước ấy sẽ được thăng lên cõi trời, thậm chí đến Satyaloka/Brahmaloka. Tiếp đó là lời dạy đạo đức: người hiền nên làm lợi cho người khác và đừng ôm giữ nỗi hận hay day dứt vì tổn hại. Kết chương tán thán công đức nghe (śravaṇa-phala) ngang với đại thí và các hạnh nguyện lớn, đồng thời khẳng định Haridvāra tối thắng trong việc ban bốn puruṣārtha và đưa đến Vaikuṇṭha.
Adhyaya 218
The Account of Puṇḍarīka and Bharata: Puṣkara Tīrtha’s Liberating Grace (with Godāvarī Snāna and Dāna)
Chương này mở đầu với lời Nārada tán thán kỳ diệu về công đức của thánh địa Puṣkara tīrtha. Nơi đây được nói là ban ân sủng của Śiva và làm đẹp lòng Viṣṇu; chính Viṣṇu từng lưu trú một tháng trong nhà Puṇḍarīka. Nhờ năng lực giải thoát của thánh địa ấy, ngay cả Bharata—em trai đầy tội lỗi của Puṇḍarīka—cũng đạt được giải thoát. Tiếp đó kể chuyện Mālava, một brāhmaṇa xứ Vidarbha sùng kính Viṣṇu, lên đường vào thời cát tường khi sao Mộc ở cung Sư Tử để tắm thiêng tại sông Godāvarī và bố thí vàng chỉ cho người thọ nhận xứng đáng. Ông chọn Puṇḍarīka, con trai của chị/em gái mình, làm pātra lý tưởng, trao một nửa; rồi Puṇḍarīka lại đem phần ấy bố thí cho các brāhmaṇa śrotriya. Trên đường về, Puṇḍarīka gặp Bharata bị thương chí mạng. Bharata qua đời rồi thăng lên bằng vimāna thần diệu, thú nhận những tội nặng của mình nhưng quy công cho ân huệ của Puṣkara tīrtha đã đưa mình đến cảnh giới cao—nêu rõ sức mạnh của thánh địa khi đi cùng sám hối và hướng tâm bhakti.
Adhyaya 219
Description of the Greatness of Puṣkara (Puṣkara Tīrtha Māhātmya)
Chương này xác chứng uy lực cứu độ của thánh địa Puṣkara qua hai câu chuyện liên kết. Trước hết, Bharata—vốn nổi tiếng tội lỗi—kể rằng sau khi đánh bạc, ông dùng tiền thắng được để làm tang lễ cho một đứa trẻ vô thừa nhận: mang thi thể đến sông Gaṅgā và hoàn tất hỏa táng cùng các nghi thức như pinda-dāna. Nhờ công đức ấy, ông đến bến Puṣkara; và khi các nghi lễ dành cho chính ông được cử hành, ông được lên cõi trời nhờ ân phúc của tīrtha này. Tiếp theo, Puṇḍarīka, một brāhmaṇa sùng tín, tắm gội cầu phước như ở Atritīrtha và khấn xin Hari ngự trong nhà mình suốt tháng Māgha. Śrī Viṣṇu (Mādhava/Govinda/Puṇḍarīkākṣa) đích thân quang lâm, được thờ phụng đúng pháp, tiếp đãi trọng hậu và lưu lại trọn tháng. Cuối tháng Māgha, Garuḍa hiện đến đưa Puṇḍarīka về Puṣkara, nơi ông chứng đắc sāyujya (hợp nhất) với Govinda. Kết luận dạy rằng nghe hay tụng đọc māhātmya này đem lại công đức lớn, ngang với quả báo của Aśvamedha.
Adhyaya 220
Description of Indraprastha (within the Kāliṃdī-māhātmya)
Chương này trước hết tôn xưng Prayāga là “vua của các thánh địa (tīrtha)”. Gandharva Viśvāvasu đến hội chúng của Phạm Thiên (Brahmā) trên núi Sumeru và chứng kiến Indraprastha/Śakraprastha được tôn kính gần ngai của Phạm Thiên, còn các tīrtha lớn khác hiện như những kẻ hầu cận chung quanh—một biểu tượng về trật tự địa lý linh thiêng theo mức độ gần gũi quyền uy thần thánh. Sau đó, bản văn chuyển sang một gương tích: Mohinī, kỹ nữ giàu có ở Māhiṣmatī, từng tạo nhiều trọng tội; nhưng khi tuổi già và sợ địa ngục, nàng quay về với dharma. Nàng làm việc công ích, bố thí và tích phúc, song bị phản bội trong rừng và trọng thương, cận kề cái chết. Đúng lúc ấy, nàng gặp một ẩn sĩ Vaikhānasa mang theo nước Prayāga; nước thánh được rưới lên mặt nàng, và chính sự tiếp xúc ấy trở thành nhân duyên cứu độ quyết định. Nàng tái sinh làm hoàng hậu ở xứ Drāviḍa, và mạch truyện tiếp tục hướng đến câu chuyện của Hemāṅgī, nối công đức thánh địa với sự chuyển hóa nghiệp và sự tái lập căn tính xã hội–tâm linh.
Adhyaya 221
Description of Prayāga (within the Greatness of Indraprastha)
Hoàng hậu Hemāṅgī trình cho vua Vīravarmā một quyển kinh thư minh họa thiêng liêng, nói về các avatāra và cấu trúc vũ trụ—Lokāloka, bảy châu và bảy biển. Khi thấy các dòng sông của Bhārata cùng những tīrtha ở Indraprastha và Prayāga, bà nhớ lại tiền kiếp: từng là kỹ nữ Mohinī bị bọn cướp sát hại. Một ẩn sĩ Vaikhānasa đã cho bà uống nước Prayāga, nhờ phước ấy bà được tái sinh công đức và trở thành hoàng hậu. Bà phát nguyện chỉ dùng bữa sau khi cùng nhà vua hành hương đến Prayāga. Tiếng trời (ākāśavāk) xác chứng lời kể và chỉ dạy việc hành hương, tắm gội nghi lễ để toại nguyện. Tại Prayāga, ở Śiva-tīrtha, nhà vua tán thán hai vị thần rực sáng; rồi Hari và Brahmā hiện thân, khen Hemāṅgī đã cứu độ người chồng còn vướng lạc thú, đưa về nẻo dharma. Hai Ngài ban lời bảo chứng cho cả hai được đến Satyaloka và Vaikuṇṭha, và kết thúc bằng phalaśruti về công đức nghe hoặc tụng chương này.
Adhyaya 222
The Greatness of the Sevenfold Tīrtha and the Origin of Bhīma-kuṇḍa (via Indraprastha)
Chương này là một tīrtha-māhātmya tổng hợp, mở đầu từ năng lực giải thoát của Kāśī. Tại Kāśī kể chuyện con quạ, con rắn và cây śiṃśapā được giải thoát: dù mang lỗi từ tiền kiếp, chỉ nhờ một thiện hạnh nhỏ—giúp đỡ trong việc cứu nạn—cũng đạt cảnh giới tốt đẹp. Điều ấy nêu rõ rằng trong thánh địa, chút công đức cũng sinh quả báo lớn. Tiếp đến là sự tôn vinh Gokarṇa theo con đường Śaiva: ai xả thân tại đó sẽ được trạng thái tương tự Śiva. Rồi nói về Śiva-Kāñcī, nơi lòng sùng kính Śiva lại có thể đưa đến Vaikuṇṭha, dù đó là thành của Śiva. Có dụ chuyện một brāhmaṇa thờ Śiva, hậu vận sau khi chết bị tranh luận giữa các gaṇa của Śiva và những người theo Hari; cuối cùng Śiva và Viṣṇu mỉm cười hòa hợp mà định đoạt, hiển lộ nguyên lý nhất thể Hari–Hara. Phần kết làm thiêng Indraprastha/Śakraprastha bên sông Yamunā (Kāliṇdī) qua nghi thức tắm thánh, đi nhiễu hằng năm và các hạnh tu khác. Nguồn gốc Bhīma-kuṇḍa được kể gắn với cái chết của Śiśupāla trong bối cảnh lễ Rājasūya, qua đó xác lập uy lực của thánh địa này.
Adhyaya 223
Instruction on Knowledge (Mantra of Lakṣmī–Nārāyaṇa and the Path of Surrender)
Chương PP.6.223 trình bày “bảo châu trong các chân ngôn,” được đồng nhất với thần chú Lakṣmī–Nārāyaṇa và tôn xưng là phương thuốc tối thượng để thoát khỏi luân hồi. Śaunaka thỉnh cầu Sūta lời dạy cứu độ; Sūta dẫn lại giáo huấn của Vasiṣṭha dành cho vua Dilīpa. Rồi câu chuyện đi sâu vào dòng truyền thừa: các du-già hỏi Brahmā; Brahmā kể bí mật nhận từ Nārāyaṇa; và Nārada truyền lại cho các bậc hiền thánh. Chương này xác định tư cách thọ nhận không dựa vào varṇa, mà dựa vào lòng sùng kính chuyên nhất và sự quy y phó thác (śaraṇāgati). Đồng thời nghiêm cấm truyền dạy cho kẻ vô tín, kiêu mạn, tham lam hoặc thiếu kỷ luật. Các dấu hiệu nhận diện Vaiṣṇava và nghi thức dīkṣā cũng được nêu: chọn minh sư, cúng bái, hỏa tế homa (108/1008), nyāsa và mudrā, ấn dấu cakra/śaṅkha, abhiṣeka và truyền khẩu thần chú. Kết luận: nương tựa duy nhất nơi Nārāyaṇa thì đạt giải thoát (mokṣa).
Adhyaya 224
The Glory of Sudarśana (and the Marks of Vaiṣṇava Worship)
Chương 224 mở đầu bằng lời thỉnh vấn đầy sùng kính của vương–hiền Dilīpa, cầu hỏi phương cách đạt được Hari-bhakti vô tận. Sau đó mạch truyện chuyển sang bối cảnh Kailāsa được hồi tưởng, nơi Pārvatī (Girijā/Umā) hỏi Mahādeva (Rudra/Śiva) vì sao lòng sùng kính Viṣṇu có thể giải thoát muôn loài một cách phổ quát. Śiva khẳng định Nārāyaṇa là thực tại tối thượng theo giọng điệu Upaniṣad/Vedānta, rồi nêu rõ các hình thức thờ phụng và dấu hiệu của người Vaiṣṇava: đắp ūrdhva-puṇḍra, trì tụng thần chú, niệm danh hiệu, nghe và ca tụng, giữ trai giới Dvādaśī, trồng tulasī, và đặc biệt là mang dấu ấn śaṅkha–cakra (cùng pañcāyudha). Kết chương phân biệt phù hiệu bên ngoài với Vaiṣṇavatva nội tâm—ly tham, từ bi, và tự tri—nhấn mạnh rằng sự chân thật đòi hỏi tâm bên trong hòa hợp với kỷ luật bên ngoài.
Adhyaya 225
The Greatness of the Ūrdhva-puṇḍra (Vaiṣṇava Vertical Tilaka)
Trong Uttara Khanda, chương 225 là một māhātmya mang tính quy định, tôn vinh ūrdhva-puṇḍra (tilaka dọc của phái Vaiṣṇava) như dấu hiệu căn tính có năng lực cứu độ. Kinh nói rằng nơi khe hở ở giữa dấu tilaka là chỗ ngự của Hari (Janārdana) và Śrī; vì vậy thân người đeo trở thành một ngôi đền, và mọi việc japa, dāna, pūjā cùng các nghi lễ làm với tilaka đều sinh công đức vô tận. Trái lại, các nghi thức thực hành mà không có ūrdhva-puṇḍra bị xem là vô ích về mặt tâm linh, thậm chí có thể dẫn đến nguy hại. Chương này cũng quy định hình thức đúng: nét thẳng như cây gậy, với khoảng trống trung tâm được đo lường chuẩn mực. Văn bản liệt kê chất liệu và nguồn đất sét thiêng để bôi tilaka: Veṅkaṭādri, bờ sông Gaṅgā, đất nơi gốc Tulasī, và các kṣetra trọng yếu. Đồng thời nêu kích thước và số lượng puṇḍra theo varṇa/giới tính, cùng phép an trí và quán niệm các danh hiệu Viṣṇu trên các chi phần của thân.
Adhyaya 226
Instruction on the Meaning of Mantras (Vaiṣṇava Nyāsa, Guru-Authority, and Aṣṭākṣarī Exegesis)
Chương 226 của Uttara Khanda là một lời chỉ dạy mang khuynh hướng Vaiṣṇava, đặt trong khung đối thoại Umā–Maheśvara. Trước hết, chương xác lập tiêu chuẩn của bậc guru: mantra phải được thọ nhận từ một ācārya Vaiṣṇava; dù uyên thâm Veda đến đâu, người không thuộc tinh thần Vaiṣṇava cũng không đủ tư cách làm thầy truyền mantra. Tiếp theo là các dấu hiệu của lễ nhập môn: tāpa (đóng dấu/khắc ấn), ūrdhva-puṇḍra và danh xưng Vaiṣṇava. Nyāsa được tôn làm pháp hành tối thượng, được xem ngang với prapatti (quy phục/đầu phục). Chương cũng khai triển aṣṭākṣarī “Oṃ namaḥ Nārāyaṇāya”, nêu tính tối thượng của praṇava và trình bày các “chi phần” của mantra như ṛṣi, devatā, chandas, bīja, śakti. Phần thần học khẳng định Nārāyaṇa là Đấng Tối Thượng, thấm khắp mọi nơi; còn jīva là kẻ tôi tớ lệ thuộc vĩnh viễn. Kết luận nhấn mạnh: muốn mantra thành tựu, phải hiểu rõ ý nghĩa của mantra.
Adhyaya 227
Description of the Threefold Divine Opulence (Tripād-vibhūti) and Viṣṇu’s Supreme Abode
Theo lời thỉnh cầu của Pārvatī về ý nghĩa chân ngôn và bản tính của Īśvara, Maheśvara giảng rằng Hari/Nārāyaṇa chính là Tự Ngã Tối Thượng: bao trùm khắp mọi nơi, nhưng vẫn thị hiện thân tướng cát tường để cùng Śrī hưởng niềm an lạc. Tiếp đó, Lakṣmī được tôn xưng là śakti bất khả phân, thấm nhuần như Viṣṇu, mang nhiều danh xưng như Śrī, Bhū, Nīlā…; các danh hiệu có thể trì tụng và lời thỉnh mời được ca ngợi là đem lại phúc lộc, thịnh vượng. Rồi giáo lý được nối kết: thế giới chỉ là một phần tư sự hiển lộ, còn ba phần tư vĩnh cửu (Tripād-vibhūti) ở ngoài Prakṛti/Pradhāna và vượt qua dòng sông Virajā. Thời gian, guṇa-māyā, sự tạo thành và pralaya được phác họa, và kết thúc bằng miêu tả rực sáng về cõi trời/đạo tràng tối thượng (Vaikuṇṭha), vượt ngoài mặt trời và lửa, đạt được nhờ trí tuệ và bhakti; đó chính là mokṣa—giải thoát không còn trở lại.
Adhyaya 228
Description of the Supreme Sky (Paramavyoma) and Related Matters
Chương này trình bày vinh quang của Paramavyoma/Vaikuṇṭha—những cõi thuần tịnh thuộc sattva của “vinh quang tam túc”. Xen giữa là Virajā, miền thanh khiết ngăn cách, và sự giải thoát được gọi bằng nhiều danh xưng: niḥśreyasa, nirvāṇa, kaivalya, mokṣa. Tiếp đó là bức họa Vaikuṇṭha như một thành-quách cung-điện tráng lệ: bên trong có Ayodhyā, các hộ vệ cổng, các śakti, và Đức Chúa ngự trên bảo tọa cùng Mahālakṣmī. Śrī Mahādeva nêu sự phân bố các vyūha và trú xứ theo phương hướng, các vòng bao bọc (āvaraṇa), đồng thời khẳng định Dvaya-mantra và lòng sùng kính nhất tâm vượt hơn mọi phương tiện nghi lễ. Phần sau chuyển sang vấn đề: Thượng Đế hiện diện trong thế giới pha trộn guṇa như thế nào. Mahāmāyā/Prakṛti tán thán Viṣṇu và cầu xin khởi sự sáng tạo; rồi tóm lược vũ trụ sinh thành theo prakṛti–puruṣa: mahat → ahaṃkāra → guṇa → tanmātra → mahābhūta → trứng vũ trụ → mười bốn thế giới.
Adhyaya 229
Distinctions among Viṣṇu’s Vyūhas (Fourfold Emanations) and the Vaiṣṇava Realms
Pārvatī thỉnh cầu Śiva giảng rõ nguồn gốc sự sáng tạo và huyền nghĩa các hóa thân của Đấng Tối Thượng. Śiva thuật lại cảnh vũ trụ khai nguyên: các yếu tố hiện khởi, đại dương vũ trụ hình thành, Hari an trú trong yoga-nidrā; từ hoa sen nơi rốn, Brahmā xuất hiện và dâng lời tán thán Viṣṇu, rồi Thế Tôn khởi động công cuộc tạo hóa. Trong mạch kể có đoạn nói về sự ra đời của Rudra và xác quyết rằng chức năng hủy diệt được Rudra đảm nhiệm như một phần của Saṅkarṣaṇa. Chương này cũng nêu Viṣṇu với vai trò antaryāmin (Đấng nội tại điều ngự) và liệt kê daśāvatāra. Giáo nghĩa trọng tâm là sự phân định bốn vyūha—Vāsudeva, Saṅkarṣaṇa, Pradyumna, Aniruddha—cùng các cảnh giới Vaiṣṇava tương ứng: Vaikuṇṭha, thế giới “Nitya”, Śvetadvīpa và Kṣīrasāgara. Kết luận dạy rằng trì tụng chân ngôn và bhakti chuyên nhất trong tâm dāsya ban cho giải thoát không trở lại, vượt khỏi tính vô thường của cõi trời.
Adhyaya 230
Description of the Fish Incarnation (Matsyāvatāra)
Trong khung đối thoại Umā–Maheśvara, Pārvatī hỏi Madhusūdana đã diệt các rākṣasa như thế nào và thỉnh cầu thuật lại tường tận vinh quang các avatāra của Hari, bắt đầu từ Hóa thân Cá và Hóa thân Rùa. Śiva giảng giải lẽ hiển lộ của Thần tính—ví như ngọn đèn mồi sang ngọn đèn khác—đồng thời phân biệt Đấng Tối Thượng siêu việt với các sự hiển hiện (vyūha/vibhava) và sự ngự trong hình tượng thờ (arcā). Câu chuyện chuyển sang phả hệ nguyên sơ: Marīci sinh Kaśyapa; từ Aditi sinh chư Deva, còn từ Diti sinh các Asura/rākṣasa hùng mạnh như Hayagrīva và Hiraṇyākṣa. Một ác ma cướp lấy rồi nuốt các Veda, ẩn mình dưới đại dương, khiến dharma và trật tự varṇāśrama sụp đổ. Brahmā và chư thiên tán thán Thượng Đế tại Biển Sữa. Ngài hóa thân thành Matsya, đi vào biển cả, giết ác ma, hoàn trả Veda cho Brahmā, và trong vai Vyāsa làm sáng tỏ sự phân chia các Veda. Bảo hộ các thế giới xong, Ngài liền ẩn mất.
Adhyaya 231
The Account of Durvāsā’s Curse
Śiva thuật lại với Umā nguyên do khiến hóa thân Kūrma của Viṣṇu trở nên cần thiết. Trên cõi trời, Durvāsā được tôn kính đã dâng Indra một vòng hoa pārijāta; nhưng voi của Indra lại giẫm nát rồi vứt bỏ. Bị xúc phạm, Durvāsā nổi giận mà nguyền rủa, khiến phúc thịnh và uy quang của ba cõi tiêu tan. Khi Lakṣmī rút lui, trật tự vũ trụ đảo lộn: mưa tắt, đói kém lan tràn, các nghi lễ yajña suy vi. Chư thiên cùng các loài hữu tình tìm đến Brahmā; Brahmā chỉ rõ căn nguyên rồi dẫn họ đến bờ Biển Sữa, dạy họ tôn thờ Nārāyaṇa bằng thần chú tám âm và tụng Pauruṣa Sūkta. Viṣṇu hiện thân, ban ân và truyền dạy khuấy Biển Sữa—lấy núi Mandara làm trục, Vāsuki làm dây. Ngài hứa Lakṣmī sẽ tái xuất và tuyên bố sẽ hóa Kūrma để nâng đỡ ngọn núi, giúp việc khuấy biển thành tựu.
Adhyaya 232
Churning of the Milk Ocean: Shiva’s Drinking of Kālakūṭa, the ظهور of Mahālakṣmī, and the Greatness of the Three-Name Mantra
Trong cuộc khuấy Biển Sữa (Samudra-manthana), chư thiên và a-tu-la nhổ núi Mandara làm trụ khuấy. Nārāyaṇa hóa thân Kūrma (rùa) nâng đỡ ngọn núi, còn Vāsuki làm dây kéo. Các bậc hiền thánh giữ trai giới, tiết chế, tụng Śrī-sūkta và thực hành japa Sahasranāma vào ngày Ekādaśī. Trước hết, độc Kālakūṭa trồi lên khiến thiên chúng kinh hãi bỏ chạy. Mahādeva trấn an, quán niệm Nārāyaṇa rồi hàng phục độc bằng chân ngôn ba danh—Acyuta, Ananta, Govinda—được nêu rõ công đức hộ trì: thoát sợ chết, tránh độc, bệnh tật và hỏa hoạn. Việc khuấy tiếp tục: Jyeṣṭhā Devī xuất hiện và được định cho những gia thất bất tường, nhiễm uế và thói quen phi pháp. Rồi lần lượt hiện ra Vāruṇī, Sūrā, các apsarā, Gandharva, Airāvata, Uccaiḥśravā, Dhanvantari, Pārijāta, Surabhī, Soma, Tulasī và Jagaddhātrī. Sau cùng Mahālakṣmī hiển lộ; chư thiên tôn thờ bằng Śrī-sūkta và thỉnh cầu Ngài an trú nơi ngực Viṣṇu, từ đó diễn ra lễ tôn phong thiêng liêng và phúc thịnh lan khắp thế gian.
Adhyaya 233
Account of the Ekādaśī Fast and the Merit of Dvādaśī Worship
Trong khuôn khổ giáo huấn giữa Śiva và Umā, chương này tôn xưng Ekādaśī là trai giới tối thượng, có năng lực tiêu trừ tai ách. Đồng thời, Dvādaśī được nói là đặc biệt khả ái đối với Viṣṇu khi người hành trì giữ trọn niềm tin, thức tỉnh/giữ giới luật và dâng lòng bhakti; việc thờ phụng Puruṣottama vào Dvādaśī cùng Tulasī và Śrī (Lakṣmī) được xem là phá tan ràng buộc và đưa đến cảnh giới tối thượng của Chúa Tể. Sự xao lãng bị quy là tội do māyā mê hoặc, dẫn đến quả báo địa ngục. Câu chuyện chuyển sang Kṣīra-sāgara (Biển Sữa), nơi Viṣṇu an nghỉ trên Śeṣa và hiển lộ trong hình tướng Kūrma. Chư thiên tán thán Ngài và cầu xin ân huệ để trợ giúp Śeṣa cùng các voi trấn giữ phương hướng; Janārdana chấp thuận, nâng đỡ địa cầu với bảy châu lục. Phần kết nối sự viên mãn của các yogin và hiền thánh với việc tuân hành mệnh lệnh của Viṣṇu, đồng thời tóm lược mạch đề tài: bối cảnh Lakṣmī, vinh quang Kūrma và trình tự nghi lễ Ekādaśī–Dvādaśī.
Adhyaya 234
The Glory of Dvādaśī (Twelfth Lunar Day Observance)
Pārvatī thỉnh cầu nghi thức giữ Dvādaśī và cách thờ phụng Viṣṇu, đồng thời xin Śiva giảng rõ năng lực diệt tội của Ekādaśī. Mahādeva cùng những câu kệ giáo huấn lồng vào tán dương việc trai giới Ekādaśī là thù thắng hơn cả các đại tế lễ Veda, và là sự che chở tối thượng khỏi tội lỗi. Sau đó, chương chuyển sang quy phạm thực hành: tránh sự lẫn tithi (Daśamī/Ekādaśī), tuân thủ bổn phận lúc aruṇodaya, và làm pāraṇa vào Dvādaśī dù chỉ còn một phần thời tithi. Trình tự gồm: tiết chế ngày Daśamī, tắm với āmalakī, lễ bái ban đêm và thức canh, dâng tulasī, thờ Lakṣmī–Nārāyaṇa, làm ārati 108 lần, dâng naivedya như kṣīra/pāyasa, làm homa 108 lần với Puruṣa và Lakṣmī Sūkta, đãi brāhmaṇa và tụng đọc kinh điển—kết lại rằng Viṣṇu ban ân phúc mau chóng.
Adhyaya 235
Description of the Origin of Heretical Sects
Pārvatī hỏi Mahādeva vì sao phải tránh xa những kẻ pāṣaṇḍa, và vì sao Śiva lại mang những dấu hiệu bề ngoài dường như “phi Veda” như sọ người, tro thiêng và xương. Śiva bèn kể một lịch sử bí mật: trong Svāyambhuva Manvantara, các Daitya hùng mạnh, vốn sùng kính Viṣṇu, trở nên bất khả chiến bại; chư thiên liền nương tựa nơi Hari. Khi ấy Viṣṇu truyền cho Rudra hãy nhận lối hành xử giống pāṣaṇḍa và truyền bá các Purāṇa thuộc tính tāmasa cùng những trước tác dị giáo để làm mê hoặc các hữu tình thù nghịch, nhưng trong tâm vẫn giữ trọn bhakti đối với Nārāyaṇa. Chương này xác định pāṣaṇḍa qua việc phủ nhận Vāsudeva, lệch khỏi śruti–smṛti và chấp vào phù hiệu tông phái; đồng thời dạy pháp giải thoát: quán tưởng Śrī Rāma và trì tụng tāraka mantra, để bảo toàn sự thanh tịnh nội tâm dù phải khoác lớp ngụy trang bên ngoài.
Adhyaya 236
Account of Tāmasa Scriptures (Guṇa-classification of Śāstras, Purāṇas, and Smṛtis)
Nữ thần Pārvatī thưa hỏi Mahādeva Śiva: xin nêu danh và giải thích những “kinh điển thuộc tămas” mà các bà-la-môn bị cho là thiếu lòng bhakti truyền dạy, cùng bản chất của chúng. Śiva (hoặc tiếng thầy thuật lại cuộc đối thoại) liệt kê các hệ phái phi Vaiṣṇava hay bị xem là lệch lạc: giáo thuyết Śaiva khởi từ Pāśupata, Vaiśeṣika của Kaṇāda, Nyāya của Gautama, Sāṃkhya của Kapila, Cārvāka, và một trình bày mang tính bút chiến về “giáo pháp Phật giả” gán cho Viṣṇu trong hình tướng Buddha nhằm mê hoặc các Daitya. Chương này còn phê phán Māyāvāda trong thời Kali-yuga như một thứ kinh điển đánh lừa. Kế đó là sự phân loại mười tám Purāṇa theo tam-guṇa, chỉ rõ một nhóm là tămasa, và mở rộng phép phân loại theo guṇa sang các truyền thống Smṛti. Đoạn kết khuyên tránh giao du tămasa, rồi chuyển trở lại các giáo huấn “liên hệ đến Hari.”
Adhyaya 237
Narration of the Varāha (Boar) Incarnation
Rudra (Mahādeva) thuật lại với Devī Pārvatī rằng tại Śvetadvīpa, nơi ngự của Hari, hai vị hộ môn Jaya và Vijaya đã xúc phạm các Kumāra (Sanaka và các vị khác). Do lời nguyền của các Kumāra, họ phải giáng sinh; nhưng Bhagavān từ bi sắp đặt để dù mang thân phận phục dịch và đối nghịch, lòng bhakti vẫn không gián đoạn. Sự giáng hạ ấy nối với các con của Diti—Hiraṇyakaśipu và Hiraṇyākṣa—làm rõ mối nhân duyên: lỗi lầm vũ trụ dẫn đến sự xuất hiện của asura nơi trần thế và nguyên do của avatāra. Hiraṇyākṣa hung bạo kéo Trái Đất xuống Rasātala. Chư Deva tìm nương tựa nơi Nārāyaṇa. Viṣṇu thị hiện Varāha, diệt ác ma, nâng và phục hồi Trái Đất, rồi được tán thán bằng stotra đồng nhất Ngài với Veda (Ṛg/Sāma/Yajur) và Oṃkāra. Cuối chương nêu lời khuyến tu: tụng các thánh ca ấy và dậy sớm đem lại phúc thịnh; sau đó Rudra chuyển sang phần thuật về Narasiṁha.
Adhyaya 238
The Manifestation (Appearance) of Narasiṃha
Mahesvara (Shiva) thuật lại với Uma rằng Hiranyakasipu, đau buồn vì cái chết của em trai, đã tu khổ hạnh nghiêm khắc và nhận được ân huệ về sự bất khả xâm phạm rộng lớn. Nhờ quyền lực ấy, hắn chinh phục chư thiên, chiếm đoạt phần cúng tế trong các lễ yajña, cưới Kalyani và sinh ra Prahlada. Prahlada bẩm sinh là người sùng kính Hari, tôn xưng Narayana là Phạm thể tối thượng. Hiranyakasipu nổi giận, nhiều lần tìm cách giết con—bằng vũ khí, rắn độc, voi, lửa và thuốc độc—nhưng Prahlada vẫn bình an nhờ trì tụng thần chú và luôn tưởng niệm Thượng Đế. Khi bị thách thức chứng minh sự hiện hữu khắp nơi của Vishnu, đức tin của Prahlada đạt đến tột đỉnh: Hari bùng hiện từ một trụ cột trong hình tướng Narasimha, hiển lộ vũ trụ thân, diệt trừ ác ma và lập lại trật tự. Lakshmi cùng chư thần làm dịu hình tướng dữ dội; ban phúc, tôn lập Prahlada làm vua, và kết thúc bằng lời ca ngợi công đức nghe tụng câu chuyện này hằng ngày.
Adhyaya 239
The Manifestation (Advent) of Vāmana
Trong khuôn thoại Umā–Maheśvara, Mahādeva thuật lại gia phả của Bali từ Prahlāda đến Virocana và ca ngợi vương quyền của Bali theo chánh pháp. Trong nước ấy phú quý tự nhiên tăng trưởng, dân chúng tôn thờ Hṛṣīkeśa (Hari); nhưng do Bali chinh phục, Indra và chư thiên bị đặt dưới quyền. Để khôi phục quân bình vũ trụ, Kaśyapa và Aditi thực hành Payovrata dâng lên Hari. Viṣṇu hiện thân cùng Śrī—tay cầm ốc, luân, chùy; đeo ngọc Kaustubha, mặc y vàng—và thọ nhận lời tán tụng của Kaśyapa. Hài lòng, Ngài ban cho cầu nguyện: Kaśyapa xin Ngài giáng sinh làm con mình vì lợi ích chư thiên; Aditi xin Ngài làm Upendra/Vāmana, dùng phương lược khuất phục Bali và hoàn trả ba cõi cho Indra. Viṣṇu chấp thuận, ẩn đi và nhập thai Aditi; còn Bali bắt đầu một đại tế Soma kéo dài—mở đầu cho tích Vāmana.
Adhyaya 240
The Manifestation of Vāmana (and Trivikrama), Bali’s Gift, and Gaṅgā’s Sanctifying Origin
Mahādeva kể với Umā rằng Viṣṇu giáng sinh làm Vāmana, sinh từ Aditi. Chư thiên tán thán và sai Ngài đến lễ tế của vua Bali. Bali tiếp đón vị brahmacārin với đủ lễ nghi, và dù Śukrācārya cảnh báo người xin chính là Viṣṇu, vẫn phát nguyện bố thí phần đất đo bằng ba bước chân. Vāmana liền hiển lộ thành Trivikrama, thân hình vô lượng; chỉ hai bước đã bao trùm cả địa giới và thiên giới. Khi Brahmā rửa chân Ngài, dòng nước thánh vô tận phát sinh, trở thành Gaṅgā, chảy qua nhiều tầng vũ trụ với các danh xưng Mandākinī, Bhogavatī và Gaṅgā. Chỉ cần thấy, chạm, uống, hay xưng niệm danh Gaṅgā cũng được nói là tẩy trừ tội cấu. Sau cùng, Viṣṇu ban Rasātala cho các Dānava, ban cho Bali quyền uy bền lâu, phục hồi ngôi vị của Indra, rồi thu nhiếp thần lực; Mahādeva kết thúc lời ca ngợi công đức Vāmana.
Adhyaya 241
The Deeds of Paraśurāma (Life of Jāmadagnya and the Slaying of Kārttavīrya)
Trong khung đối thoại giữa Umā và Maheśvara, Śiva thuật lại sự khổ hạnh của Jamadagni. Indra hoan hỷ ban cho bò Surabhī/Śabalā, tức bò Kāmadhenū như ý, khiến đạo tràng (āśrama) thịnh vượng và đầy phúc lành theo dharma. Vua Haihaya là Kārttavīrya Arjuna tham lam con bò ấy, đến đòi; bị từ chối liền cướp đi, và trong bạo lực phát sinh Jamadagni bị sát hại. Paraśurāma (Jāmadagnya), được mô tả là phần “śaktyāveśa” liên hệ với Viṣṇu, thọ nhận dīkṣā thần chú Vaiṣṇava từ Kaśyapa, rồi được Keśava/Janārdana gia hộ thần lực và ban vũ khí. Ngài báo thù cho cha bằng cách diệt Kārttavīrya, sau đó tiến hành cuộc trấn áp rộng lớn đối với tầng lớp kṣatriya. Cuối cùng, Ngài cử hành Aśvamedha và bố thí trái đất cho các brāhmaṇa. Đoạn kết nêu rõ: những bậc được “gia lực” không được thờ như thần linh độc lập; chỉ các hóa thân viên mãn như Rāma và Kṛṣṇa mới ban giải thoát.
Adhyaya 242
Rāma Narrative Commencement and the Sanctity of Ayodhyā (Umā–Maheśvara Frame)
Chương này, Mahēśvara (Śiva) thuật lại cho Umā rằng tại Naimiṣa, Svāyambhuva Manu đã lâu dài phụng thờ Hari (Viṣṇu). Hari hoan hỷ ban ân: trong ba đời Ngài sẽ giáng sinh làm con của Manu, nêu rõ giáo lý avatāra—sự giáng thế có chủ ý để hộ trì và phục hưng dharma. Tiếp theo là bản lược thuật Rāmāyaṇa theo phong vị Purāṇa: Rāvaṇa hưng thịnh nhờ ân huệ của Śiva, chư thiên khốn đốn, và Viṣṇu quyết định sinh làm Rāma để lập lại chính pháp. Ayodhyā được ca ngợi là thánh địa giải thoát, nơi Viṣṇu ngự. Lễ putreṣṭi của Daśaratha đem lại pāyasa thiêng, dẫn đến sự ra đời của Rāma và các em; đồng thời Sītā xuất hiện từ thửa ruộng của vua Janaka. Các sự kiện then chốt—diệt Tāḍakā, hộ trì tế lễ, giải thoát Ahalyā, bẻ gãy cung Śiva, khuất phục Paraśurāma, lưu đày, Sītā bị bắt cóc, kết minh với loài vānarā, chiến trận Laṅkā và diệt Rāvaṇa, Agni-parīkṣā xác chứng sự thanh tịnh của Sītā, rồi trở về hướng Ayodhyā—được kể để làm sáng tỏ bhakti, śaraṇāgati và công cuộc phục hưng dharma.
Adhyaya 243
Rāma’s Consecration (Abhiṣeka), Śiva’s Hymn to Sītā–Rāma, and the Hymn’s Phalaśruti
Chương này thuật lại lễ đăng quang (abhiṣeka) của Śrī Rāmacandra vào thời khắc cát tường. Vasiṣṭha cùng các bậc ṛṣi danh tiếng cử hành nghi lễ với thần chú, homa (cúng lửa), nước thánh và các vật phẩm maṅgala. Rāma và Sītā ngự trên bảo tọa trong vẻ huy hoàng, điềm lành từ cõi trời hiện ra; Lakṣmaṇa, Bharata, Śatrughna, Sugrīva, Jāmbavān, Hanumān và Vibhīṣaṇa tận tâm phụng sự các phần nghi thức. Cảm động bởi lòng sùng kính, Śaṅkara (Mahādeva) dâng bài tán tụng cao diệu lên Sītā–Rāma: tôn Rāma là Tối Thượng Brahman, Sītā là Śakti/Lakṣmī, và chỉ bày sự đồng nhất của hai Ngài với nhiều cặp thần linh như Viṣṇu–Śrī, Śiva–Gaurī. Sau đó Rāma giảng phalaśruti của thánh ca: đem lại hộ trì, phú quý, chiến thắng và thành tựu nhanh chóng. Cuối cùng chư thiên và tùy tùng cáo biệt, vừa rời đi vừa tụng niệm stotra ấy.
Adhyaya 244
Narration of Śrī Rāma’s Deeds (Sītā’s Vindication, Lakṣmaṇa’s Departure, and Rāma’s Return to His Divine Abode)
Mahēśvara (Śiva) thuật lại cho Umā đoạn kết triều đại của Śrī Rāma. Dẫu trị vì lâu dài theo chánh pháp, Sītā vẫn bị dân gian dị nghị vì từng bị giam giữ trong nhà Rāvaṇa; để giữ vững vương pháp, Rāma cho Sītā đến āśrama của Vālmīki. Tại đó, Kuśa và Lava ra đời và được nuôi dạy trong đạo lý thánh hiền. Rāma cử hành các đại tế, gồm Aśvamedha, và đặt tượng vàng của Sītā để hoàn mãn nghi lễ. Về sau Vālmīki đưa Sītā vào triều. Sītā cùng Janaka thực hiện hành vi chân thật (satya-kriyā), thỉnh Dharaṇī làm chứng; Đất Mẹ tiếp nhận Sītā, và nàng thăng lên cõi tối thượng. Rồi Kāla (Thời gian) đến triệu thỉnh Rāma hồi quy; do luật không được làm gián đoạn cuộc gặp kín, Lakṣmaṇa tự hiến mình nơi sông Sarayū. Rāma lập Kuśa và Lava cai trị, dạy bảo Vibhīṣaṇa, Hanumān cùng các bạn hữu, rồi dẫn toàn thể tùy tùng đến Sarayū; giữa lời tán thán của Brahmā và chư thiên, Rāma trở lại thân tướng thần thánh Vaiṣṇava và nhập về thượng giới. Việc tụng đọc câu chuyện này được tuyên dương là thanh tịnh và đưa đến giải thoát.
Adhyaya 245
The Slaying of Kaṁsa (and the Descent of Kṛṣṇa)
Theo lời thỉnh cầu của Pārvatī, Mahādeva (Śiva) thuật lại cuộc đời diệt tội của Śrī Kṛṣṇa. Ngài kể về dòng dõi Yādava, hôn lễ của Devakī và lời sấm rằng đứa con thứ tám của Devakī sẽ diệt Kaṁsa. Vì khiếp sợ, Kaṁsa giam Vasudeva và Devakī, rồi sát hại sáu hài nhi đầu. Phần của Ananta được chuyển thai sang Rohiṇī để hiện thành Saṅkarṣaṇa (Balarāma); còn Viṣṇu giáng sinh làm Kṛṣṇa, và Yogamāyā sinh tại nhà Yaśodā. Chương này tóm lược các lila lớn ở Vraja—diệt Pūtanā, phá xe Śakaṭa, lila Dāmodara, hàng phục Kāliya, diệt Keśī, nâng núi Govardhana—đồng thời xen các đoạn tán thán mang sắc thái Vedānta của Brahmā, Indra và Akrūra. Akrūra đưa Rāma-Kṛṣṇa đến Mathurā; Kṛṣṇa bẻ gãy cây cung, giết Kuvalayāpīḍa, đánh bại Cāṇūra và Muṣṭika, rồi cuối cùng diệt Kaṁsa, phục hưng dharma và giải nhẹ gánh nặng cho Địa Mẫu.
Adhyaya 246
The Liberation of Mucukunda
Chương này mở đầu bằng các nghi lễ và sự giáo dưỡng của dòng Yādava—lễ Upanayana và việc học đạo dưới chân hiền triết Sāṃdīpani—rồi chuyển sang những biến động chính trị, quân sự sau khi Kaṃsa bị diệt. Jarāsandha vây hãm Mathurā; Śrī Bhagavān Kṛṣṇa hiển lộ uy nghi chiến trận thần linh—xe chiến, binh khí và cả tướng bốn tay—tiêu diệt đại quân. Baladeva khuất phục Jarāsandha, nhưng theo lệnh Kṛṣṇa lại thả cho đi, nêu rõ sự tiết chế chiến lược phù hợp với dharma. Sau đó Kālayavana liên minh với Jarāsandha tiếp tục vây Mathurā. Kṛṣṇa xin đất từ đại dương, lập thành Dvāravatī và dời toàn dân trong một đêm. Khi bị truy đuổi, Kṛṣṇa dẫn Kālayavana vào một hang động, nơi vua-ẩn sĩ Mucukunda đang ngủ; vừa tỉnh dậy, sức nóng của cơn phẫn nộ thiêng liêng khiến kẻ xâm phạm bị thiêu thành tro. Mucukunda dâng lời tán tụng và cầu xin mokṣa; Kṛṣṇa ban ân giải thoát, khiến ông đạt cõi thiêng vĩnh cửu và nhận hình tướng tương tự Đấng Chúa Tể.
Adhyaya 247
The Destruction of the Vidarbha Army
Chương này tiếp nối Kṛṣṇa-carita. Mucukunda diệt Yavana, và Đức Śrī Kṛṣṇa ban giải thoát (mokṣa) cho ông. Jarāsandha nổi giận kéo quân đánh Rāma và Kṛṣṇa nhưng bị đánh tan, phải rút về thành; rồi hai anh em rời Mathurā tiến về Dvārakā. Một đại sảnh/ ngai tòa thần diệu do Viśvakarmā tạo tác được dâng lên Đức Kṛṣṇa; Ugrasena cùng các vua chúa tụ hội. Câu chuyện cũng nhắc Raivata và cuộc hôn phối của Revatī với Balarāma. Sau đó chuyển sang Vidarbha: Rukmiṇī, con gái Bhīṣmaka—được xem là phần của Lakṣmī và là bạn đời vĩnh hằng của Viṣṇu—bị ép gả cho Śiśupāla. Nàng sai một brāhmaṇa mang thư đến Kṛṣṇa; trong lúc thờ Durgā, Kṛṣṇa đưa nàng đi. Các vua đuổi theo bị Balarāma tiêu diệt; Rukmī bị làm nhục (cạo đầu) rồi được tha.
Adhyaya 248
Narration of Rukmiṇī’s Marriage
Chương này thuật việc Śrī Kṛṣṇa trở về Dvārakā và cử hành hôn lễ với Rukmiṇī theo đúng nghi quỹ Veda. Những điềm lành trên trời—tiếng trống thiêng và mưa hoa—xác chứng sự cát tường mang tầm vũ trụ của cuộc hôn phối ấy. Các bậc trọng yếu của dòng Yādava như Balabhadra, Vasudeva, Ugrasena, Akrūra đều hội tụ; các bậc trưởng thượng xứ Vraja là Nanda và Yaśodā cũng đến cùng các gopa và phụ nữ. Chư brāhmaṇa chủ trì nghi lễ, tụng mantra và ban phúc; việc bố thí, tiếp đãi và tôn kính khách khứa làm nổi bật đạo lý trị quốc theo dharma và nề nếp gia đạo. Nghi lễ kết thúc bằng sự tôn kính Jātavedas—ngọn lửa thánh, lễ bái các bậc trưởng thượng và brāhmaṇa, rồi tiễn các vua chúa và tư tế đến dự một cách trang nghiêm. Sau đó Kṛṣṇa và Rukmiṇī an trú trong cung điện thần diệu, được ví như Nārāyaṇa cùng Śrī, được các hiền triết và chư thiên ca ngợi.
Adhyaya 249
Narration of the Marriage(s) of Śrī Vāsudeva (Kṛṣṇa): Syamantaka, Naraka, and the Pārijāta
Chương này nêu danh và bối cảnh các hoàng hậu của Śrī Vāsudeva (Kṛṣṇa), gắn với svayaṃvara, dũng lực và việc hộ trì chánh pháp. Bản văn nhấn mạnh rằng hôn lễ-līlā của Đấng Thế Tôn diễn ra vì lợi ích muôn loài và để diệt trừ phi pháp. Tiếp đến là biến cố ngọc Syamantaka: sau cái chết của Prasena, dân chúng nghi ngờ Kṛṣṇa. Ngài vào hang động, giao chiến với Jāmbavān suốt mười đêm; cuối cùng Jāmbavān nhận ra thần tính của Vāsudeva, hoàn trả bảo ngọc và gả con gái Jāmbavatī cho Ngài. Sau đó Kṛṣṇa diệt Naraka (con của Đất), thu hồi các báu vật cõi trời, cứu mười sáu nghìn thiếu nữ và kết hôn để bảo toàn danh tiết cho họ. Ở Svarga, Satyabhāmā bị Śacī khinh miệt, nên Kṛṣṇa mang cây Pārijāta xuống, giao chiến với Indra rồi thỏa thuận cho cây tạm đặt tại Dvārakā. Chương cũng liên hệ việc nhìn trăng vào ngày Bhādrapada śukla caturthī với doṣa của lời vu cáo, và dạy rằng nghe chuyện Syamantaka sẽ trừ tội của lời nói dối.
Adhyaya 250
Narration of the Battle with Bāṇāsura (Aniruddha–Uṣā Episode and Hari–Hara Encounter)
Chương này nối dòng dõi Yādava với chuyện tình Aniruddha–Uṣā. Từ Śrī Kṛṣṇa và Rukmiṇī sinh ra Pradyumna (một phần của Madana), rồi đến Aniruddha. Uṣā, con gái Bāṇāsura, mộng thấy một thiếu niên thần diệu; Citralekhā vẽ nhiều chân dung để nhận ra đó là Aniruddha và dùng māyā đưa chàng từ Dvārakā đến Māhiṣmatī. Khi việc bị phát giác, Aniruddha đánh bại quân canh của Bāṇa nhưng bị trói bởi nāgāstra (vũ khí rắn). Kṛṣṇa đến nơi; do lời ban phúc phải bảo hộ Bāṇa, Śiva (Rudra/Śaṅkara) giao chiến với Kṛṣṇa. Tāpajvara và Śītajvara hiện hình; việc nghe trận chiến Hari–Hara được nói là có thể trừ bệnh tật. Kṛṣṇa dùng Mohana-astra khiến Śiva lắng dịu; Pārvatī cầu xin phục hồi, và Śiva tán dương uy quyền tối thượng của Kṛṣṇa. Kṛṣṇa chém nhiều cánh tay của Bāṇa nhưng vẫn tha mạng; đôi bên hòa giải, Aniruddha được giải thoát, hôn lễ với Uṣā được cử hành đúng pháp, rồi mọi người trở về Dvārakā.
Adhyaya 251
Destruction of the Kṛtyā Performed by Pauṇḍraka’s Son
Pauṇḍraka thực hành khổ hạnh theo Śaiva vô cùng nghiêm khắc: mười hai năm nhịn ăn và trì tụng chân ngôn; đến kỳ puraścaraṇa cực hạn, ông dâng chính con mắt của mình như đóa sen làm lễ vật. Śrī Rudra hoan hỷ, ban cho ông hình tướng và phù hiệu giống Viṣṇu. Bị mê hoặc bởi ân ban ấy, Pauṇḍraka tự xưng “Vāsudeva”, khiến thế gian lầm lạc. Do lời khích động của Nārada, ông đem đạo quân akṣauhiṇī tiến đánh Dvārakā. Śrī Kṛṣṇa diệt sạch quân, chặt bỏ các dấu hiệu giả mạo, rồi dùng Sudarśana cakra chém đầu Pauṇḍraka. Con trai ông là Daṇḍapāṇi làm nghi lễ Śaiva tạo ra kṛtyā để sát hại Kṛṣṇa. Nhưng Sudarśana khiến kṛtyā kinh hãi, truy đuổi nó quay về Vārāṇasī; tại đó cakra phá hủy kṛtyā, giết Daṇḍapāṇi, thiêu rụi Kāśī, rồi trở lại trong tay Kṛṣṇa.
Adhyaya 252
Description of Śrī Kṛṣṇa’s Departure to His Own Abode
Mahādeva thuật lại cho Umā một bản tóm lược Kṛṣṇa-carita, kết thúc ở svadhāma-gamana—Đức Śrī Kṛṣṇa trở về tự thân thánh cảnh. Sau khi Kaṃsa bị diệt, Jarāsandha áp bức dòng Yādava; Kṛṣṇa cùng Bhīma và Arjuna cải trang làm brāhmaṇa, khiến Jarāsandha chết trong cuộc vật, và các vua bị giam cầm được giải thoát. Tiếp đó là lễ Rājasūya; Śiśupāla bị trừ diệt và được giải thoát sau ba đời, còn Dantavaktra cũng bị giết và hòa nhập vào Hari. Kṛṣṇa ban phúc cho Vraja, trở về Dvārakā, và bằng việc thọ nhận pṛthukā của người bạn brāhmaṇa nghèo, Ngài ban cho người ấy phú quý. Rồi câu chuyện chuyển sang kết cục Kurukṣetra, việc đưa các con trai của một brāhmaṇa trở lại từ cõi Nārāyaṇa, lời nguyền của Yādava và sự tự diệt, Kṛṣṇa bị thợ săn bắn trúng, và Ngài thăng lên Vaikuṇṭha. Phần phalaśruti kết rằng: nghe/đọc công hạnh của Kṛṣṇa và trì tụng “namaḥ kṛṣṇāya” sẽ diệt tội và đạt đến tối thượng thánh cảnh.
Adhyaya 253
Procedure for Worship of Viṣṇu and Exposition of Vaiṣṇava Conduct
Chương này mở đầu với khát nguyện của Pārvatī muốn được nghe thêm về uy đức của Hari và những līlā kỳ diệu của Rāma và Kṛṣṇa. Từ đó, trong đối thoại Umā–Maheśvara, Śiva chuyển sang lời dạy thực hành: tiếp cận Viṣṇu bằng việc thờ phụng arcā. Ngài phân biệt hình tượng svayaṃvyakta (tự hiển lộ) và pratiṣṭhita (được an vị theo nghi lễ), rồi giải thích Viṣṇu hiện diện ở đâu và vì sao để con người có thể lễ bái, đồng thời nêu các kṣetra nổi tiếng. Văn bản nhấn mạnh nếp tu bhakti phù hợp theo varṇa và phải thuận theo Śruti–Smṛti, đồng thời trình bày đầy đủ trình tự pūjā hằng ngày: tẩy tịnh, trì mantra, điểm tilaka, dâng phẩm vật, làm homa và kính đãi khách. Kinh cũng cảnh báo tránh thờ yakṣa/bhūta và tránh dùng thực phẩm bất tịnh. Kết lại, nguyên tắc được khẳng định: tôn kính các Vaiṣṇava còn vượt hơn cả việc trực tiếp thờ phụng Viṣṇu.
Adhyaya 254
The Narration of the One Hundred and Eight Names of Śrī Rāmacandra
Trong khung truyện Purāṇa nhiều tầng, Pārvatī (Umā) tán thán Śiva vì đã giảng bày pháp Vaiṣṇava bí mật và xin cho phép thờ phụng Viṣṇu. Nàng đến bậc đạo sư Vāmadeva, thọ nhận thần chú và nghi thức tu tập, được dạy thờ Hṛṣīkeśa và mỗi ngày trì tụng Viṣṇu-sahasranāma. Sau đó Śiva tuyên bố công đức thù thắng: chỉ một danh xưng “Rāma” tương đương với một ngàn danh hiệu, rồi giới thiệu vòng tụng 108 danh hiệu của Śrī Rāmacandra. Kết chương là phần phalaśruti: nghe hoặc tụng cuộc đối thoại và các danh hiệu này sẽ diệt tội, hàng phục chướng ngại, ban thành tựu như ý và rốt ráo đạt Vaikuṇṭha; đồng thời khẳng định rằng lời dạy “công khai” của Śiva có thể khiến mê lầm, còn chân lý “bí mật” xác chứng sự tối thượng của truyền thống Vaiṣṇava.
Adhyaya 255
The Account of Bhṛgu’s Test (Bhṛgu’s Examination of the Gods)
Vua Dilīpa hỏi hiền giả Vasiṣṭha vì sao Rudra tuy tôn quý lại mang hình tướng liṅga–yoni bị chê trách. Vasiṣṭha kể chuyện xưa tại núi Mandara: các bậc hiền triết tranh luận vị thần nào ban giải thoát (mokṣa) tối thượng, và ai có pādodaka (nước rửa chân thánh) cùng ucchiṣṭa/prasāda thanh tịnh nhất. Họ cử Bhṛgu đi khảo nghiệm Brahmā, Rudra và Viṣṇu. Tại Kailāsa, Bhṛgu bị Nandin ngăn cản nên nguyền Rudra phải chịu hình tướng bị phê phán. Ở Brahmaloka, Brahmā không tiếp đãi Bhṛgu đúng lễ, vì thế bị xem là không đáng thờ phụng. Đến Vaikuṇṭha, Bhṛgu đá vào ngực Viṣṇu; Janārdana đáp lại bằng đức khiêm cung, tôn vinh bụi chân của brāhmaṇa và hiển lộ tính sattva thuần tịnh. Bhṛgu trở về tường trình; các hiền triết thừa nhận Viṣṇu là tối thượng và nhận được thần chú cùng kỷ luật tu trì. Chương kết thúc bằng những quy định nghiêm về việc chuyên nhất thờ Viṣṇu, sự thanh tịnh của prasāda/nirmālya, bổn phận śrāddha và công đức của việc tụng đọc.